സർഗ്ഗം
രാവണഭവനം, പുഷ്പകം, പാനശാല, ഉറങ്ങുന്ന സ്ത്രീകൾ എന്നിവയുടെ ദർശനം
രാവണന്റെ മഹാഭവനം, പുഷ്പകവിമാനത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും അതിലേക്കുള്ള ആരോഹണവും, ദിവ്യമായ ശാല, ഉറങ്ങുന്ന ആയിരം ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകൾ, നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചന്ദ്രനെന്നപോലെ രാവണൻ, സീതയുടെ വൈശിഷ്ട്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത
ആ ശ്രേഷ്ഠമന്ദിരത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ നിർമലവും വിശാലവുമായ ഒരു ശ്രേഷ്ഠഭവനം കണ്ടു. അര യോജന വീതിയും ഒരു യോജന നീളവുമുള്ള, അനേകം പ്രാസാദങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ ഭവനം രാക്ഷസേന്ദ്രന്റേതായിരുന്നു. വിശാലനേത്രയായ വൈദേഹി സീതയെ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ട് ശത്രുനാശകനായ ഹനുമാൻ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റിനടന്നു. ഉത്തമമായ രാക്ഷസാവാസം നോക്കിക്കണ്ടുകൊണ്ട് ശ്രീമാനായ അവൻ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെത്തി. നാലു കൊമ്പുകളും മൂന്നു കൊമ്പുകളുമുള്ള ആനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, വിശാലവും, ആയുധങ്ങൾ ഓങ്ങിനിൽക്കുന്ന കാവൽക്കാരാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുമായിരുന്നു അത്. രാവണന്റെ പത്നിമാരായ രാക്ഷസിമാരാലും, വിക്രമത്താൽ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന രാജകന്യകമാരാലും ആവൃതമായ ആ വാസസ്ഥാനം, മുതലകളും മകരങ്ങളും തിമിംഗിലങ്ങളും മത്സ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞതും വായുവേഗത്താൽ ഇളക്കപ്പെട്ടതും സർപ്പങ്ങളോടുകൂടിയതുമായ സമുദ്രംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. വൈശ്രവണനിലും ചന്ദ്രനിലും കുതിരകളെ വാഹനമാക്കിയ ഇന്ദ്രനിലും വസിക്കുന്ന ലക്ഷ്മി, ആ രമ്യയായ ലക്ഷ്മി, രാവണഗൃഹത്തിൽ എന്നും വിട്ടുപോകാതെ വസിച്ചു. കുബേരനും യമനും വരുണനുമുള്ള സമൃദ്ധി എന്താണോ, അതുപോലെയോ അതിലും വിശിഷ്ടമോ ആയ സമൃദ്ധി ആ രാക്ഷസന്റെ ഗൃഹങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. സമുദ്രോപമയാൽ ഭവനത്തിന്റെ വിസ്താരവും, അവിടെ വസിക്കുന്നവരുടെ ഭയങ്കരത്വവും, സ്ത്രീകളുടെ ബാഹുല്യവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിക്രമ്യ ആഹൃതാഭിഃ’ (വിക്രമത്താൽ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്നവരാൽ) എന്ന പദം രാവണന്റെ ബലാത്കാരസ്വഭാവം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ കാണിക്കുന്നു; സർഗാന്തത്തിൽ സീതയുടെ കാര്യത്തിൽ അതു വീണ്ടും തുറന്നുകാട്ടപ്പെടുന്നു. എല്ലാ ലോകപാലന്മാരുടെയും ശ്രീ രാവണഗൃഹത്തിൽ ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ വൈഭവത്തിന്റെ പരകോടി. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഏഴാം സർഗത്തിന്റെതന്നെ ആരംഭമാണ്; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ ഇടയ്ക്ക് പുഷ്പകത്തിന്റെ മറ്റൊരു വർണന എട്ടാം സർഗമായി പ്രക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ‘തസ്യ ആലയവരിഷ്ഠസ്യ’ (ആ ശ്രേഷ്ഠമന്ദിരത്തിന്റെ) എന്ന പദം നേരിട്ട് ഏഴാം സർഗത്തിലെ ഭവനസമൂഹത്തെ നിർദേശിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ഇവിടെ ‘ലക്ഷ്മീവാൻ’ (ശ്രീമാൻ) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു — അന്വേഷണത്തിനിടയിലും അവന്റെ തേജസ്സും കാന്തിയും മങ്ങുന്നില്ല. അവൻ വെറുതെ നോക്കുക മാത്രമല്ല, ‘പരിചക്രാമ’ — എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റിനടക്കുന്നു; ഒരു മൂലപോലും പരിശോധിക്കപ്പെടാതെ ശേഷിക്കരുതല്ലോ. ഭവനത്തിന്റെ അളവ് യോജനകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത് — ഇതു മനുഷ്യഭവനത്തിന്റെ അളവല്ല, ഒരു നഗരത്തിന്റേതുപോലെയാണ്. ആനകൾപോലും നാലു കൊമ്പുള്ളവയും മൂന്നു കൊമ്പുള്ളവയുമാണ് — സാധാരണ രണ്ടു കൊമ്പുള്ളവയല്ല; അങ്ങനെ എല്ലായിടത്തും അതിമാനുഷമായ വൈഭവം. കാവൽക്കാർ ‘ഉദായുധരാണ്’ — എപ്പോഴും സന്നദ്ധർ; അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ പ്രവേശം സാഹസകർമമാണ്. സമുദ്രോപമയിലെ മുതലകളും മകരങ്ങളും തിമിംഗിലങ്ങളും രാക്ഷസിമാരെയും കാവൽക്കാരെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സർപ്പങ്ങൾ അവരുടെ ക്രൗര്യത്തെയും. ലക്ഷ്മിയുടെ ‘അനപായിനീ’ (വിട്ടുപോകാത്തവൾ) എന്ന വിശേഷണവും വ്യംഗ്യമാണ് — ആ ലക്ഷ്മി ഇപ്പോൾ സ്ഥിരയെന്നപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സീതാപഹരണത്താൽ അവളുടെ വിട്ടുപോകൽ അടുത്തിരിക്കുന്നു. എട്ടും ഒമ്പതും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ലോകപാലന്മാരുടെ പേരുകൾ ക്രമമായി വരുന്നു — വൈശ്രവണൻ, ചന്ദ്രൻ, ഇന്ദ്രൻ, കുബേരൻ, യമൻ, വരുണൻ. ഇവരുടെയെല്ലാം ശ്രീ ഒന്നിച്ചു ശേഖരിച്ചത് രാവണൻ ദിഗ്വിജയത്തിലൂടെയാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ ഗൃഹം വെറും വാസസ്ഥാനമല്ല, ജയിച്ചടക്കിയ ലോകങ്ങളുടെ ഭണ്ഡാരംപോലെയാണ്. ഹനുമാൻ ഇതെല്ലാം കണ്ടിട്ടും വിസ്മയത്താൽ ചഞ്ചലനാകുന്നില്ല; അവന്റെ ലക്ഷ്യം വൈദേഹി മാത്രമാണ്. മുദ്രണത്തിൽ ‘വിമലം’ (നിർമലം) എന്നാണ് പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിപുലം’ (വിശാലം); രണ്ടിന്റെയും അർഥം യോജിക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാരെയും രാജകന്യകമാരെയും കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം തുടർന്നുള്ള അന്തഃപുരവർണനയുടെ മുന്നറിയിപ്പാണ്; അവിടെത്തന്നെ സീതയുണ്ടാകാം എന്നതാണ് ഹനുമാന്റെ ആദ്യത്തെ പ്രതീക്ഷ.
