സർഗ്ഗം
സമ്പാതി ലങ്കയെക്കുറിച്ച് അറിയിക്കുന്നു
സമ്പാതിയുടെ കണ്ണീരോടെയുള്ള മറുപടി, സൂര്യനെ പിന്തുടർന്നപ്പോൾ ചിറകു കരിഞ്ഞത്, സീതാഹരണം കണ്ടത്, ലങ്കാവർണന, പക്ഷികളുടെ മാർഗങ്ങൾ, സഹോദരനു ജലാഞ്ജലി
ജീവിതം ഉപേക്ഷിച്ച വാനരന്മാർ ഇങ്ങനെ കരുണമായ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ഗൃധ്രൻ കണ്ണീരോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു. കണ്ണുകളിലെ കണ്ണീർ വൃദ്ധന്റെ സ്നേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വലിയ ശബ്ദം കാണിക്കുന്നു — ശരീരബലം ക്ഷയിച്ചെങ്കിലും അവന്റെ വാക്ശക്തി ക്ഷയിച്ചിട്ടില്ല. ‘വാനരന്മാരേ, ബലവാനായ രാവണനാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു നിങ്ങൾ പറയുന്ന ജടായു എന്റെ അനുജനായിരുന്നു’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. പിന്നീട് തന്റെ ദൗർബല്യം അവൻ സ്വയം അറിയിക്കുന്നു — ‘വാർധക്യംകൊണ്ടും ചിറകില്ലായ്മകൊണ്ടും ഇതു കേട്ടിട്ടും ഞാൻ സഹിക്കുന്നു; ഇന്ന് സഹോദരന്റെ വൈരം വീട്ടാൻ എനിക്കു ശക്തിയില്ല.’ ‘മർഷയേ’ (സഹിക്കുന്നു) എന്ന പദംതന്നെ അവന്റെ നിസ്സഹായതയുടെ സാക്ഷ്യമാണ് — പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തവൻ സഹിക്കുകതന്നെ ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി വൈരത്തിന്റെ സ്മരണയും വൃദ്ധന്റെ വിവശതയും ഒരേസമയം സ്ഥാപിക്കുന്നു; കാരണം ഈ സർഗത്തിലെ ഉപകാരമെല്ലാം ഈ വിവശതയിൽത്തന്നെയാണ് പ്രതിഷ്ഠിതം.
പിന്നീട് സമ്പാതി പഴയ വൃത്താന്തം ഓർക്കുന്നു — ‘പണ്ട് ഇന്ദ്രൻ വൃത്രനെ വധിച്ചശേഷം, ജയം ആഗ്രഹിച്ച ഞങ്ങൾ ഇരുവരും ജ്വലിക്കുന്ന രശ്മിമാലിയായ ആദിത്യന്റെ അടുക്കലേക്കു പോയി. ആകാശമാർഗം കടന്ന് വേഗത്തിൽ ഏറെ ഉയരത്തിൽ എത്തി; സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ജടായു തളർന്നുതുടങ്ങി.’ തേജസ്സ് കൂടുന്നിടത്ത് അനുജന്റെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠന്റെ സ്നേഹമാകട്ടെ വർധിക്കുന്നു. ‘സൂര്യരശ്മികളാൽ പീഡിതനായി അത്യന്തം വിഹ്വലനായ ആ സഹോദരനെ കണ്ട് സ്നേഹംകൊണ്ടു ഞാൻ എന്റെ ചിറകുകളാൽ അവനെ മൂടി’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. അങ്ങനെ ജടായു രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; സമ്പാതിയുടെ തൂവലുകൾ കരിഞ്ഞുപോയി — ‘തൂവലുകൾ കരിഞ്ഞ ഞാൻ വിന്ധ്യനിൽ വീണു, വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ; ഇവിടെ വസിക്കുന്ന എനിക്ക് സഹോദരന്റെ വിവരമൊന്നും അറിയാനായില്ല.’ അനുജനെ രക്ഷിക്കാൻ സ്വയം ദഹിച്ച ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഈ കഥയാണ് തുടർന്നുള്ള എല്ലാ ഉപകാരത്തിന്റെയും മൂലം. ചിറകു കരിഞ്ഞതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ബന്ധനം, അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹത്ത്വവും; വാനരന്മാരുടെ ശങ്കയും ഇതോടെ ഒറ്റയടിക്കു നീങ്ങി. സൂര്യനെ പിന്തുടരാൻ ഒരുങ്ങിയ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും ഗർവം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ഫലമാണ് ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജീവനാന്തമുള്ള ചലനശേഷിയില്ലായ്മ എന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല, എങ്കിലും ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു.
