സർഗ്ഗം
ഉറങ്ങുന്ന രാവണന്റെയും പത്നിമാരുടെയും ദർശനം, മണ്ഡോദരിയിൽ സീതയെന്ന ശങ്ക
സ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ള ശയനാസനം, ഉറങ്ങുന്ന രാവണന്റെ രൂപം, അവന്റെ കൈകളും ശ്വാസവും മാറിടവും, വാദ്യങ്ങളെ പുണർന്നുറങ്ങുന്ന സ്ത്രീകൾ, മണ്ഡോദരീദർശനം, സീതയെന്ന ശങ്കയാൽ ഹനുമാന്റെ ഹർഷം
അവിടെ അങ്ങുമിങ്ങും നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഹനുമാൻ ദിവ്യതുല്യവും മുഖ്യവും സ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ളതും രത്നഭൂഷിതവുമായ ഒരു ശയനാസനം കണ്ടു. ആനക്കൊമ്പും സ്വർണവുംകൊണ്ടുള്ളതും വിചിത്രാംഗങ്ങളുള്ളതും വൈഡൂര്യമയവുമായ ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങളാലും, വിലയേറിയ വിരിപ്പുകളോടുകൂടിയ മഹാധനമായ വസ്തുക്കളാലും അതു സമ്പന്നമായിരുന്നു. അതിന്റെ ഒരു ഭാഗത്ത് ദിവ്യമാലകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും താരാധിപനായ ചന്ദ്രനു തുല്യവുമായ ഒരു വെൺകുട അവൻ കണ്ടു. സ്വർണംകൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ടതും ചിത്രഭാനുവായ അഗ്നിക്കു തുല്യം പ്രഭയുള്ളതും അശോകമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഒരു ശ്രേഷ്ഠാസനവും അവൻ കണ്ടു. വെഞ്ചാമരങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയ സ്ത്രീകളാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും വീശപ്പെടുന്നതും, പലവിധ ഗന്ധങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, ശ്രേഷ്ഠധൂപത്താൽ ധൂപിതവുമായിരുന്നു അത്. ഉത്തമമായ വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ചതും, ആട്ടിൻതോലുകളാൽ മൂടിയതും, ശ്രേഷ്ഠമാലകളുടെ ചരടുകളാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു അത്. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ‘ശയനാസനം’ എന്ന പദത്തെ ‘കട്ടിൽ വിരിച്ചിരുന്ന വേദി’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു — അതായത് സ്ഫടികവേദികയിൽ സ്ഥാപിച്ച പര്യങ്കം. കുട, ചാമരങ്ങൾ, ധൂപം, മാലകൾ — ഇവ രാജചിഹ്നങ്ങളാണ്; രാവണന്റെ ശയ്യപോലും സിംഹാസനംപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ അശോകമാലകൾ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു — പിന്നീട് അശോകവനികയിൽത്തന്നെയാണ് സീതയെ കാണുന്നത് എന്നതിന്റെ കവിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സൂചനപോലെ. കവി ആദ്യം ശയ്യയെയും പിന്നീട് അതിൽ കിടക്കുന്നവനെയും വർണിക്കുന്നു — അങ്ങനെ ദൃഷ്ടി പുറമേനിന്നു കേന്ദ്രത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ പാനശാലയുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും പൊതുവായ വർണനയായിരുന്നു; ഈ സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ ശാലയുടെ മുഖ്യസ്ഥാനമായ രാവണന്റെ ശയ്യയിലെത്തുന്നു. സ്ഫടികത്തിന്റെ വെണ്മയും, രത്നങ്ങളുടെ ദീപ്തിയും, ആനക്കൊമ്പിന്റെയും സ്വർണത്തിന്റെയും ചിത്രപ്പണിയും ഇവിടെ ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു. കുട ചന്ദ്രനു തുല്യം, ആസനം അഗ്നിക്കു തുല്യം — അങ്ങനെ ശീതത്തിന്റെയും ഉഷ്ണത്തിന്റെയും ഉപമാനങ്ങൾ അടുത്തടുത്തു വരുന്നു. ആട്ടിൻതോൽവിരിപ്പ് തണുപ്പകറ്റാൻ, ധൂപം ഗന്ധത്തിന്, വിശറികൾ കാറ്റിന് — ഇങ്ങനെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും സുഖത്തിനുള്ള ഏർപ്പാട്. ഇങ്ങനെ ശയ്യയുടെ വൈഭവം കണ്ട് ഹനുമാൻ അതിന്റെ ഉടമയെ കാണാൻ മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. ശയ്യാസനത്തിന്റെ സ്ഫടികത്വം അതിന്റെ സുതാര്യതയും ശീതളതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രത്നാലങ്കാരമാകട്ടെ രാജവൈഭവവും. ഇതെല്ലാം രാവണന്റെ ഭോഗപ്രിയതയുടെ തെളിവാണ്. രണ്ടും നാലും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വൾഗേറ്റിൽ ആസനങ്ങളുടെയും കുടയുടെയും വർണന വിസ്തൃതമാണ്.