ആ മന്ദിരത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, നന്നായി നിർമിക്കപ്പെട്ട, അനേകം നിര്യൂഹങ്ങളുള്ള മറ്റൊരു ഭവനം പവനപുത്രൻ കണ്ടു. അതു സ്വർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിനുവേണ്ടി വിശ്വകർമാവ് നിർമിച്ചതും, എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും വിഭൂഷിതവുമായ പുഷ്പകം എന്ന ദിവ്യവിമാനമായിരുന്നു. കുബേരൻ പരമമായ തപസ്സാൽ പിതാമഹനിൽനിന്നു നേടിയ അതിനെ, രാക്ഷസേശ്വരൻ ഓജസ്സാൽ കുബേരനെ ജയിച്ചു നേടി. ഈഹാമൃഗങ്ങളുടെ രൂപങ്ങൾ കൊത്തിയതും, കാർത്തസ്വരംകൊണ്ടും ഹിരണ്യംകൊണ്ടുമുള്ളതും നന്നായി നിർമിക്കപ്പെട്ടതുമായ തൂണുകളാൽ നിറഞ്ഞ അതു ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. മേരുവിനും മന്ദരത്തിനും തുല്യമായതും ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെയുള്ളതുമായ ശുഭമന്ദിരങ്ങളാലും കൂടാഗാരങ്ങളാലും എല്ലാ ഭാഗത്തും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതായിരുന്നു അത്; അഗ്നിക്കും സൂര്യനും തുല്യം തിളങ്ങുന്ന ഭാഗങ്ങളോടെ വിശ്വകർമാവ് നന്നായി നിർമിച്ചതും, സ്വർണപ്പടവുകളുള്ളതും, മനോഹരമായ ശ്രേഷ്ഠവേദികകളുള്ളതുമായിരുന്നു. സ്വർണത്തിന്റെയും സ്ഫടികത്തിന്റെയും ജാലകങ്ങളോടുകൂടിയതും, ഇന്ദ്രനീലവും മഹാനീലവുമായ മണികൾകൊണ്ടുള്ള ശ്രേഷ്ഠവേദികകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായിരുന്നു അത്. വിചിത്രമായ പവിഴത്താലും, വിലയേറിയ മണികളാലും, തുല്യമില്ലാത്ത മുത്തുകളാലും പതിച്ച തറയാൽ അതു വിരാജിച്ചു. ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറമുള്ളതും അതിപുണ്യഗന്ധമുള്ളതുമായ രക്തചന്ദനത്തോടുകൂടിയ അത് ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പലവിധ ശ്രേഷ്ഠാകാരങ്ങളുള്ള കൂടാഗാരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ദിവ്യമായ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ മഹാകപി കയറി; അതിൽ നിന്നുകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും പാനീയങ്ങളിൽനിന്നും ഭക്ഷ്യങ്ങളിൽനിന്നും അന്നത്തിൽനിന്നുമുണ്ടാകുന്ന ഗന്ധം ആസ്വദിച്ചു. ഇവിടെ പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുഷ്പകത്തിന്റെ കൈമാറ്റക്രമം — ബ്രഹ്മാവ്, കുബേരൻ, രാവണൻ — രാവണന്റെ പരാക്രമവും അവന്റെ അധർമവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ സ്വന്തം സഹോദരന്റെ വിമാനമാണ് അപഹരിച്ചത്. മുൻപത്തെ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ പുറമേനിന്നു കണ്ടത് ഇപ്പോൾ അകത്തു പ്രവേശിച്ചു കാണുന്നു. തൂണുകളിൽ ഈഹാമൃഗങ്ങൾ കൊത്തിയിരിക്കുന്നു — ഇവ ചെന്നായയെപ്പോലുള്ള സങ്കല്പമൃഗങ്ങളാണ്; പ്രാസാദശില്പത്തിൽ സാധാരണ കാണപ്പെടുന്നവ. ‘ഉല്ലിഖദ്ഭിരിവാംബരം’ (ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ കൂടാഗാരങ്ങളുടെ ഉയരം കാണിക്കുന്നു — അവ ആകാശത്തിൽ വരയ്ക്കുന്നതുപോലെ. വിമാനത്തിന്റെ തറയും രത്നമയമാണ് — പവിഴം, മണികൾ, മുത്തുകൾ; ഇങ്ങനെ കവി മുകളിൽനിന്നു താഴെവരെ എല്ലാം വർണിക്കുന്നു: ശിഖരങ്ങൾ, തൂണുകൾ, വേദികകൾ, ജാലകങ്ങൾ, പടവുകൾ, തറ, ഗന്ധം. ഒടുവിൽ ഹനുമാൻ അതിൽ കയറി — അന്വേഷകൻ ഇപ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ പരമരഹസ്യസ്ഥാനത്തു പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം അടുത്ത രംഗത്തിന്റെ ഭൂമികയാണ് — പാനശാല തൊട്ടടുത്താണ്. ഉദയസൂര്യോപമ രക്തചന്ദനത്തിന്റെ നിറവും തേജസ്സും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ പതിനേഴും പതിനെട്ടും ശ്ലോകങ്ങളിലെ പവിഴത്തറയുടെയും ചന്ദനഗന്ധത്തിന്റെയും വർണനയില്ല; വൾഗേറ്റിൽ അവ അധികമാണ്. ഹനുമാന്റെ ആരോഹണം സാഹസത്തിന്റെ സൂചകമാണ് — രാവണൻപോലും വിശ്രമിക്കുന്ന, അവന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട വാഹനത്തിൽ അവൻ സ്വയം കയറുന്നു. പുഷ്പകത്തിന്റെ കഥ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നുണ്ട്; ഇവിടെ അതിന്റെ സംക്ഷേപം മാത്രം. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ‘മുക്താവജ്ര’ എന്ന പാഠത്തെ ‘മുത്തുകൾ, വജ്രങ്ങൾ’ എന്നു വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ മുദ്രണത്തിലെ പാഠം സമർഥിക്കപ്പെടുന്നു.
