സർഗ്ഗം
അംഗദനോടൊപ്പം വാനരന്മാരുടെ പ്രായോപവേശം
സുഗ്രീവന്റെ ദോഷങ്ങൾ പറയൽ, അംഗദന്റെ വധാശങ്ക, സന്ദേശം, ദർഭയിൽ ഇരിക്കൽ, വാനരന്മാരുടെ സഹമരണനിശ്ചയം
ഹനുമാന്റെ വിനയപൂർണവും ധർമയുക്തവും സ്വാമിയോടുള്ള ആദരം നിറഞ്ഞതുമായ വാക്കു കേട്ട് അംഗദൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘സ്ഥൈര്യം, ആത്മാവിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും ശുദ്ധി, ക്രൂരതയില്ലായ്മ, ആർജവം, പരാക്രമം, ധൈര്യം — ഇവയൊന്നും സുഗ്രീവനിൽ കാണുന്നില്ല. ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ, ധർമപ്രകാരം അമ്മയുടെ സ്ഥാനത്തുള്ള അവന്റെ പ്രിയപത്നിയായ മഹിഷിയെ നിന്ദ്യനായി സ്വീകരിക്കുന്നവൻ ധർമം അറിയുന്നവനാണെന്ന് എങ്ങനെ പറയാനാകും? യുദ്ധത്തിനു നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കെ ഗുഹാമുഖം അടച്ച ആ ദുരാത്മാവായ സഹോദരൻ എങ്ങനെ ധർമജ്ഞനാകും? സത്യത്തെ സാക്ഷിയാക്കി കൈപിടിച്ചവനും ഉപകാരം ചെയ്തവനും മഹായശസ്വിയുമായ രാഘവനെ മറന്നവൻ മറ്റാരുടെ സുകൃതമാണ് ഓർക്കുക? അധർമഭയംകൊണ്ടല്ല, ലക്ഷ്മണനെ ഭയന്നു മാത്രമാണ് അവൻ സീതയെ തിരയാൻ ആജ്ഞാപിച്ചത്; അവനിൽ ധർമം എങ്ങനെയുണ്ടാകും? പാപിയും കൃതഘ്നനും ഓർമ നശിച്ചവനും ചഞ്ചലചിത്തനുമായ അവനെ ഏത് ആര്യനാണ് എപ്പോഴെങ്കിലും വിശ്വസിക്കുക — വിശേഷിച്ച് അവന്റെ കുലത്തിൽത്തന്നെ പിറന്നവൻ?’ ഇവിടെ അംഗദൻ ക്രമമായി മൂന്ന് അപരാധസ്ഥാനങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — താരയെ സ്വീകരിക്കൽ, ഗുഹാമുഖം അടയ്ക്കൽ, രാമന്റെ ഉപകാരം മറക്കൽ. ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ധർമയുക്തമായിരുന്നു; എന്നാൽ അംഗദൻ ‘ധർമം’ എന്ന വാക്കുതന്നെ പിടിച്ചെടുത്ത് മറുപടി നൽകുന്നു — ധർമം പറയുന്ന സുഗ്രീവൻതന്നെ അധാർമികനാണ് എന്ന്. ‘തത്കുലീനൻ’ (അവന്റെ കുലത്തിൽ പിറന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ തന്നെത്തന്നെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — അവന്റെ കുലത്തിൽത്തന്നെ പിറന്നവനാണ് കൂടുതൽ ശങ്കിക്കേണ്ടത്, കാരണം രാജ്യമത്സരം അവിടെയാണ് സംഭവിക്കുക. രുമാഹരണം ബാലിയാണ് ചെയ്തത്; അതിന്റെ പ്രതികാരമെന്നോണം സുഗ്രീവൻ താരയെ സ്വീകരിച്ചു — ഈ പൂർവവൃത്തമാണ് ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘മറ്റാരുടെ സുകൃതമാണ് ഓർക്കുക’ എന്ന ചോദ്യത്താൽ അംഗദൻ ലോകനീതിതന്നെ തുറന്നുകാട്ടുന്നു — ഏറ്റവും വലിയ ഉപകാരം മറക്കുന്നവനിൽനിന്ന് ചെറിയ ഉപകാരം ചെയ്തവന് എന്തു പ്രതീക്ഷ? ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആറു ദോഷങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; ഏഴാമത്തേതിൽ അവയുടെ നിഷ്കർഷവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ വാക്ക് വെറും ആവേശത്തിൽനിന്നു പിറന്നതല്ല, ക്രമബദ്ധമായ ഒരു കുറ്റപത്രംപോലെയാണ്.