ആ ശയനത്തിൽ, മേഘംപോലെ കറുത്തവനും, ജ്വലിക്കുന്ന ഉജ്ജ്വലകുണ്ഡലങ്ങളുള്ളവനും, ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും, മഹാബാഹുവും, സ്വർണക്കസവുവസ്ത്രം ധരിച്ചവനുമായ രാവണനെ അവൻ കണ്ടു. സുഗന്ധമുള്ള ചുവന്ന ചന്ദനം പൂശിയ അംഗങ്ങളോടെ അവൻ ആകാശത്തിൽ സന്ധ്യാരാഗം പടർന്നതും മിന്നൽപ്പിണരുള്ളതുമായ മേഘംപോലെയായിരുന്നു. ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവനും സുരൂപനും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവനുമായ അവൻ, വൃക്ഷങ്ങളും വനങ്ങളും കുറ്റിക്കാടുകളും നിറഞ്ഞ ഉറങ്ങുന്ന മന്ദരപർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. രാത്രിയിൽ ക്രീഡിച്ചു വിരമിച്ചവനും, ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതനും, രാക്ഷസകന്യകമാർക്കു പ്രിയനും, രാക്ഷസന്മാർക്കു സുഖം നൽകുന്നവനും, മദ്യം കുടിച്ചു വിരമിച്ചവനും, തിളങ്ങുന്ന ശയനത്തിൽ ഉറങ്ങുന്നവനുമായ വീരനായ രാക്ഷസാധിപനെ മഹാകപി കണ്ടു. നാഗത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ടു ശ്വസിക്കുന്ന രാവണനെ സമീപിച്ച വാനരോത്തമൻ അത്യധികം ഉദ്വിഗ്നനായി, ഭയന്നവനെപ്പോലെ പിന്നോട്ടു മാറി. പിന്നീട് കയറാനുള്ള പടവുകളിലെത്തി ഒരു വേദികയുടെ മറവിൽ നിലയുറപ്പിച്ച ആ മഹാകപി മദ്യലഹരിയിലായ രാക്ഷസശാർദൂലനെ നോക്കിനിന്നു. ഉറങ്ങുന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ ശുഭശയനം, ഗന്ധഹസ്തി കിടക്കുന്ന മഹത്തായ പ്രസ്രവണപർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ മേഘം, മന്ദരം, നാഗം, ഗന്ധഹസ്തി — എല്ലാ ഉപമകളും രാവണന്റെ വിശാലതയും കറുത്ത നിറവും ബലവും കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഭയം ‘സുഭീതവത്’ ആണ് — ഭയന്നവനെപ്പോലെ, യഥാർഥത്തിൽ ഭയന്നില്ല; അവൻ ജാഗ്രതയോടെ അകന്നുമാറി നോക്കുന്നു. ശത്രുവിനെ ആദ്യമായി നേരിൽ കണ്ടിട്ടും അവൻ ആക്രമിക്കുന്നില്ല, കാരണം അവന്റെ കാര്യം സീതാന്വേഷണമാണ്, യുദ്ധമല്ല. ഇതു ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിമത്തയുടെയും സംയമത്തിന്റെയും തെളിവാണ്. ‘ക്ഷീബം’ (മദ്യലഹരിയിലായവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാവണന്റെ മദ്യമത്തത വ്യക്തമാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സുപ്തം’ (ഉറങ്ങുന്നവൻ) എന്നാണ് പാഠം. രാവണന്റെ വർണനയിൽ ചുവപ്പുനിറത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം — ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, രക്തചന്ദനം, സന്ധ്യാരാഗമുള്ള മേഘം; ഇത് അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെയും ഹിംസയുടെയും സൂചകമാണ്. ‘കാമരൂപിണം’ (ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ മായാശക്തിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് സീതാപഹരണത്തിൽ അവൻ പരിവ്രാജകവേഷം ധരിച്ചത്. ‘രാക്ഷസന്മാർക്കു സുഖം നൽകുന്നവൻ’ — അവൻ സ്വജനങ്ങൾക്കു പ്രിയനായ രാജാവാണ്, അവർക്കു സുഖദായകൻ. ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ ശത്രു വെറും ദുഷ്ടനല്ല, പ്രഭാവശാലിയും സുന്ദരനും ബലവാനുമാണ്. പ്രസ്രവണപർവതത്തിന്റെ ഉപമ — പർവതത്തിൽ ഉറങ്ങുന്ന ഗന്ധഹസ്തിയെപ്പോലെ ശയ്യയിൽ രാവണൻ — അവന്റെ ഗൗരവവും മദഗന്ധവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
മഹാത്മാവായ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ, സ്വർണത്തോൾവളകൾ അണിഞ്ഞതും നീട്ടിയിട്ടതും ഇന്ദ്രധ്വജത്തിനു തുല്യവുമായ കൈകൾ അവൻ കണ്ടു. അവയിൽ ഐരാവതത്തിന്റെ കൊമ്പിൻതുമ്പുകൾ കുത്തിയമർത്തിയുണ്ടായ വ്രണങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു; അവയുടെ തടിച്ച ചുമലുകൾ വജ്രത്താൽ മുറിവേറ്റവയും വിഷ്ണുചക്രത്താൽ ക്ഷതമേറ്റവയുമായിരുന്നു. തടിച്ചവയും, സമവും സുന്ദരവുമായ ചുമലുകളുള്ളവയും, ഒത്തിണങ്ങിയവയും, ബലമുള്ളവയും, നല്ല ലക്ഷണമുള്ള നഖങ്ങളും പെരുവിരലുകളുമുള്ളവയും, നല്ല വിരലുകളും മോതിരങ്ങളുമുള്ളവയും, ദൃഢമായവയും, പരിഘാകാരമുള്ളവയും, ഉരുണ്ടവയും, ആനത്തുമ്പിക്കൈക്കു തുല്യവുമായ ആ കൈകൾ വെളുത്ത ശയനത്തിൽ അഞ്ചു തലയുള്ള രണ്ടു സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നീണ്ടുകിടന്നു. മുയലിന്റെ ചോരപോലെ ചുവന്നതും അതിശീതളവും സുഗന്ധമുള്ളതും അതിശ്രേഷ്ഠവുമായ ചന്ദനം നന്നായി പൂശിയവയും, നന്നായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവയും, ഉത്തമസ്ത്രീകൾ തലോടിയവയും, ഉത്തമഗന്ധങ്ങളാൽ സേവിക്കപ്പെട്ടവയും, യക്ഷന്മാരെയും പന്നഗങ്ങളെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും കരയിക്കുന്നവയുമായിരുന്നു ആ കൈകൾ. ശയനത്തിൽ കിടക്കുന്ന ആ കൈകളെ, മന്ദരപർവതത്തിനിടയിൽ ഉറങ്ങുന്ന ക്രുദ്ധരായ രണ്ടു മഹാസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ കപി കണ്ടു. നിറഞ്ഞുരുണ്ട ആ രണ്ടു കൈകളാൽ രാക്ഷസേശ്വരൻ, രണ്ടു ശിഖരങ്ങളാൽ മന്ദരമെന്നപോലെ, പർവതതുല്യനായി ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ അടിക്കുറിപ്പിൽ പറയുന്നു — ശയനാഗാരത്തിൽ രാവണന് ഒരു മുഖവും രണ്ടു കൈകളും മാത്രമേ വർണിക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ; യുദ്ധം മുതലായ പ്രത്യേകാവസരങ്ങളിൽ മാത്രമാണ് അവൻ സ്വേച്ഛയാൽ പത്തു മുഖവും ഇരുപതു കൈകളും ഉള്ളവനാകുന്നത്. കൈകളിലെ വ്രണങ്ങൾ രാവണന്റെ മുൻകാലയുദ്ധങ്ങളുടെ സാക്ഷ്യമാണ് — ഇന്ദ്രനോടും ഐരാവതത്തോടും വിഷ്ണുവിനോടുമുള്ള അവന്റെ സംഗ്രാമങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ കവി രാവണന്റെ ശൗര്യം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; അവൻ മഹാനായ പ്രതിയോഗിയാണെന്നു വായനക്കാരൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഉപമകളിൽ സർപ്പം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — നാഗം, അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പങ്ങൾ, ക്രുദ്ധരായ മഹാസർപ്പങ്ങൾ; ഇതിനാൽ രാവണന്റെ ഭയങ്കരത്വവും വിഷമയത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കവി എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെയാണ് കൈകളെ വർണിക്കുന്നത് — ഇത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു; പിന്നീട് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ ഈ കൈകൾതന്നെയാണ് രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്. ‘ഉത്തമസ്ത്രീവിമൃദിതൗ’ (ഉത്തമസ്ത്രീകൾ തലോടിയവ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ഭോഗവും, ‘യക്ഷപന്നഗ…രാവിണൗ’ (യക്ഷന്മാരെയും പന്നഗങ്ങളെയും … കരയിക്കുന്നവ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ക്രൗര്യവും ഒരേസമയം പറയപ്പെടുന്നു. മന്ദരത്തിന്റെ ശിഖരങ്ങളോടുള്ള ഉപമ കൈകളുടെ ഉയർച്ചയും ദൃഢതയും കാണിക്കുന്നു. മോതിരങ്ങളും നഖങ്ങളും പെരുവിരലുകളും സുലക്ഷണങ്ങളാണ് — സാമുദ്രികശാസ്ത്രമനുസരിച്ചുള്ള രാജലക്ഷണങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളുമുള്ള രാവണൻപോലും അധർമത്താൽ നശിക്കുന്നു — ഇതാണ് രാമായണത്തിന്റെ ഗൂഢമായ ഉപദേശം. ഐരാവതവുമായുള്ള യുദ്ധം, വജ്രപ്രഹരം, വിഷ്ണുചക്രപ്രഹരം — ഇവ ദേവന്മാരോടുള്ള രാവണന്റെ വൈരത്തിന്റെ സ്മാരകങ്ങളാണ്.