രൂപമെടുത്ത വായുവിനെപ്പോലെ എങ്ങും പരന്നുനിൽക്കുന്ന ദിവ്യഗന്ധം അവൻ ആസ്വദിച്ചു. ഒരു ബന്ധു ഉത്തമനായ മറ്റൊരു ബന്ധുവിനോടെന്നപോലെ, ആ ഗന്ധം ആ മഹാസത്ത്വനോട്, രാവണൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്ക്, ‘ഇതുവഴി വരൂ’ എന്നു പറയുന്നതുപോലെ തോന്നി. പിന്നീട് പുറപ്പെട്ട കപി, രാവണന്റെ കാന്തയായ ഒരു ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീയെപ്പോലെ അവന് അതിപ്രിയമായ, വിശാലവും മംഗളകരവുമായ ഒരു ശാല കണ്ടു. അതു മണിപ്പടവുകളാൽ അലംകൃതവും, സ്വർണജാലങ്ങളാൽ വിരാജിതവും, സ്ഫടികംകൊണ്ടു മൂടിയ തറയുള്ളതും, ആനക്കൊമ്പുകൊണ്ടുള്ള രൂപങ്ങൾ ഇടയ്ക്കിടെ പതിച്ചതും, മുത്തുകൾ, വജ്രങ്ങൾ, പവിഴങ്ങൾ, വെള്ളി, സ്വർണം എന്നിവയാലും മണിസ്തംഭങ്ങളാലും വിഭൂഷിതവുമായിരുന്നു. സമങ്ങളും നേരുള്ളവയും അത്യുന്നതങ്ങളുമായ തൂണുകളാൽ, ചിറകുകളാലെന്നപോലെ, അത് ആകാശത്തിലേക്കു പുറപ്പെടുന്നതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഭൂമിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ചിത്രീകരിച്ച വലിയ പരവതാനി വിരിച്ച അത്, രാഷ്ട്രങ്ങളും ഗൃഹങ്ങളുമുള്ള ഭൂമിയെപ്പോലെ വിസ്തൃതമായിരുന്നു. മദിച്ച പക്ഷികളാൽ നാദിതവും, ദിവ്യഗന്ധങ്ങളാൽ സുഗന്ധിതവും, അതിശ്രേഷ്ഠമായ വിരിപ്പുകളോടുകൂടിയതും, രാക്ഷസാധിപൻ സേവിക്കുന്നതും, കാരകിൽധൂപത്താൽ പുകമൂടിയതും, അരയന്നംപോലെ വെളുത്തതും, ഇലകളുടെയും പൂക്കളുടെയും ഉപഹാരങ്ങളാൽ വർണവിചിത്രമായതുപോലെ നല്ല പ്രഭയുള്ളതും, മനസ്സിന് ആനന്ദം ഉളവാക്കുന്നതും, വർണം — ശരീരകാന്തി — വർധിപ്പിക്കുന്നതും, ശോകം നശിപ്പിക്കുന്നതും, ശ്രീയെ ജനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയുള്ളതുമായിരുന്നു ആ ശാല. രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ആ ശാല ഒരമ്മയെപ്പോലെ അഞ്ച് ഉത്തമ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളാൽ അഞ്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. ‘ഇതു സ്വർഗമോ, ഇതു ദേവലോകമോ, ഇത് ഇന്ദ്രന്റെ നഗരിയോ, അതോ പരമസിദ്ധിയോ’ എന്നു മാരുതി കരുതി. അവിടെ ധ്യാനിക്കുന്നതുപോലെ അനങ്ങാതെ നിൽക്കുന്ന സ്വർണദീപങ്ങൾ, മഹാധൂർത്തന്മാരാൽ ചൂതിൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ധൂർത്തന്മാരെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ദീപങ്ങളുടെ പ്രകാശത്താലും, രാവണന്റെ തേജസ്സാലും, ആഭരണങ്ങളുടെ ജ്വാലകളാലും ആ ശാല ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയെന്ന് അവൻ കരുതി. മുപ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഗന്ധം ബന്ധുവാണെന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ മനോഹരമാണ് — അന്വേഷകന്റെ വഴികാട്ടി ഗന്ധംതന്നെയായി. നിശ്ചലദീപങ്ങളെ ചൂതിൽ തോറ്റ ധൂർത്തന്മാരോട് ഉപമിക്കുന്നത് അപൂർവമാണ്; അതു രാത്രിയുടെ നിശ്ചലതയും ദീപങ്ങളുടെ മൗനവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാലയുടെ വർണനയിൽ കവി അഞ്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും വിഷയങ്ങൾ ക്രമമായി നിർദേശിക്കുന്നു — രൂപം മണിസ്തംഭങ്ങളിൽ, ശബ്ദം മദിച്ച പക്ഷികളിൽ, ഗന്ധം ദിവ്യധൂപത്തിൽ, സ്പർശം വിരിപ്പുകളിൽ, രസം പാനീയങ്ങളിലും ഭക്ഷ്യങ്ങളിലും. അതിനാൽ ‘അഞ്ചിനെ അഞ്ച് ഉത്തമവിഷയങ്ങളാൽ’ എന്ന ഉക്തി അർഥവത്താണ്. അമ്മ കുഞ്ഞിനെ എല്ലാംകൊണ്ടും സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ആ ശാല വന്നെത്തുന്നവരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു — ഈ ഉപമ വാത്സല്യപൂർണമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ പാലകൻ രാവണനാണ് എന്നതാണ് വൈരുധ്യം. ഭൂമിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ചിത്രീകരിച്ച പരവതാനി — അതിൽ രാഷ്ട്രങ്ങളും ഗൃഹങ്ങളും ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒരു ഭൂപടംപോലെയാണ്; അതു ഭൂമിയുടെ ഉപമാനമായിത്തീരുന്നു. ‘ഇതു സ്വർഗമാണ്’ എന്ന ഹനുമാന്റെ വിസ്മയം അവന്റെ നിഷ്കളങ്കത കാണിക്കുന്നു — അവനും മോഹിതനായതുപോലെ; എന്നിട്ടും തന്റെ കാര്യം മറക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ ‘ശിവാം’ (മംഗളകരമായത്) എന്നാണ് മുദ്രണത്തിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശുഭാം’; അർഥം ഒന്നുതന്നെ. ശാലയുടെ വർണന ഒരു സ്ത്രീയെന്നപോലെയാണ് — ‘കാന്താമിവ വരസ്ത്രിയം’ (കാന്തയായ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീയെപ്പോലെ); അതിനാൽ പിന്നീടുള്ള സ്ത്രീദർശനത്തിന്റെ ഭൂമിക ഇവിടെത്തന്നെ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം രാവണന്റെ ഭോഗസ്ഥാനമാണ്; അവിടെ സീതയുടെ സാന്നിധ്യം അസംഭവ്യമാണെന്നു ഹനുമാൻ വേഗംതന്നെ മനസ്സിലാക്കും. ഗന്ധം, ദീപങ്ങൾ, പരവതാനി, ധൂപം, തൂണുകൾ — ഇവയെല്ലാം ശാലയുടെ അംഗങ്ങളാണ്; ഓരോന്നിനെയും കവി വെവ്വേറെ ഉപമകളാൽ സജീവമാക്കുന്നു. അങ്ങനെ ദീർഘമായ വർണനയും ശ്രോതാവിനു നീരസമാകുന്നില്ല. ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടി ഇവിടെ ഒരു ചിത്രകാരന്റേതുപോലെയാണ്; എന്നാൽ അവന്റെ മനസ്സ് അന്വേഷണത്തിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു.
പിന്നീട് പരവതാനികളിൽ ഇരിക്കുന്ന, നാനാവർണമായ വസ്ത്രങ്ങളും മാലകളും അണിഞ്ഞ, നാനാവേഷങ്ങളാൽ ഭൂഷിതരായ ആയിരം ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളെ കപി കണ്ടു. അർധരാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പാനത്താലും നിദ്രയാലും വശംകെട്ട്, രാത്രിയിൽ ക്രീഡിച്ചു തളർന്നുവിരമിച്ച ആ ആയിരം സ്ത്രീകൾ അപ്പോൾ ഗാഢമായി ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു. ആഭരണങ്ങൾ ശബ്ദിക്കാതെ ഉറങ്ങുന്ന ആ സ്ത്രീസമൂഹം, അരയന്നങ്ങളും വണ്ടുകളും നിശ്ശബ്ദമായ വലിയ താമരവനംപോലെ ശോഭിച്ചു. ആ സുന്ദരിമാരുടെ, പല്ലുകൾ മറഞ്ഞതും കണ്ണുകൾ അടഞ്ഞതും താമരഗന്ധമുള്ളതുമായ മുഖങ്ങൾ മാരുതി കണ്ടു. ആ മുഖങ്ങൾ പകൽ വിടർന്നിട്ട് രാത്രിയിൽ വീണ്ടും ഇതളുകൾ കൂമ്പിയ താമരകളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ‘മദിച്ച വണ്ടുകൾ വിടർന്ന താമരകളെയെന്നപോലെ ഈ മുഖപത്മങ്ങളെ നിശ്ചയമായും വീണ്ടും വീണ്ടും കാംക്ഷിക്കുന്നു’ എന്ന് ശ്രീമാനായ മഹാകപി യുക്തിപൂർവം കരുതി; ഗുണംകൊണ്ട് അവ ജലജങ്ങൾക്കു — താമരകൾക്കു — തുല്യമാണെന്നും കരുതി. ആ സ്ത്രീകളാൽ വിരാജിതമായ ആ ശാല നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന തെളിഞ്ഞ ശരത്കാലാകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാക്ഷസാധിപനും നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശ്രീമാനായ ഉഡുപതിയെ — ചന്ദ്രനെ — പ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ‘പുണ്യശേഷം തീരുമ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളെല്ലാം ഇവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരിക്കുന്നു’ എന്ന് ഹരി അപ്പോൾ കരുതി. വലിയവയും ശുഭജ്വാലകളുള്ളവയുമായ നക്ഷത്രങ്ങളുടേതെന്നപോലെ അവിടെ സ്ത്രീകളുടെ പ്രഭയും വർണവും പ്രസന്നതയും വ്യക്തമായി വിളങ്ങി. ഇവിടെ ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമമായി മാറുന്നു — താമരവനം, താമരകൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ — എന്നാൽ എല്ലായിടത്തും ഭാവം ഒന്നുതന്നെ: സൗന്ദര്യമുണ്ട്, എന്നാൽ ചേതന