‘ഗുണവാനായാലും ഗുണഹീനനായാലും സ്വന്തം പുത്രനെയാണ് രാജ്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കേണ്ടത്; ഇങ്ങനെ കരുതുന്ന സുഗ്രീവൻ ശത്രുകുലത്തിൽ പിറന്ന എന്നെ എങ്ങനെ ജീവിക്കാൻ വിടും? രഹസ്യാലോചന പുറത്തായവനും അപരാധം ചെയ്തവനും ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടവനുമായ ഞാൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി അനാഥനെപ്പോലെ ദുർബലനായി എങ്ങനെ ജീവിക്കും? രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി ശഠനും ക്രൂരനും നൃശംസനുമായ അവൻ രഹസ്യമായ ദണ്ഡനത്താലോ ബന്ധനത്താലോ എന്നെ ഒതുക്കും. ബന്ധനത്തെക്കാളും അവസാദത്തെക്കാളും എനിക്കു പ്രായോപവേശമാണ് ശ്രേയസ്കരം. എല്ലാവരും എനിക്ക് അനുവാദം തരട്ടെ; വാനരന്മാർ വീടുകളിലേക്കു പോകട്ടെ. ഞാൻ നിങ്ങളോടു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — നഗരത്തിലേക്കു ഞാൻ പോകില്ല; ഇവിടെത്തന്നെ പ്രായോപവേശം ചെയ്യും; മരണമാണ് എനിക്കു ശ്രേയസ്കരം.’ ‘ഭിന്നമന്ത്രൻ’ (രഹസ്യാലോചന പുറത്തായവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു — താരന്റെ രഹസ്യമായ ആലോചന പുറത്തായി, അതിനാൽ രാജദ്രോഹത്തിന്റെ ആരോപണവും തന്റെമേൽ നിലനിൽക്കും. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ഭേദവാക്യം നേരിട്ടു തള്ളപ്പെട്ടില്ല; മറിച്ച് അതുകൊണ്ടുതന്നെ അംഗദന്റെ ഭയം കൂടുതൽ ദൃഢമായി. രാജ്യകാമന പിതൃവ്യഭാവത്തെപ്പോലും മറികടക്കുന്നു എന്നതാണ് അംഗദന്റെ ഉറച്ച ധാരണ. ‘അനാഥനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവൻ പിതാവിന്റെ മരണം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ബാലി ജീവിച്ചിരുന്നപ്പോൾ അവന് ഒരു ചിന്തയുമില്ലായിരുന്നു. ബന്ധനം മരണത്തെക്കാൾ ദുസ്സഹമാണ് എന്നതു ക്ഷത്രിയമനോഭാവമാണ്; അതിനാൽ അവൻ സ്വേച്ഛയാ മരണം വരിക്കുന്നു. ‘എല്ലാവരും എനിക്ക് അനുവാദം തരട്ടെ’ എന്ന വാക്കിനാൽ മറ്റുള്ളവർ തന്നോടൊപ്പം മരിക്കണമെന്ന് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; തന്റെ മാത്രം നിർണയമാണ് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്.
‘രാജാവിനെ വന്ദിച്ചശേഷം കുശലം ചോദിക്കുവിൻ; ബലശാലികളായ രാഘവന്മാരെയും വന്ദനപൂർവംതന്നെ. എന്റെ ചെറിയച്ഛനായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവനോടും അമ്മ രുമയോടും ആരോഗ്യവും കുശലവും പറയണം. എന്റെ അമ്മ താരയെ നിങ്ങൾ ആശ്വസിപ്പിക്കണം; അവൾ സ്വഭാവത്താൽ പുത്രനെ സ്നേഹിക്കുന്നവളും കരുണയുള്ളവളും പാവവുമാണ്. ഞാൻ ഇവിടെ നശിച്ചുവെന്നു കേട്ടാൽ അവൾ നിശ്ചയമായും ജീവൻ വെടിയും.’ ഇത്രയും പറഞ്ഞ്, ആ വൃദ്ധരെ വന്ദിച്ച്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട് മനസ്സു തളർന്ന അംഗദൻ നിലത്ത് ദർഭപ്പുല്ലിൽ ഇരുന്നു. പിതൃവ്യനോടു കോപം, അമ്മയോടു കരുണ — ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു കുട്ടിയെപ്പോലെ ഒടുവിൽ അവൻ അമ്മയെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു. സന്ദേശത്തിൽ സുഗ്രീവനെ ‘താതൻ’ (അച്ഛൻ) എന്നും രുമയെ ‘അമ്മ’ എന്നുമാണ് സംബോധന ചെയ്യുന്നത് — നിന്ദിച്ചശേഷവും കുലമര്യാദ കൈവിട്ടില്ല എന്ന് ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം. മരണവേളയിലും അവൻ ക്രമമായി എല്ലാവരെയും ഓർക്കുന്നു — രാജാവിനെ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ, സുഗ്രീവനെ, രുമയെ, താരയെ. ഈ ക്രമംതന്നെ അവന്റെ കുലീനത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. താരയെക്കുറിച്ചുള്ള ‘തപസ്വിനി’ (പാവം) എന്ന പദം കരുണരസത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ് — പുത്രശോകത്താൽ അവൾ പ്രാണൻ വെടിയും എന്ന് അവനുതന്നെ അറിയാം; എങ്കിലും അവൻ നിശ്ചയത്തിൽനിന്ന് ഇളകുന്നില്ല.