കിടന്നുറങ്ങുന്ന ആ രാക്ഷസരാജന്റെ വലിയ വായിൽനിന്ന്, മാവിന്റെയും പുന്നാഗത്തിന്റെയും സുഗന്ധമുള്ളതും, ഉത്തമമായ ഇലഞ്ഞിയുടെ ഗന്ധം ചേർന്നതും, സ്വാദിഷ്ഠമായ അന്നരസത്തിന്റെ ഗന്ധം കലർന്നതും, മുന്നിട്ടുനിൽക്കുന്ന മദ്യഗന്ധമുള്ളതുമായ ശ്വാസം ആ ഗൃഹം മുഴുവൻ നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ പുറത്തേക്കു വന്നു. മുത്തുകളും മണികളുംകൊണ്ടു വിചിത്രമായതും സ്ഥാനം തെറ്റിയതുമായ സ്വർണമകുടത്താൽ വിരാജിക്കുന്നവനും, കുണ്ഡലങ്ങളാൽ ഉജ്ജ്വലമായ മുഖമുള്ളവനുമായ അവനെ അവൻ കണ്ടു. രക്തചന്ദനം പുരണ്ട ശോഭനമായ ഹാരത്താലും, തടിച്ചതും നീണ്ടതും വിശാലവുമായ മാറിടത്താലും അവൻ വിരാജിച്ചു. സ്ഥാനം തെറ്റിയ വെളുത്ത പട്ടുവസ്ത്രത്താലും, വിലയേറിയ മഞ്ഞ ഉത്തരീയത്താലും നന്നായി ആവൃതനും, ചോരപോലെ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ അവനെ അവൻ കണ്ടു. ഉഴുന്നുകൂമ്പാരംപോലെ കറുത്തവനും, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റി ശ്വസിക്കുന്നവനുമായ അവനെ, ഗംഗയിലെ വിശാലമായ ജലത്തിനരികെ ഉറങ്ങുന്ന ആനയെപ്പോലെ അവൻ കണ്ടു. നാലു ദിക്കിലും നാലു സ്വർണദീപങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്നവനും, എല്ലാ അംഗങ്ങളും പ്രകാശിതമായവനുമായ അവനെ മിന്നൽക്കൂട്ടങ്ങളാൽ മേഘമെന്നപോലെ അവൻ കണ്ടു. ഇരുപത്തഞ്ചും ഇരുപത്താറും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘വിരാജിതാ’, ‘അഭിവിരാജിതാ’ എന്നീ സ്ത്രീലിംഗരൂപങ്ങൾ മുദ്രണത്തിലുണ്ട് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിരാജതാ’, ‘വക്ഷസാഭിവിരാജിതം’ എന്നാണ് — എന്നിട്ടും മുദ്രണത്തിലെ പാഠം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. മകുടം ‘അപവൃത്തം’ ആണ് — ഉറക്കത്തിൽ സ്ഥാനംതെറ്റി വീണത്; ഇതു സൂക്ഷ്മവും യഥാർഥവുമായ ഒരു ചിത്രമാണ്. ഉഴുന്നുകൂമ്പാരം എന്ന ഉപമാനം രാവണന്റെ കറുത്ത നിറത്തിന്റെയും സ്ഥൂലതയുടെയും സൂചകമാണ്. ഗംഗാജലത്തിൽ ഉറങ്ങുന്ന ആന എന്ന ഉപമ അവന്റെ വിശാലതയും, വെളുത്ത വസ്ത്രത്തിനു നടുവിലെ കറുത്ത ശരീരവും കാണിക്കുന്നു. ദീപങ്ങളോടുകൂടി മിന്നലുള്ള മേഘം എന്ന ഉപമ വീണ്ടും വരുന്നു — പ്രകാശം അവനു ചുറ്റും, അവൻ നടുവിൽ കറുത്തവൻ. ശ്വാസത്തിന്റെ ഗന്ധവർണന മുൻസർഗത്തിലെ സ്ത്രീകളുടെ ശ്വാസവർണനയ്ക്കു സമാനമാണ്; ഇവിടെ മാവ്, പുന്നാഗം, ഇലഞ്ഞി എന്നിവയുടെ പുഷ്പഗന്ധവും, അന്നരസത്തിന്റെ ഗന്ധവും, മദ്യഗന്ധവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. ‘ആ ഗൃഹം നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന അതിശയോക്തി രാവണന്റെ മഹാകായത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മാറിടത്തിന്റെ ‘തടിച്ചതും നീണ്ടതും വിശാലവുമായ’ സ്വഭാവം യോദ്ധാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ഹനുമാൻ ഇതെല്ലാം സൂക്ഷ്മമായി കാണുന്നു — കാരണം രാവണന്റെ സ്വരൂപത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് രാമനെ അറിയിക്കേണ്ടതാണ്. പട്ടുവസ്ത്രം വെളുപ്പ്, ഉത്തരീയം മഞ്ഞ, ശരീരം കറുപ്പ്, കണ്ണുകൾ ചുവപ്പ് — ഇതൊരു വർണചിത്രമാണ്.