നിദ്രയിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നു. പുണ്യം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ വീഴുന്ന നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്ന സങ്കല്പം പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ് — സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ജീവന്മാർ നക്ഷത്രരൂപത്തിൽ. ഹനുമാൻ ഇവിടെ ‘ഉപപത്ത്യാ’ — യുക്തിപൂർവം — കരുതി; അവൻ തർക്കത്താൽ തീരുമാനിക്കുന്നു, വെറും ഭാവത്താലല്ല; മുഖങ്ങൾ ഗുണത്താൽ താമരകൾക്കു തുല്യമാണ് — ഗന്ധംകൊണ്ടും വർണംകൊണ്ടും കൂമ്പിനിൽക്കുന്നതുകൊണ്ടും. രാവണനെ ചന്ദ്രനോട് ഉപമിക്കുന്നതു പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധേയമാണ് — കവി ശത്രുവിന്റെയും സൗന്ദര്യവും തേജസ്സും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. ഇതു വാല്മീകിയുടെ നിഷ്പക്ഷതയുടെ ലക്ഷണമാണ്. ആയിരം സ്ത്രീകൾ എന്ന സംഖ്യ — ഇത്രയും മുഖങ്ങൾക്കിടയിൽ സീതയുടെ ഒരു മുഖം അന്വേഷിക്കണം; അതിനാൽ ഓരോ മുഖവും ഹനുമാൻ സൂക്ഷ്മമായി നോക്കി. നിദ്രയുടെ വർണന ‘നിശ്ശബ്ദം’ എന്ന പദത്താൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ചെയ്യുന്നു — അരയന്നങ്ങളും വണ്ടുകളും ആഭരണങ്ങളും നിശ്ശബ്ദം; അങ്ങനെ രാത്രിയുടെ ആഴവും ശാന്തതയും ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സുഷ്വാപ’ (ഉറങ്ങി) എന്ന ക്രിയാപദമാണ്; മുദ്രണത്തിലാകട്ടെ ‘പ്രസുപ്തം’ (ഉറങ്ങുന്ന) എന്ന വിശേഷണം — വാക്യഘടന ഭിന്നമാണ്, അർഥം ഒന്നുതന്നെ. മുഖങ്ങളെ താമരകളോട് ഉപമിക്കുന്നതു രണ്ടുവിധത്തിലാണ് — രാവിലെ വിടരുന്ന താമരകളും രാത്രിയിൽ കൂമ്പുന്നവയും; ഉറങ്ങുന്ന സ്ത്രീകളുടെ മുഖങ്ങൾ കൂമ്പിയ താമരകളാണ്. വണ്ടുകൾ അവയെ വീണ്ടും വീണ്ടും കാംക്ഷിക്കുന്നു എന്ന ഹനുമാന്റെ കല്പന മുഖങ്ങളുടെ സുഗന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചന്ദ്രനെയും സ്ത്രീകളാൽ രാവണനെയും ഉപമിക്കുന്നു — ഇതിനാൽ രാവണനാണ് ശാലയുടെ കേന്ദ്രം എന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു.
പാനത്തിന്റെയും വ്യായാമത്തിന്റെയും — നൃത്തക്രീഡകളുടെയും — നേരങ്ങൾക്കുശേഷം നിദ്രയാൽ ബോധം മറഞ്ഞ ആ സ്ത്രീകൾ അഴിഞ്ഞുലഞ്ഞ മുടിയുള്ളവരും, ഞെരിഞ്ഞ മാലകളുള്ളവരും, ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങൾ ചിതറിയവരുമായിരുന്നു. ചിലരുടെ തിലകം മാഞ്ഞിരുന്നു, ചിലരുടെ ചിലമ്പുകൾ സ്ഥാനം തെറ്റിയിരുന്നു, ചിലരുടെ ഹാരങ്ങൾ പാർശ്വത്തിലേക്ക് ഊർന്നുവീണിരുന്നു. മറ്റു ചിലർ മുത്തുമാലകളാൽ മൂടപ്പെട്ടവർ; ചിലരുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ ഊർന്നുവീണിരുന്നു; അരഞ്ഞാണച്ചരടുകൾ സ്ഥാനംതെറ്റിയവർ, ഭാരം വലിച്ചു തളർന്ന പെൺകുതിരകളെപ്പോലെ ക്ഷീണിതരായിരുന്നു. മറ്റു ചിലർ കുണ്ഡലങ്ങളില്ലാത്തവരും, മുറിഞ്ഞു ചതഞ്ഞ മാലകളുള്ളവരും, മഹാവനത്തിൽ ഗജേന്ദ്രൻ ചവിട്ടിമെതിച്ച പൂത്ത വള്ളികളെപ്പോലെയുമായിരുന്നു. ചിലരുടെ സ്തനമധ്യത്തിൽ ഉയർന്നുകിടക്കുന്ന, ചന്ദ്രരശ്മികൾപോലെ തിളങ്ങുന്ന ഹാരങ്ങൾ ഉറങ്ങുന്ന അരയന്നങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. മറ്റു ചിലരുടെ വൈഡൂര്യഹാരങ്ങൾ കാദംബപ്പക്ഷികളെപ്പോലെയും, വേറെ ചിലരുടെ സ്വർണച്ചരടുകൾ ചക്രവാകങ്ങളെപ്പോലെയുമായി. അരയന്നങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും ഉള്ളവയും, ചക്രവാകങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും, നിതംബങ്ങളെന്ന മണൽത്തിട്ടകളോടുകൂടിയവയുമായ നദികളെപ്പോലെ അവർ ശോഭിച്ചു. കിങ്ങിണിക്കൂട്ടങ്ങൾ ഓളങ്ങളായും, സ്വർണാഭരണങ്ങൾ വലിയ താമരകളായും, ഭാവങ്ങൾ മുതലകളായും, യശസ്സ് തീരമായും ഉള്ള