സഹോദരനായ സമ്പാതി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ യുവരാജാവ് അംഗദൻ അപ്പോൾ മറുപടി പറഞ്ഞു. അവന്റെ വാക്ക് അത്യന്തം ജാഗ്രതയുള്ളതാണ് — അവൻ വിശ്വസിക്കുന്നുമില്ല, അവിശ്വസിക്കുന്നുമില്ല; മറിച്ച് മൂന്നു ‘എങ്കിൽ’ പദങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — ‘അങ്ങ് ജടായുവിന്റെ സഹോദരനാണെങ്കിൽ, ഞാൻ പറഞ്ഞത് അങ്ങു കേട്ടെങ്കിൽ, ആ രാക്ഷസന്റെ വാസസ്ഥാനം അറിയാമെങ്കിൽ, പറഞ്ഞാലും. ദീർഘദൃഷ്ടിയില്ലാത്ത ആ രാക്ഷസാധമനായ രാവണനെ അടുത്തോ ദൂരെയോ അറിയുമെങ്കിൽ ഞങ്ങളോടു പറയുക.’ ‘അദീർഘദർശി’ (ദീർഘദൃഷ്ടിയില്ലാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അംഗദൻ രാവണന്റെ ദീർഘവീക്ഷണമില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയെ അപഹരിക്കുന്നവൻ സ്വന്തം വിനാശത്തെത്തന്നെ ക്ഷണിച്ചുവരുത്തുന്നു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ വാനരന്മാരെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് തനിക്കു ചേർന്ന വാക്കു പറഞ്ഞു; ‘ആത്മാനുരൂപം’ (തനിക്കു ചേർന്നത്) എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആ വാക്ക് അവന്റെ കുലത്തിനും പ്രായത്തിനും ജ്ഞാനത്തിനും യോജിച്ചതായിരുന്നു. അംഗദന്റെ ചോദ്യം രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം പരിചയത്തെക്കുറിച്ച്, പിന്നെ വാസസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച്; ഈ ക്രമംതന്നെ അവന്റെ നൈപുണ്യം കാണിക്കുന്നു; വൃദ്ധന്റെ മറുപടിയും ഇതേ ക്രമം പിന്തുടരുന്നു.
‘പ്ലവംഗമന്മാരേ, ചിറകു കരിഞ്ഞവനും വീര്യം നശിച്ചവനുമായ ഗൃധ്രനാണ് ഞാൻ; എങ്കിലും വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രം ഞാൻ രാമന് ഉത്തമമായ സഹായം ചെയ്യും’ എന്ന് അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ശരീരംകൊണ്ട് അസമർഥനായാലും വാക്കുകൊണ്ട് ഉപകരിക്കാൻ കഴിയും എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായ നീതി. തന്റെ ജ്ഞാനസാമർഥ്യം കാണിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ പറയുന്നു — ‘വരുണലോകങ്ങളും വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിവിക്രമപാദന്യാസങ്ങളും ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളും അമൃതമഥനവും എനിക്കറിയാം. രാമന്റെ ഈ കാര്യം ഞാൻ ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടതാണ്; ജര എന്റെ തേജസ്സ് അപഹരിച്ചിരിക്കുന്നു, പ്രാണങ്ങൾ ശിഥിലമായിരിക്കുന്നു.’ വൃദ്ധനെങ്കിലും അവൻ കർത്തവ്യം കൈവിടുന്നില്ല, അതിനെത്തന്നെ ഒന്നാമതായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് താൻ കണ്ടതു വർണിക്കുന്നു — ‘രൂപസമ്പന്നയും സർവാഭരണഭൂഷിതയുമായ ഒരു യുവതിയെ ദുരാത്മാവായ രാവണൻ കൊണ്ടുപോകുന്നതു ഞാൻ കണ്ടു. ആ സുന്ദരി “ഹാ രാമാ, ഹാ രാമാ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ” എന്നു നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടും ആഭരണങ്ങൾ വലിച്ചെറിഞ്ഞുകൊണ്ടും അവയവങ്ങൾ കുടഞ്ഞുകൊണ്ടുമിരുന്നു. പർവതാഗ്രത്തിലെ സൂര്യപ്രഭപോലെ അവളുടെ ഉത്തമമായ പട്ടുവസ്ത്രം കറുത്ത രാക്ഷസന്റെമേൽ, കാർമേഘത്തിൽ മിന്നൽപോലെ, ശോഭിച്ചു.’ രാമനാമം ഉച്ചരിച്ചതിൽനിന്നുതന്നെ അവൻ അവളെ തിരിച്ചറിയുന്നു — ‘അവൾ സീതയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ആ രാക്ഷസന്റെ വാസസ്ഥാനം പറയുന്ന എന്നെ കേൾക്കുവിൻ.’ കാർമേഘത്തിലെ മിന്നൽ എന്ന ഉപമ രാക്ഷസന്റെ കറുപ്പും സീതയുടെ വെളുപ്പും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘വാങ്മാത്രേണ’ (വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രം) എന്ന പദത്തിലെ ‘മാത്രം’ എന്ന ശബ്ദം പ്രധാനമാണ് — അവൻ തന്റെ പരിമിതിയെത്തന്നെ തന്റെ ദാനമാക്കുന്നു. വരുണലോകങ്ങൾ, ത്രിവിക്രമപാദന്യാസം, ദേവാസുരസംഗ്രാമം, അമൃതമഥനം — ഈ നാലും പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ്; അവയ്ക്കു സാക്ഷിയായിരുന്നു എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ പ്രായത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. സീതയുടെ വർണനയിലെ മൂന്നു ശതൃപ്രത്യയാന്തപദങ്ങൾ — നിലവിളിക്കുന്നവൾ, വലിച്ചെറിയുന്നവൾ, കുടയുന്നവൾ — അവളുടെ ചെറുത്തുനിൽപ്പിന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. ആഭരണങ്ങൾ എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞതാണ് ഋശ്യമൂകത്തിൽ വാനരന്മാർ കണ്ട അടയാളത്തിന്റെ മൂലം; അതിനാൽ ഈ സർഗം മുമ്പും പിമ്പുമുള്ളതുമായി കോർക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി സീതയെക്കുറിച്ചു പ്രത്യക്ഷമായ ഒരു തെളിവ് വാനരന്മാർക്കു ലഭിക്കുന്നു; മുമ്പ് അനുമാനം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ.
‘വിശ്രവസ്സിന്റെ സാക്ഷാൽ പുത്രനും വൈശ്രവണനായ കുബേരന്റെ സഹോദരനുമായ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ ലങ്കാനഗരിയിൽ വസിക്കുന്നു. ഇവിടെനിന്നു സമുദ്രത്തിൽ മുഴുവൻ നൂറു യോജന അകലെയുള്ള ഒരു ദ്വീപിലാണ് വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച രമണീയമായ ആ ലങ്കാപുരി.’ പിതാവിന്റെയും സഹോദരന്റെയും പേരുകൾകൊണ്ടു പരിചയപ്പെടുത്തി സമ്പാതി രാവണന്റെ കുലം കേൾവിക്കാരുടെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് നഗരി വർണിക്കുന്നു — ‘ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ചിത്രപ്പണിയുള്ള വാതിലുകളും സ്വർണത്തറകളും സ്വർണനിറമുള്ള വലിയ പ്രാസാദങ്ങളുംകൊണ്ട് അതു നന്നായി നിർമിതമാണ്; സൂര്യവർണമായ വലിയ കോട്ടമതിലും അതിനുണ്ട്. അവിടെ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച ദീനയായ വൈദേഹി വസിക്കുന്നു — രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ട്, രാക്ഷസികളാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെട്ട്. ചുറ്റും സാഗരത്താൽ സംരക്ഷിതമായ ആ ലങ്കയിൽ ജനകരാജന്റെ മകളായ മൈഥിലിയെ നിങ്ങൾ കാണും. നൂറു യോജന മുഴുവനുമുള്ള സാഗരത്തിന്റെ അറ്റത്തെത്തി, തെക്കേ തീരം പ്രാപിച്ച്, അവിടെ നിങ്ങൾ രാവണനെ കാണും. അവിടേക്കുതന്നെ, പ്ലവംഗമന്മാരേ, വേഗം ത്വരിതമായി പരാക്രമം കാണിക്കുവിൻ.’ ചുരുക്കമാണെങ്കിലും ഈ സ്വർണനഗരീവർണനയാണ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ വിസ്തൃതമായ ലങ്കാവർണനയുടെ ബീജം. ‘ദീന’ എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് കവി സീതയുടെ അവസ്ഥ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ സുഖിനിയല്ല; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ ശോകവും ആശയും കലർന്നു. നൂറു യോജന വിസ്തൃതമായ സാഗരംതന്നെയാണ് ലങ്കയുടെ മഹത്തായ രക്ഷ; അതില്ലെങ്കിൽ രാവണന്റെ നഗരി