പ്രിയഭാര്യമാരുള്ളവനും അതിമഹാത്മാവുമായ ആ രാക്ഷസപതിയുടെ ഗൃഹത്തിൽ, അവന്റെ കാൽച്ചുവട്ടിൽ കിടക്കുന്ന പത്നിമാരെയും അവൻ കണ്ടു. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവരും, ശ്രേഷ്ഠകുണ്ഡലങ്ങൾ അണിഞ്ഞവരും, വാടാത്ത മാലകളും ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചവരുമായ അവരെ ഹരിയൂഥപൻ കണ്ടു. നൃത്തത്തിലും വാദ്യത്തിലും കുശലകളും, രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ കൈകളിലും മടിയിലും ഇരിക്കുന്നവരും, ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചവരുമായ അവർ കിടക്കുന്നതു കപി കണ്ടു. ആ സ്ത്രീകളുടെ കാതുകളിൽ വജ്രവും വൈഡൂര്യവും പതിച്ച സ്വർണകുണ്ഡലങ്ങളും, തോൾവളകളും അവൻ കണ്ടു. ചന്ദ്രതുല്യവും ശുഭവും ലളിതകുണ്ഡലങ്ങളുള്ളതുമായ അവരുടെ മുഖങ്ങളാൽ ആ വിമാനം നക്ഷത്രഗണങ്ങളാൽ ആകാശമെന്നപോലെ വിരാജിച്ചു. മദത്താലും വ്യായാമത്താലും — പാനത്താലും നൃത്തത്താലും — തളർന്ന, നേർത്ത അരക്കെട്ടുള്ള രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ സ്ത്രീകൾ അവിടവിടെയുള്ള ഇടങ്ങളിൽ ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. പത്നിമാർ ‘കാൽച്ചുവട്ടിൽ’ കിടക്കുന്ന സ്ഥിതി അവരുടെ സേവാഭാവവും രാവണനോടുള്ള അനുരാഗവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അമ്ലാനമാല്യാഃ’ — അവരുടെ മാലകൾ വാടുന്നില്ല — ഇതു ദിവ്യത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. മുൻസർഗത്തിലും നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയ ആകാശത്തിന്റെ ഉപമയുണ്ടായിരുന്നു; ഇവിടെ വീണ്ടും അതേ ഉപമ വിമാനത്തെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗം അടുത്ത വാദ്യവർണനയുടെ ഭൂമികയാണ് — അവർ നൃത്തവാദ്യകുശലകളാണെന്ന് മുമ്പേതന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ഇവരിൽ ഓരോ മുഖവും നിരീക്ഷിക്കുന്നു — കാരണം രാവണന്റെ പത്നിമാരുടെ ഇടയിൽ സീതയെ ബലമായി പാർപ്പിച്ചിരിക്കാം എന്ന് അവൻ ശങ്കിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവരെല്ലാം പ്രസന്നകളും ഭൂഷിതകളും മദമത്തകളുമാണ് — സീതയുടെ ശോകത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഇവരിൽ കാണുന്നില്ല. കുണ്ഡലങ്ങളുടെയും തോൾവളകളുടെയും വർണന അവരുടെ ഐശ്വര്യം കാണിക്കുന്നു; ‘വജ്രവൈഡൂര്യഗർഭാണി’ എന്നാൽ രത്നം പതിച്ചവ എന്നാണ് അർഥം. വിമാനത്തെ ആകാശത്തോട് ഉപമിക്കുന്നത് — പത്നിമാരുടെ മുഖങ്ങൾ നക്ഷത്രങ്ങൾ — മുൻ ഉപമയുടെതന്നെ പുനരുക്തിയാണ്; അതിനാൽ രംഗത്തിന്റെ തുടർച്ച നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു. അവർ ‘തനുമധ്യമകൾ’, ‘മദവ്യായാമഖിന്നകൾ’ — നൃത്തത്താലും പാനത്താലും തളർന്ന്, എവിടെ ഇടം കിട്ടിയോ അവിടെത്തന്നെ ഉറങ്ങിയവർ; ഇതാണ് അടുത്ത വിസ്തൃതവർണനയുടെ സാരം.