ഉറങ്ങുന്ന നദികളെപ്പോലെ അവർ വിളങ്ങി. ചിലരുടെ മൃദുവായ അംഗങ്ങളിലും സ്തനാഗ്രങ്ങളിലും പതിഞ്ഞ ആഭരണപ്പാടുകൾ ആഭരണങ്ങൾപോലെതന്നെ ശോഭിച്ചു. ചിലരുടെ ഉത്തരീയത്തുമ്പുകൾ മുഖശ്വാസത്താൽ ഇളകി മുഖങ്ങൾക്കുമേൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പാറിക്കൊണ്ടിരുന്നു; നാനാവർണവും സ്വർണവർണവുമുള്ള പത്നിമാരുടെ മുഖങ്ങളുടെ ചുവട്ടിൽ ഉയർത്തിയ പതാകകളെപ്പോലെ അവ ശോഭിച്ചു. ശുഭകാന്തിയുള്ള സ്ത്രീകളുടെ കുണ്ഡലങ്ങൾ മുഖശ്വാസത്തിന്റെ കമ്പനങ്ങളാൽ മെല്ലെ മെല്ലെ ആടിക്കൊണ്ടിരുന്നു. സ്വഭാവേന സുഗന്ധമുള്ളതും സുഖകരവും ശർക്കരകൊണ്ടുള്ള ആസവത്തിന്റെ ഗന്ധമുള്ളതുമായ അവരുടെ മുഖശ്വാസം അപ്പോൾ രാവണനെ സേവിച്ചു. ഇവിടെ നദീരൂപകം വിസ്തൃതമാണ് — ഹാരങ്ങൾ അരയന്നങ്ങൾ, നിതംബങ്ങൾ മണൽത്തിട്ടകൾ, ഭാവങ്ങൾ മുതലകൾ, യശസ്സ് തീരം. നിദ്രയിൽ അയഞ്ഞുപോയ ആഭരണങ്ങളുടെ വർണന കവി സൗന്ദര്യദൃഷ്ടിയോടെയാണ് ചെയ്യുന്നത്, നിന്ദയോടെയല്ല; ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയും നിർവികാരമാണെന്നു പിന്നീട് വ്യക്തമാകും. ഇവിടെ സ്ത്രീകളുടെ ക്ഷീണത്തിന്റെ കാരണം ‘പാനവ്യായാമകാലേഷു’ (പാനത്തിന്റെയും വ്യായാമത്തിന്റെയും നേരങ്ങളിൽ) എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പാനം, നൃത്തം, ക്രീഡ. ഭാരം വലിച്ച ഇളംപെൺകുതിരകളുടെ ഉപമ അവരുടെ ക്ഷീണവും അയഞ്ഞ അംഗങ്ങളും കാണിക്കുന്നു. ഗജേന്ദ്രൻ ചവിട്ടിമെതിച്ച വള്ളികളുടെ ഉപമയാകട്ടെ കരുണ ഉണർത്തുന്നു — സുന്ദരികളാണെങ്കിലും അവർ ഞെരിക്കപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ. ഹാരങ്ങളെ പക്ഷികളോട് ഉപമിക്കുന്നതു നിറഭേദമനുസരിച്ചാണ് — വെളുത്ത മുത്തുമാലകൾ അരയന്നങ്ങൾ, നീല വൈഡൂര്യഹാരങ്ങൾ കാദംബങ്ങൾ, മഞ്ഞ സ്വർണച്ചരടുകൾ ചക്രവാകങ്ങൾ. ഈ സൂക്ഷ്മമായ വർണവിവേചനം കവിയുടെ ചിത്രകാരദൃഷ്ടി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഉത്തരീയത്തുമ്പുകളെ പതാകകളോട് ഉപമിക്കുന്നു — ശ്വാസത്താൽ ഇളകുന്ന അവ പതാകകൾപോലെ. ഒടുവിൽ ശ്വാസത്തിന്റെ ഗന്ധം രാവണനെ സേവിക്കുന്നു — സ്ത്രീകളുടെ സേവ നിദ്രയിലും നിലയ്ക്കുന്നില്ല എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ. അമ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ മുദ്രണത്തിൽ ‘മുഖമാരുതസംകമ്പൈഃ’ (മുഖശ്വാസത്തിന്റെ കമ്പനങ്ങളാൽ) എന്നും, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സംസർഗാത്’ (സമ്പർക്കത്താൽ) എന്നുമാണ്. നദീരൂപകത്തിലെ ‘യശസ്തീരാഃ’ (യശസ്സ് തീരമായവർ) എന്ന വിശേഷണം ശ്രദ്ധാർഹമാണ് — നദിയുടെ തീരം അതിന്റെ അതിരായിരിക്കുന്നതുപോലെ, യശസ്സാണ് ആ സ്ത്രീകളുടെ മര്യാദ. ഇങ്ങനെ കവി അവരെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവരുടെ ഗൗരവം കാക്കുന്നു. ‘ആഭരണപ്പാടുകൾ ആഭരണങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉക്തിയിൽ അലങ്കാരങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങൾപോലും അലങ്കാരങ്ങളാണ് — ഇതു സൗന്ദര്യത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. ഈ ഭാഗത്ത് കവിയുടെ ദൃഷ്ടി ക്രമമായി സൂക്ഷ്മമാകുന്നു — ആദ്യം മുടി, തിലകം, ചിലമ്പുകൾ; പിന്നെ ഹാരങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, അരഞ്ഞാണങ്ങൾ; പിന്നെ അംഗങ്ങളിലെ ആഭരണപ്പാടുകൾ; ഒടുവിൽ ശ്വാസത്തിന്റെ ഗന്ധംപോലും. ഇതെല്ലാം ഹനുമാൻ സീതയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനിടയിലാണ് കാണുന്നത്, കാരണം ഇവരുടെ ഇടയിൽ സീതയും ഉറങ്ങുന്നുണ്ടാകാം എന്ന് അവൻ ശങ്കിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ സൂക്ഷ്മനിരീക്ഷണത്തിന്റെ പ്രയോജനം കാര്യമാണ്, കൗതുകമല്ല.