ദുർഗമമാകുമായിരുന്നില്ല. ‘എത്തി’, ‘പ്രാപിച്ച്’, ‘കാണും’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ സമ്പാതി വഴി ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം സമുദ്രലംഘനം, പിന്നെ തെക്കേ തീരത്തെത്തൽ, പിന്നെ രാവണദർശനം. ‘പരാക്രമം കാണിക്കുവിൻ’ എന്ന ആജ്ഞയിൽനിന്ന് അറിയാം — അവൻ വിവരം മാത്രമല്ല, ഉത്സാഹവും നൽകുന്നു. ഇതോടെ വാനരന്മാരുടെ പ്രായോപവേശത്തിന്റെ കാരണംതന്നെ ഇല്ലാതായി; സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞാപിച്ച കാര്യത്തിന്റെ സിദ്ധി ഇപ്പോൾ അടുത്തെത്തിയതുപോലെ തോന്നുന്നു. നഗരിയുടെ വർണന വാതിലുകളിൽ തുടങ്ങി കോട്ടമതിലിൽ അവസാനിക്കുന്നു; നടുവിൽ സീതയെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു — പുറത്തു സ്വർണം, അകത്തു ദുഃഖം എന്ന വിരോധം കവി സങ്കല്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
‘ജ്ഞാനംകൊണ്ടു ഞാൻ കാണുന്നു — സീതയെ കണ്ടശേഷം നിങ്ങൾ മടങ്ങിവരും’ എന്ന് അവൻ ആശംസിക്കുന്നു. പിന്നീട് ആകാശത്തിലെ ആറു മാർഗങ്ങൾ ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു — ‘ഒന്നാമത്തെ മാർഗം കുലിംഗങ്ങളുടേതും (കുരുവികൾ) ധാന്യം തിന്നു ജീവിക്കുന്ന മറ്റു പക്ഷികളുടേതുമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് ബലിഭോജികളായ കാക്കകൾ മുതലായവയുടേതും മരങ്ങളിലെ പഴം തിന്നുന്നവയുടേതും. മൂന്നാമത്തേതിലൂടെ ഭാസങ്ങളും കുരരങ്ങളോടൊപ്പം ക്രൗഞ്ചങ്ങളും പോകുന്നു. നാലാമത്തെ മാർഗത്തിലൂടെ പരുന്തുകൾ പോകുന്നു, അഞ്ചാമത്തേതിലൂടെ ഗൃധ്രങ്ങൾ. ബലവീര്യങ്ങളുള്ളവരും രൂപയൗവനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവരുമായ ഹംസങ്ങളുടേതാണ് ആറാമത്തെ മാർഗം; വൈനതേയനായ ഗരുഡന്റെ ഗതിയാകട്ടെ എല്ലാറ്റിനും മീതെയാണ്.’ പക്ഷിമാർഗങ്ങളുടെ ഈ എണ്ണൽ പ്രാചീനമായ വ്യോമജ്ഞാനത്തിന്റെ അപൂർവമായ ഒരു ചിത്രമാണ്; അതു സമ്പാതിയുടെ സാക്ഷ്യത്തെ പ്രാമാണികമാക്കുന്നു. ‘വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, വൈനതേയനിൽനിന്നാണ് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാം ജന്മം. എന്നാൽ ഞങ്ങൾ ഒരു നിന്ദ്യകർമം ചെയ്തു; അതിനാൽ മാംസഭോജികളായി. സഹോദരനോടു ചെയ്ത ആ വൈരത്തിനു ഞാൻ പ്രതികാരം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെയിരുന്നുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ രാവണനെയും ജാനകിയെയും കാണുന്നു; കാരണം ഗരുഡവംശജരായ ഞങ്ങൾക്കും ദിവ്യമായ കാഴ്ചശക്തിയുണ്ട്.’ ആറു മാർഗങ്ങളുടെ എണ്ണലിൽ ക്രമം താഴെനിന്നു മുകളിലേക്കു പോകുന്നു — ധാന്യം തിന്നു ജീവിക്കുന്നവ താഴെ, ഗരുഡൻ എല്ലാറ്റിനും മീതെ; അതുവഴി ആകാശത്തിന്റെ തട്ടുകൾ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. തന്റെ കുലം പറഞ്ഞശേഷം സമ്പാതി തന്റെ ജാതിയുടെ പതനത്തിന്റെ കാരണവും അറിയിക്കുന്നു — മുമ്പു ചെയ്ത നിന്ദ്യകർമം. ഇങ്ങനെ അവൻ ആത്മനിന്ദ മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതുകൊണ്ടുതന്നെ തന്റെ സത്യവാദിത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ദിവ്യമായ കാഴ്ചശക്തി’ എന്ന പദത്താൽ ദൂരദർശനസാമർഥ്യം ദൈവികമാണ്, അതിശയോക്തിയല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ മാർഗവർണന വെറും ശോഭയ്ക്കുവേണ്ടിയല്ല, ‘പക്ഷികളുടെ ഗതി എനിക്കറിയാം’ എന്നു തെളിയിക്കാനാണ്.
