സർഗ്ഗം
ഋക്ഷബിലപ്രവേശവും സ്വയംപ്രഭാദർശനവും
വിന്ധ്യനിലെ അന്വേഷണം, ഋക്ഷബിലം കാണൽ, ഇരുൾനിറഞ്ഞ ഗുഹയിലേക്കുള്ള പ്രവേശം, സ്വർണവനവും രത്നഭവനങ്ങളും കാണൽ, താപസിയുടെ അടുക്കൽ ഹനുമാന്റെ ചോദ്യം
താരനോടും അംഗദനോടും ചേർന്ന് കപിയായ ഹനുമാൻ വിന്ധ്യന്റെ ഗുഹകളും ഗഹനങ്ങളും തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. സിംഹങ്ങളും പുലികളും പാർക്കുന്ന ഗുഹകൾ, പർവതരാജന്റെ ദുർഘടപ്രദേശങ്ങൾ, വലിയ നീർച്ചാലുകൾ — എല്ലായിടത്തും അവൻ അന്വേഷിച്ചു. പിന്നീട് അവർ ആ പർവതത്തിന്റെ തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ കോണിലെത്തി; അവിടെത്തന്നെ പാർത്തിരിക്കെ, മടങ്ങിവരാൻ സുഗ്രീവൻ നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന കാലം കടന്നുപോയി. ആ പ്രദേശം തിരയാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ഗുഹകളും ഗഹനങ്ങളും നിറഞ്ഞതും വിശാലവുമായിരുന്നു; എങ്കിലും വായുപുത്രൻ അവിടെ പർവതം മുഴുവൻ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. കാലാതിക്രമം ഇവിടെ ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വരും സർഗങ്ങളിൽ വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ മൂലം അതായിരിക്കും. ഹനുമാന്റെ തളരാത്ത പരിശ്രമവും ഇവിടെ പ്രത്യേകം പറയപ്പെടുന്നു — മറ്റുള്ളവർ തളരുന്നു, അവനാകട്ടെ പർവതം മുഴുവൻ തിരയുന്നു. താരൻ, അംഗദൻ, ഹനുമാൻ എന്നീ മൂവരാണ് ഇവിടെ പ്രധാനികൾ; അവരുടെ ഒത്തുചേരലിലൂടെ തെക്കേ ദിക്കിലെ അന്വേഷണം കൂടുതൽ ദൃഢമായി. ‘വിചിനോതി സ്മ’ (തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു) എന്ന വർത്തമാനപ്രയോഗത്തിലൂടെ കവി വായനക്കാരനെ ആ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ നിർത്തുന്നു; അതുവഴി അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടർച്ച അനുഭവപ്പെടുന്നു. സിംഹങ്ങളും പുലികളും പാർക്കുന്നതെന്നു പറഞ്ഞ് പ്രദേശത്തിന്റെ ഭയങ്കരതയും, വലിയ നീർച്ചാലുകളെക്കൊണ്ട് അതിന്റെ ദുർഘടതയും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ കോൺ എന്നത് വിന്ധ്യന്റെ നിരൃതിദിക്കിലെ ശിഖരമാണ്; അവിടെ നിന്നിരുന്ന അവർക്ക് ഒരു മാസം മുഴുവനായും കഴിഞ്ഞുപോയി.