രാവണന്റെ ചില സ്ത്രീകൾ രാവണന്റെ മുഖമാണെന്നു ശങ്കിച്ച് സപത്നിമാരുടെ മുഖങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മുകർന്നു. രാവണനിൽ അത്യധികം ആസക്തമായ മനസ്സുള്ളവരും സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്തവരുമായ ആ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകൾ അപ്പോൾ സപത്നിമാർക്കു പ്രിയംതന്നെ ചെയ്തു. മറ്റു ചില യുവതികൾ വളകളണിഞ്ഞ കൈകളും മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങളും തലയണയാക്കി അവിടെ കിടന്നു. ഒരുവൾ മറ്റൊരുവളുടെ മാറിലും, ഒരുവൾ അവളുടെ കൈയിലും, മറ്റൊരുവൾ വേറൊരുവളുടെ മടിയിലും, വേറൊരുവൾ അവളുടെ സ്തനങ്ങളിലും തലവച്ച് ഉറങ്ങി. തുടകളും പാർശ്വങ്ങളും അരക്കെട്ടുകളും മുതുകുകളും പരസ്പരം ആശ്രയിച്ച്, അംഗങ്ങൾ പരസ്പരം ചേർത്തുവച്ച്, മദത്തിനും സ്നേഹത്തിനും വശംവദരായി, അംഗസ്പർശത്താൽ പ്രീതരായി, കൈകൾ കോർത്ത് ആ സുമധ്യമകളായ സ്ത്രീകളെല്ലാം അവിടെ ഉറങ്ങി. അന്യോന്യം കൈകളാകുന്ന ചരടിൽ കോർത്ത ആ സ്ത്രീമാല, ചരടിൽ കോർത്തതും മദിച്ച വണ്ടുകളുള്ളതുമായ ഒരു പൂമാലപോലെ ശോഭിച്ചു. മാധവമാസത്തിൽ — വൈശാഖത്തിൽ — കാറ്റേറ്റു പൂത്ത വള്ളികൾ പരസ്പരം മാലപോലെ കോർക്കപ്പെട്ടതും, പൂങ്കുലകൾ ഒന്നോടൊന്നു ചേർന്നതും, നല്ല ശാഖകൾ പിണഞ്ഞതും, പരസ്പരം വണ്ടുകൾ നിറഞ്ഞതും, കാറ്റിൽ ഉലയുന്നതുമായ വനംപോലെയായിരുന്നു രാവണന്റെ ആ സ്ത്രീവനം. ഉചിതമായ സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഇരുന്നിട്ടും അവരുടെ ആഭരണങ്ങൾ, അംഗങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, മാലകൾ എന്നിവ വേർതിരിച്ചറിയാൻ അപ്പോൾ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല — ഇവിടെ ഭ്രാന്തിമാൻ എന്ന അലങ്കാരമാണെന്ന് അടിക്കുറിപ്പിൽ പറയുന്നു. രാവണൻ സുഖമായി കിടന്നുറങ്ങുമ്പോൾ, ജ്വലിക്കുന്ന സ്വർണദീപങ്ങൾ പലവിധ പ്രഭയുള്ള ആ സ്ത്രീകളെ ഇമവെട്ടാതെ നോക്കിനിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. സ്ത്രീവനം എന്ന രൂപകം സൂക്ഷ്മമാണ് — സ്ത്രീകൾ വള്ളികൾ, കൈകൾ ശാഖകൾ, മുടിയിലെ പൂക്കൾ പൂങ്കുലകൾ, ശ്വാസം കാറ്റ്. ദീപങ്ങൾ ‘നോക്കിനിൽക്കുന്നു’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ ഹനുമാന്റെതന്നെ ദൃഷ്ടിയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. സപത്നിയുടെ മുഖത്തെ രാവണന്റെ മുഖമെന്നു തെറ്റിദ്ധരിച്ചു മുകരുന്നത് — ഇവിടെ സ്ത്രീകൾക്കു രാവണനോടുള്ള അനുരാഗത്തിന്റെ ആധിക്യവും നിദ്രയുടെയും മദത്തിന്റെയും പ്രഭാവവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും അതുതന്നെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘അസ്വതന്ത്രാഃ’ (സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്തവർ) എന്ന പദം അവർ രാവണന്റെ വശഗരാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ശയനത്തിന്റെ വർണന — മാറ്, കൈ, മടി, സ്തനങ്ങൾ — പരസ്പരം തലയണയാക്കുന്നു; അങ്ങനെ എല്ലാവരും ഒരൊറ്റ മാലപോലെ ഒന്നായിത്തീരുന്നു. മാലോപമയും ലതാവനരൂപകവും ക്രമമായി വളരുന്നു — ആദ്യം ചരടിൽ കോർത്ത മാല, പിന്നെ കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന വസന്തവനം. വണ്ടുകൾ മുടിയിലെ പൂക്കളിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ കൂടിക്കലരലിൽ ആരുടെ ആഭരണം ഏത് എന്നു വേർതിരിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് അടിക്കുറിപ്പിൽ നിർദേശിച്ച ഭ്രാന്തിമാൻ എന്ന അലങ്കാരം. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ മുദ്രണത്തിൽ ‘അപരാ കുചൗ’ (മറ്റൊരുവൾ സ്തനങ്ങളിൽ) എന്നും, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഭുജൗ’ (കൈകളിൽ) എന്നുമാണ്. ഒടുവിൽ ദീപങ്ങളും ഇമവെട്ടാതെ അവരെ നോക്കുന്നു — ഇതു ഹനുമാന്റെ ഏകാകിയായ ഉണർന്നിരിപ്പിന്റെ സൂചനയാണ്. എല്ലാവരും ഉറങ്ങുന്നു; ദീപങ്ങളും ഹനുമാനും മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുന്നു — ഈ വൈരുധ്യം രംഗത്തിന്റെ നാടകീയത വർധിപ്പിക്കുന്നു. സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം കോർത്തിരിക്കുന്നത് അവരുടെ സൗഹൃദവും ഒരേ ഭർത്താവിലുള്ള എല്ലാവരുടെയും സ്നേഹവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സപത്നിമാർക്കു പ്രിയം ചെയ്യുന്നതും അതുതന്നെ കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ കലഹമല്ല, സൗഹാർദമാണ് — ഇതും അവന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ ഒരംഗമാണ്. എന്നിട്ടും ഈ സുഖസമൂഹത്തിൽ സീതയില്ല; അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ അന്വേഷണം മുന്നോട്ടു പോകുന്നു.
രാജർഷിമാരുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ദൈത്യന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും കന്യകമാർ അവന്റെ കാമത്തിനു വശംവദരായി അവന്റെ പത്നിമാരായിത്തീർന്നു. യുദ്ധകാമിയായ രാവണൻ ആ സ്ത്രീകളെയെല്ലാം അപഹരിച്ചു; എന്നാൽ ചിലർ കാമമോഹിതരായി, മദത്തോടെ സ്വയം വന്നുചേർന്നു. അവിടെ ഒരു യുവതിയെപ്പോലും ബലമായി നേടിയതല്ല — വീര്യത്തോടുകൂടിയ ഗുണത്താൽത്തന്നെ നേടിയവരാണ്; ശ്രേഷ്ഠതയ്ക്കർഹയായ ജനകപുത്രിയൊഴികെ ആരും മറ്റൊരുവനെ കാമിക്കുന്നവളോ മറ്റൊരുവന്റെ മുൻഭാര്യയോ ആയിരുന്നില്ല. കുലീനതയില്ലാത്തവളോ, രൂപം കുറഞ്ഞവളോ, സാമർഥ്യമില്ലാത്തവളോ, ഉപചാരമറിയാത്തവളോ, സത്ത്വം കുറഞ്ഞവളോ, കാന്തന് അനഭിമതയോ ആയ ആരും അവന്റെ ഭാര്യയായിരുന്നില്ല. അപ്പോൾ സദ്ബുദ്ധിയായ ഹരീശ്വരന് ഇങ്ങനെ ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി — ‘മഹാരാക്ഷസരാജന്റെ ഈ ഭാര്യമാർ എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെതന്നെ രാഘവന്റെ ധർമപത്നിയും ആയിരുന്നെങ്കിൽ ഇവനു നല്ലതു വരുമായിരുന്നു.’ വീണ്ടും സ്വസ്ഥചിത്തനായി അവൻ ചിന്തിച്ചു — ‘നിശ്ചയമായും സീത ഗുണത്താൽ വിശിഷ്ടയാണ്; എന്നിട്ടും ഈ മഹാത്മാവായ ലങ്കേശ്വരൻ അവളോടു കഷ്ടമായ അനാര്യകർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.’ അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ചിന്ത രണ്ടുവിധത്തിൽ നീങ്ങുന്നു. ആദ്യം അവൻ രാവണന്റെ പത്നിമാരുടെ സ്വരൂപം വിവേചനം ചെയ്യുന്നു — അവരെല്ലാം സ്വേച്ഛയാൽ, രാവണന്റെ ഗുണത്താൽ ആകർഷിക്കപ്പെട്ടവർ, കുലീനകൾ, രൂപവതികൾ, സമർഥകൾ, സത്ത്വവതികൾ; സീത മാത്രമാണ് മറ്റൊരുവന്റെ ഭാര്യയും ബലമായി അപഹരിക്കപ്പെട്ടവളും. അതിനാൽ സീതാപഹരണം രാവണന്റെ മറ്റു വിവാഹങ്ങളിൽനിന്ന് എല്ലാവിധത്തിലും ഭിന്നമാണ്. പിന്നീട് അവൻ സദിച്ഛയോടെ ചിന്തിക്കുന്നു — സീതയും ഭർത്താവിനോടൊപ്പം അതുപോലെ സുഖമായി വസിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ രാവണനു മംഗളം ഉണ്ടാകുമായിരുന്നു; അതായത് സീതയെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് രാവണന്റെ ഹിതം. ഒടുവിൽ ‘ആത്തരൂപനായി’ — സ്വസ്ഥചിത്തനായി — അവൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു: സീത ഗുണങ്ങളാൽ എല്ലാവരിലും വിശിഷ്ടയാണ്; രാവണനാകട്ടെ അവളോട് അനാര്യകർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ‘മഹാത്മാവ്’ എന്ന വിശേഷണം രാവണനെക്കുറിച്ചു വ്യംഗ്യമായി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — മഹാനായിട്ടും അവൻ നീചകർമം ചെയ്തു. ‘യുദ്ധകാമിയായ രാവണൻ അപഹരിച്ചു’ എന്ന ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, ഇവിടെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ‘ബലമായി നേടിയതല്ല’ എന്ന തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകവുമായി അതു ചെറുതായി വിരുദ്ധമാണ്; അതു മുദ്രണത്തിന്റെ സ്വരൂപമാണ്. ‘രാഘവധർമപത്നീ’ (രാഘവന്റെ ധർമപത്നി) എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാൻ സീതയുടെ ധർമപത്നീത്വം ഉറപ്പിക്കുന്നു — അവൾ രാമനാൽ ധർമപ്രകാരം വിവാഹം ചെയ്യപ്പെട്ടവളാണ്; അതിനാൽ രാവണന് അവളോടുള്ള ആകർഷണം ധർമവിരുദ്ധമാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗം വൈഭവത്തിന്റെ ദീർഘവർണനയിൽനിന്നു ധർമചിന്തയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