അവൻ അവിടെ കിടന്നപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ദുഃഖിതരായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് കണ്ണുകളിൽനിന്നു ചൂടുള്ള കണ്ണീർ ഒഴുക്കി. സുഗ്രീവനെ നിന്ദിച്ചും ബാലിയെ പ്രശംസിച്ചും അവരെല്ലാം അംഗദനെ ചുറ്റിനിന്ന് പ്രായോപവേശം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബാലിപുത്രന്റെ ആ വാക്കു മനസ്സിലാക്കി വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ജലം സ്പർശിച്ച്, കിഴക്കോട്ടു മുഖമായി, തെക്കോട്ടു തുമ്പുള്ള ദർഭകളിൽ, വടക്കേ തീരത്ത് ഇരുന്നു. മരിച്ച ബാലിയുടെ പ്രശംസയും ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സുഗ്രീവന്റെ നിന്ദയും — ഇങ്ങനെ വാനരസമൂഹത്തിന്റെ വിഭജിതമായ ഹൃദയം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു. ജലസ്പർശം, കിഴക്കോട്ടുള്ള മുഖം, തെക്കോട്ടു തുമ്പുള്ള ദർഭകൾ, വടക്കേ തീരം — ഇവയെല്ലാം ശാസ്ത്രം പറയുന്ന മരണവ്രതത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്; അതിനാൽ അവരുടെ നിശ്ചയം വെറും ആവേശത്തിൽനിന്നുള്ളതല്ല, വിധിപൂർവമാണ്. അംഗദന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള നിശ്ചയം എല്ലാവരുടെയും നിശ്ചയമായി; ഹനുമാന്റെ ഭേദോപായം ഇവിടെ വിപരീതഫലം ഉണ്ടാക്കുന്നു എന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം — ഭിന്നിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചവർതന്നെ കൂടുതൽ ഒന്നിച്ചു. ‘പരിവാര്യ’ (ചുറ്റിനിന്ന്) എന്ന പദത്താൽ അവർ യുവരാജാവിനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞു നിന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മരണവേളയിലും രക്ഷിക്കുക എന്ന ഭാവം അവർ കൈവിട്ടില്ല.
‘ഇതുതന്നെയാണ് ഉചിതം’ എന്നു മരിക്കാനൊരുങ്ങിയ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പറഞ്ഞു. രാമന്റെ വനവാസം, ദശരഥന്റെ മരണം, ജനസ്ഥാനത്തിലെ സംഹാരം, ജടായുവിന്റെ വധം, വൈദേഹിയുടെ അപഹരണം, ബാലിയുടെ വധം, രാമന്റെ കോപം — ഇവയെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ വാനരന്മാർക്കു ഭയം വന്നുചേർന്നു. വലിയ പർവതശിഖരങ്ങൾപോലെയുള്ള അനേകം പ്ലവംഗമന്മാർ കിടന്നപ്പോൾ ആ പർവതം, ഗുഹാന്തരങ്ങൾ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ട്, ശക്തിയായി ഗർജിക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെയായി. മരണസഭയിൽ പൂർവവൃത്തങ്ങളുടെ സ്മരണംതന്നെ പുതിയ ഭയത്തിനു കാരണമായി. ഈ ഏഴു ദുഃഖസ്ഥാനങ്ങൾ ക്രമമായി അയോധ്യയുടെയും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെയും കിഷ്കിന്ധയുടെയും കഥകൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ മുഴുവൻ പൂർവവൃത്തവും സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പർവതത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനി അവരുടെ ശോകത്തിന്റെ ബാഹ്യപ്രതിബിംബംപോലെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — മേഘഗർജനംപോലെ ആ ശബ്ദസമൂഹം ആകാശത്തെത്തന്നെ നിറയ്ക്കുന്നു. ‘ഭയം വന്നുചേർന്നു’ എന്ന പദം അവസാനമാണ് നിൽക്കുന്നത്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ ഭയം സമ്പാതിയുടെ രൂപത്തിൽ നേരിട്ടു പ്രത്യക്ഷപ്പെടും എന്ന സൂചനയാണിത്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