പരസ്പരം വേർപിരിഞ്ഞെങ്കിലും ഒരാൾ മറ്റൊരാളിൽനിന്ന് അധികം അകലെയല്ലാതെ നിന്നിരുന്ന ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, യുവരാജാവായ അംഗദൻ, വനചാരിയായ താരൻ എന്നിവർ പർവതനിരകളാൽ മൂടപ്പെട്ട പ്രദേശങ്ങൾ തിരഞ്ഞ് തെക്കേ ദിക്കു പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അവിടെ തുറന്നുകിടക്കുന്ന ഒരു ഗുഹ കണ്ടു. ദുർഗമമായ അത് ഋക്ഷബിലം എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു; ഒരു ദാനവൻ അതിനെ കാത്തുസൂക്ഷിച്ചിരുന്നു. അവരാകട്ടെ വിശപ്പും ദാഹവും ബാധിച്ചവരും തളർന്നവരും വെള്ളം തേടുന്നവരുമായിരുന്നു. വാനരന്മാരുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുവഴി പിന്നീട് ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചവർ എത്രപേർ, ആരെല്ലാം എന്ന് അറിയാം. ‘പരസ്പരം വേർപിരിഞ്ഞവർ, എങ്കിലും അകലെയല്ലാത്തവർ’ എന്ന വിരോധാഭാസം വാസ്തവത്തിൽ അന്വേഷണരീതിതന്നെ കാണിക്കുന്നു — വെവ്വേറെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോഴും അവർ കാഴ്ചവട്ടത്തിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു. ഋക്ഷബിലം എന്ന പേര് വരും സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു; ഇതിനുള്ളിലാണ് സ്വയംപ്രഭയുടെ ഭവനം. ‘വിവൃതം’ (തുറന്നത്) എന്ന പദത്താൽ ഗുഹാമുഖം മൂടപ്പെട്ടിരുന്നില്ല എന്നറിയാം; അതുകൊണ്ടാണ് വാനരന്മാർ അതു കണ്ടത്. വിശപ്പ്, ദാഹം, തളർച്ച, വെള്ളത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം — ഈ നാലു കാരണങ്ങൾ ചേർന്ന് അവരെ ഗുഹയുടെ നേർക്കു തിരിക്കുന്നു; ദൈവവും അവരെ അങ്ങോട്ടുതന്നെ നയിക്കുന്നു. ‘ദാനവനാൽ കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്’ എന്നു പറഞ്ഞ് കവി ഭയത്തിന്റെ ഒരു സൂചന നൽകുന്നു; അതാകട്ടെ പിന്നീട് അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തതായിത്തീരുന്നു.
വള്ളികളും മരങ്ങളും മൂടിക്കിടന്ന ആ മഹാഗുഹ അവർ കണ്ടു. അതിൽനിന്ന് ക്രൗഞ്ചങ്ങളും ഹംസങ്ങളും സാരസങ്ങളും പുറത്തേക്കു വന്നുകൊണ്ടിരുന്നു; വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞവയും താമരപ്പൂമ്പൊടിയേറ്റ് ദേഹം ചുവന്നവയുമായ ചക്രവാകങ്ങളും. പിന്നീട് സുഗന്ധമുള്ളതും കടന്നുചെല്ലാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായ ആ ഗുഹയുടെ അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ മനസ്സ് വിസ്മയത്താൽ ചഞ്ചലമായി. ശങ്ക ഉദിച്ചെങ്കിലും ഹർഷമുള്ളവരും തേജസ്വികളും മഹാബലരുമായ ആ പ്ലവഗോത്തമന്മാർ, പലവിധ ജീവികൾ നിറഞ്ഞതും ദൈത്യേന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥാനംപോലെയുള്ളതുമായ ആ ഗുഹയെ സമീപിച്ചു. പക്ഷികൾ വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞിരിക്കുന്നതും താമരപ്പൂമ്പൊടിയാൽ ചുവന്നിരിക്കുന്നതും ഗുഹയിൽ വെള്ളവും താമരകളും ഉണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഹനുമാന്റെ അനുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ‘സഞ്ജാതപരിശങ്കാഃ’ (ശങ്ക ഉദിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഭയമല്ല, ജാഗ്രതയാണ് പറയുന്നത് — വീരന്മാരുടെ ശങ്ക കാര്യനാശത്തിനു കാരണമാകുന്നില്ല. വള്ളികളും മരങ്ങളും മൂടിയ മുഖം, സുഗന്ധം, കടന്നുചെല്ലാനുള്ള പ്രയാസം — ഇവയാണ് ഗുഹയുടെ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ. പക്ഷികളുടെ എണ്ണിപ്പറച്ചിലിനും അർഥമുണ്ട് — ക്രൗഞ്ചം, ഹംസം, സാരസം, ചക്രവാകം എന്നിവയെല്ലാം ജലപക്ഷികളാണ്; അവ വെള്ളത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് പുറത്തുവരുന്നത്. ‘ദൈത്യേന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥാനംപോലെയുള്ളത്’ എന്ന ഉപമയാൽ പാതാളത്തിന്റെ ഭയങ്കരത ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നാനാസത്ത്വസമാകീർണം’ (പലവിധ ജീവികൾ നിറഞ്ഞത്) എന്നത് ഉൾഭാഗത്തെ ജീവബാഹുല്യം കാണിക്കുന്നു. വിസ്മയം, ശങ്ക, ഹർഷം എന്നീ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ഒരേ നിമിഷത്തിൽ വാനരന്മാരിൽ ഉദിച്ചു.