നൃത്തത്തിൽ മികച്ചവളും സുന്ദരവർണയുമായ ഒരുവൾ, കോമളമായ അംഗഹാരങ്ങളാൽ — നൃത്തച്ചലനങ്ങളാൽ — ശുഭമായ എല്ലാ അംഗങ്ങളും വിന്യസിച്ച നിലയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടന്നു — ഉറക്കത്തിലും നൃത്താഭിനയത്തിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ. ഒരുവൾ വീണയെ പുണർന്ന് ഉറങ്ങിക്കിടന്നു; മഹാനദിയിൽ ഒഴുകിനടന്ന് ഒരു തോണിയിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ച താമരവള്ളിപോലെ അവൾ ശോഭിച്ചു. കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള മറ്റൊരുവൾ കക്ഷത്തിലിരിക്കുന്ന മഡ്ഡുകം എന്ന വാദ്യത്തോടൊപ്പം ഉറങ്ങിക്കിടന്നു; കൈക്കുഞ്ഞുള്ള വാത്സല്യനിധിയായ ഒരു യുവതിയെപ്പോലെ അവൾ ശോഭിച്ചു. സർവാംഗസുന്ദരിയും ശുഭസ്തനിയുമായ മറ്റൊരുവൾ പടഹത്തെ നെഞ്ചോടു ചേർത്തുവച്ചു കിടന്നു — ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം കാമുകനെ ലഭിച്ച് അവനെ പുണരുന്ന ഒരു കാമിനിയെപ്പോലെ. താമരക്കണ്ണിയായ ഒരുവൾ വീണയെ പുണർന്ന് ഉറങ്ങി — പ്രിയതമനായ ശ്രേഷ്ഠപുരുഷനെ ചേർത്തുപിടിച്ച സകാമയായ കാമിനിയെപ്പോലെ. നിയതയും നൃത്തത്തിൽ മികച്ചവളുമായ മറ്റൊരുവൾ വിപഞ്ചിയെ — ഒരുതരം വീണയെ — കൈക്കൊണ്ട് നിദ്രയ്ക്കു വശംവദയായി — കാന്തനോടൊപ്പം കിടക്കുന്ന യുവതിയെപ്പോലെ. മദമുള്ള കണ്ണുകളോടുകൂടിയ മറ്റൊരുവൾ സ്വർണംപോലുള്ളതും മൃദുവും തടിച്ചതും മനോഹരവുമായ അംഗങ്ങളാൽ മൃദംഗത്തെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ച് ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. നേർത്ത ഉദരമുള്ളവളും നിന്ദിക്കാനാവാത്തവളും മദത്താൽ തളർന്നവളുമായ ഒരുവൾ, കൈകളുടെ ഇടയിൽ കക്ഷത്തിലിരിക്കുന്ന പണവത്തോടൊപ്പം ഉറങ്ങി. മറ്റൊരുവൾ ഡിണ്ഡിമത്തെ കൈക്കൊണ്ട്, അതിനെ ചേർത്തുപിടിച്ച്, ഇളംകിടാവിനെ മാറോടണയ്ക്കുന്ന യുവതിയെപ്പോലെ ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള ഒരു സ്ത്രീ മദമോഹിതയായി, ആഡംബരം എന്ന വാദ്യത്തെ കൈകളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്തമർത്തി ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. മറ്റൊരുവൾ കലശം — കൂജ — മറിച്ചിട്ട് ഉറങ്ങിക്കിടന്നു; വസന്തത്തിൽ വെള്ളം തളിച്ച, പൂക്കളാൽ വർണവിചിത്രമായ മാലപോലെ അവൾ ശോഭിച്ചു. നിദ്രയുടെ ബലത്താൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു അബല സ്വർണകലശംപോലുള്ള സ്തനങ്ങളെ കൈകളാൽ പൊത്തിപ്പിടിച്ച് ഉറങ്ങി. താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖവുമുള്ള മറ്റൊരുവൾ മദവിഹ്വലയായി, സുന്ദരനിതംബയായ മറ്റൊരുവളെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. മറ്റു ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകൾ വിചിത്രമായ വാദ്യങ്ങളെ പുണർന്ന്, കാമിനിമാർ കാമുകന്മാരെയെന്നപോലെ, സ്തനങ്ങളോടു ചേർത്തമർത്തി ഉറങ്ങി. ഈ ഭാഗത്ത് കവി ഓരോ വാദ്യത്തെയും പ്രിയതമന്റെയോ കുഞ്ഞിന്റെയോ കിടാവിന്റെയോ ഉപമയാൽ വർണിക്കുന്നു — വീണ, മഡ്ഡുകം, പടഹം, വിപഞ്ചി, മൃദംഗം, പണവം, ഡിണ്ഡിമം, ആഡംബരം, കലശം. ഇതിനാൽ രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ സംഗീതത്തിനും നൃത്തത്തിനുമുള്ള പ്രാധാന്യവും, അവിടെ വസിക്കുന്ന സ്ത്രീകളുടെ കലാകൗശലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലാ ഉപമകളും സ്നേഹമയമാണ് — പ്രിയൻ, പുത്രൻ, കിടാവ് — അതിനാൽ ഉറങ്ങുന്ന സ്ത്രീകളുടെ കോമളതയും നിഷ്കളങ്കതയും പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇവരിലെല്ലാം ഹനുമാൻ സീതയെ തിരയുന്നു; എന്നാൽ വാദ്യത്തെ പുണർന്നുറങ്ങുന്ന ഒരുവളും സീതയാകാൻ ഇടയില്ല — കാരണം അവൾ രാമവിരഹത്തിൽ ശോകമഗ്നയാണ്. മുപ്പത്താറും നാല്പതും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; നാല്പതാം ശ്ലോകം മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കാചിദ്വീണാം പരിഷ്വജ്യ’ (ഒരുവൾ വീണയെ പുണർന്ന്) എന്ന പാദത്തിന്റെ ആവർത്തനമാണ്. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പരിവിദ്ധ്യ’ എന്നാണ് മുദ്രണത്തിലെ പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പരിപീഡ്യ’; നാല്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിലും ‘അപവിദ്ധ്യ’ എന്നതാണ് മുദ്രണത്തിലെ പാഠം. വീണ താമരവള്ളിപോലെ, മഡ്ഡുകം കൈക്കുഞ്ഞുപോലെ, പടഹം ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം ലഭിച്ച പ്രിയനെപ്പോലെ, ഡിണ്ഡിമം കിടാവുപോലെ — ഇങ്ങനെ ഓരോ വാദ്യത്തിന്റെയും ആകൃതിയും സ്ത്രീയുടെ ഭംഗിയും ഉപമയിൽ ഒത്തിണങ്ങുന്നു. കലശം മറിച്ചിട്ടതിന്റെ ഉപമയും മനോഹരമാണ് — വെള്ളം തളിച്ച പൂമാലപോലെ അവൾ നനഞ്ഞ വസ്ത്രത്തോടെ ഉറങ്ങുന്നു; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘കൂജ മറിച്ചിട്ട് നനഞ്ഞ അവസ്ഥയിൽ’ എന്നു പറയുന്നു. ഈ വാദ്യങ്ങളിൽ ചിലതു തന്ത്രീവാദ്യങ്ങളാണ് — വീണ, വിപഞ്ചി; ചിലത് തുകൽ പൊതിഞ്ഞ അവനദ്ധവാദ്യങ്ങളാണ് — മൃദംഗം, പണവം, പടഹം, ഡിണ്ഡിമം, മഡ്ഡുകം, ആഡംബരം. ഇങ്ങനെ രാത്രിയിലെ സംഗീതഗോഷ്ഠിക്കുശേഷം എല്ലാവരും എവിടെയായിരുന്നോ അവിടെത്തന്നെ ഉറങ്ങിപ്പോയി എന്ന ചിത്രം.