‘അതിനാൽ വാനരന്മാരേ, ആഹാരത്തിൽനിന്നുള്ള വീര്യംകൊണ്ടും സ്വഭാവംകൊണ്ടും ഞങ്ങൾ നൂറു യോജനയിലേറെ ദൂരം എന്നും കാണുന്നു. ഞങ്ങളുടെ ഉപജീവനം സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ ദൂരത്തുനിന്നാണ് വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്; കാലുകൾകൊണ്ടു പോരാടുന്ന കോഴി മുതലായവയുടെ ഉപജീവനമാകട്ടെ മരച്ചുവട്ടിൽത്തന്നെ.’ തന്റെ ജാതിയുടെ ദൂരദർശനസാമർഥ്യം കാരണസഹിതം സമർഥിച്ച് അവൻ തന്റെ വാക്കിനെ വിശ്വസനീയമാക്കുന്നു. ‘ഉപ്പുകടൽ കടക്കാൻ എന്തെങ്കിലും ഉപായം കണ്ടെത്തുവിൻ; വൈദേഹിയുടെ അടുത്തെത്തി കാര്യം സാധിച്ചവരായി നിങ്ങൾ മടങ്ങും. നിങ്ങളോടൊപ്പം വരുണാലയമായ സമുദ്രത്തിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സ്വർഗം പ്രാപിച്ച മഹാത്മാവായ സഹോദരനു ഞാൻ ജലം (തർപ്പണം) നൽകും.’ അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വികളായ വാനരന്മാർ ചിറകു കരിഞ്ഞ സമ്പാതിയെ നദികളുടെയും നദങ്ങളുടെയും പതിയായ സമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്തുള്ള ആ സ്ഥലത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയി; ജലതർപ്പണം ചെയ്ത ആ പക്ഷിരാജനെ വീണ്ടും അതേ സ്ഥലത്തു കൊണ്ടുവന്നിരുത്തി. വിവരം ലഭിച്ചതോടെ ആ വാനരന്മാർ ഹർഷിതരായി. പ്രായോപവേശത്താൽ മരണം നിശ്ചയിച്ചിരുന്നിടത്തുതന്നെ ആശ ജനിച്ചു — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ പരിണാമം, അടുത്ത കാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭവും. ‘ആഹാരവീര്യംകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ ഭക്ഷണംകൊണ്ടുണ്ടാകുന്ന ബലവും ‘സ്വഭാവംകൊണ്ട്’ എന്നതിനാൽ ജാതിസ്വഭാവവും അവൻ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രണ്ടും ചേരുമ്പോഴാണ് നൂറു യോജന ദൂരം കാണാൻ കഴിയുന്നത്. കാലുകൾകൊണ്ടു പോരാടുന്ന കോഴി മുതലായവയുടെ ഉപജീവനവർണന ഒരു മറുദൃഷ്ടാന്തമാണ് — കാഴ്ച കുറഞ്ഞവയുടെ ഉപജീവനവും ചെറിയ പ്രദേശത്തുതന്നെ. ജലാഞ്ജലി നൽകുന്നതിൽ വാനരന്മാർ ചെയ്ത സഹായം വൃദ്ധനിൽ കൃതജ്ഞത ജനിപ്പിക്കുന്നു; അതുവഴി വാനരന്മാർക്കു സീതാവാർത്ത ലഭിക്കുന്നു — ഇരുകൂട്ടരുടെയും ഉപകാരം പരസ്പരം സിദ്ധിക്കുന്നു. സർഗാന്തത്തിലെ ‘ഹർഷിതർ’ എന്ന ഒറ്റ പദംതന്നെ ഈ മാറ്റത്തിനെല്ലാം സാക്ഷിയാണ്. ഇങ്ങനെ മരിക്കാനിരുന്ന വാനരന്മാർ ജീവിതത്തിന്റെ കർത്തവ്യം വീണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