അവരിൽനിന്നു വേറിട്ട് ഒരിടത്തു വിന്യസിച്ച ശുഭശയനത്തിൽ കിടക്കുന്ന രൂപസമ്പന്നയായ ഒരു സ്ത്രീയെ ആ കപി കണ്ടു. മുത്തുകളും മണികളും പതിച്ച ആഭരണങ്ങളാൽ നന്നായി ഭൂഷിതയും, സ്വന്തം ശ്രീയാൽ ആ ഉത്തമഭവനത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നവളെപ്പോലെയുള്ളവളുമായ അവളെ അവൻ കണ്ടു. ഗൗരവർണയും, സ്വർണനിറത്തിൽ തിളങ്ങുന്നവളും, പ്രിയപ്പെട്ടവളും, അന്തഃപുരേശ്വരിയും, മനോഹരരൂപിണിയുമായ മണ്ഡോദരി അവിടെ കിടക്കുന്നതു കപി കണ്ടു. ഭൂഷിതയായ അവളെ കണ്ട്, മഹാബാഹുവായ മാരുതപുത്രൻ രൂപയൗവനസമ്പത്തിനെ ആസ്പദമാക്കി ‘ഇവൾ സീതയാണ്’ എന്ന് ഊഹിച്ചു; മഹത്തായ ഹർഷത്തോടെ ആ ഹരിയൂഥപൻ ആനന്ദിച്ചു. അപ്പോൾ അവൻ കൈകൊട്ടി, വാലിൽ ചുംബിച്ചു, ആനന്ദിച്ചു, കളിച്ചു, പാടി, അങ്ങുമിങ്ങും നടന്നു, തൂണുകളിൽ കയറി, നിലത്തു ചാടിവീണു — കപികളുടെ സ്വന്തം പ്രകൃതി പ്രകടമാക്കിക്കൊണ്ട്. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെ വേറിട്ട ശയനവും, അവളുടെ രാജമഹിഷീസ്ഥാനവും, രൂപവും കണ്ട് ഹനുമാനുണ്ടായ ഭ്രമം സ്വാഭാവികമാണ് — സീതയും രാജപുത്രിയും രൂപവതിയും വിശിഷ്ടയുമാണല്ലോ. ഈ നിമിഷത്തിൽ മഹാകപിപോലും വാനരസ്വഭാവം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു — ഇതു കവിയുടെ ഹാസ്യരസത്തിന്റെയും മാനുഷികതയുടെയും ഉദാഹരണമാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻതന്നെ തന്റെ ഭ്രമം തിരുത്തും. മണ്ഡോദരി ‘ഗൗരി’, ‘കനകവർണാഭ’, ‘ഇഷ്ട’ ആണ് — രാവണന്റെ പ്രിയതമ, അന്തഃപുരത്തിന്റെ സ്വാമിനി. മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നു വേറിട്ട് ‘ഏകാന്തവിന്യസ്തമായ’ ശയനത്തിലാണ് അവളുടെ കിടപ്പ് — ഇത് അവളുടെ പട്ടമഹിഷീസ്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഊഹം — ‘രൂപയൗവനസമ്പദാ’ (രൂപയൗവനസമ്പത്താൽ) — രാമനിൽനിന്നു കേട്ട സീതയുടെ വർണനയുമായി മണ്ഡോദരിയുടെ രൂപം ഒത്തുപോകുന്നതുപോലെ. എന്നാൽ അവൻ രൂപം മാത്രമേ കണ്ടുള്ളൂ, സ്ഥിതി കണ്ടില്ല; രാമനെ പിരിഞ്ഞ സീത ആഭരണമണിഞ്ഞ് സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നതെങ്ങനെ എന്ന ചോദ്യം പിന്നീട് ഉയരും. അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ എട്ടു ക്രിയാപദങ്ങൾ — കൈകൊട്ടി, ചുംബിച്ചു, ആനന്ദിച്ചു, കളിച്ചു, പാടി, നടന്നു, കയറി, ചാടിവീണു — ദ്രുതഗതിയിൽ ആനന്ദത്തിന്റെ വേഗം കാണിക്കുന്നു. ഈ ഹർഷം ക്ഷണികമാണ്, കാരണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ വിവേകത്തോടെ ഇവൾ സീതയാകാൻ ഇടയില്ലെന്നു നിശ്ചയിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും ഈ നിമിഷത്തിലെ അവന്റെ ഉത്സാഹം അവന്റെ രാമഭക്തിയുടെയും കാര്യനിഷ്ഠയുടെയും തെളിവാണ് — സീതയെ കണ്ടെത്തി എന്നു കരുതി അവൻ തന്നെത്തന്നെ മറക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