ആ ഗുഹ കാണാൻ പ്രയാസമുള്ളതുപോലെ ഘോരവും എല്ലാവിധത്തിലും ഉള്ളിലിറങ്ങാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ പർവതശിഖരംപോലെയുള്ളവനും ദുർഗമവനങ്ങളെക്കുറിച്ചു നന്നായി അറിയുന്നവനുമായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ഘോരരായ വാനരന്മാരോടു പറഞ്ഞു — ‘പർവതനിരകൾ മൂടിയ പ്രദേശങ്ങളും തെക്കേ ദിക്കും തിരഞ്ഞ് നാമെല്ലാവരും തളർന്നിരിക്കുന്നു; മൈഥിലിയെ കാണുന്നതുമില്ല. ഈ ഗുഹയിൽനിന്ന് ഹംസങ്ങളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും സാരസങ്ങളോടൊപ്പം വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞ ചക്രവാകങ്ങളും എല്ലായിടത്തേക്കും പറന്നുപോകുന്നു. തീർച്ചയായും ഇവിടെ വെള്ളമുള്ള ഒരു കിണറോ കയമോ ഉണ്ട്; അതുകൊണ്ടാണ് ഗുഹാദ്വാരത്തിൽ ഈ മരങ്ങൾ ഇത്ര പച്ചപിടിച്ചു നിൽക്കുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാവരും ഇരുൾ മൂടിയ ആ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അനുമാനപ്രമാണത്തിന്റെ സുന്ദരമായ ഉദാഹരണമാണിത് — വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞ പക്ഷികളും പച്ചപിടിച്ച മരങ്ങളും ലിംഗം (അടയാളം), വെള്ളം സാധ്യം (തെളിയിക്കേണ്ടത്). ‘കാന്താരവനകോവിദൻ’ (ദുർഗമവനങ്ങളിൽ നിപുണൻ) എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാന്റെ വനജ്ഞാനം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ അനുമാനം വിശ്വസനീയമാകുന്നു. ഇവിടെ ഹനുമാൻ പറയുന്ന ആദ്യത്തെ ദീർഘമായ വാക്കാണിത്; മുമ്പ് അവൻ മൗനിയായ അന്വേഷകൻ മാത്രമായിരുന്നു. അവൻ ആദ്യം തളർച്ച അറിയിക്കുന്നു, പിന്നെ അടയാളം കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ നിഗമനം പറയുന്നു — ഈ ക്രമം യുക്തിശുദ്ധമാണ്. ‘പർവതശിഖരംപോലെയുള്ളവൻ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവന്റെ വലുപ്പവും ‘കാന്താരവനകോവിദൻ’ എന്നതിനാൽ വനകാര്യത്തിലുള്ള അവന്റെ പ്രാമാണ്യവും പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഗുഹാദ്വാരത്തിൽ പച്ചപിടിച്ച മരങ്ങൾ എന്ന ദൃഷ്ടാന്തം ഇന്നും വെള്ളം കണ്ടെത്താൻ ആളുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് എല്ലാവരുടെയും പ്രവേശത്തിനു കാരണം; അതിനാൽ ഇനി എന്തു സംഭവിച്ചാലും അതിന്റെ മൂലം ഹനുമാൻതന്നെ.
ചന്ദ്രനും സൂര്യനുമില്ലാത്തതും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ആ ഗുഹ വാനരന്മാർ കണ്ടു. അതിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന സിംഹങ്ങളെയും പലവിധ മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും കണ്ട് വാനരശാർദൂലന്മാർ ഇരുൾ മൂടിയ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവരുടെ കാഴ്ച തടസ്സപ്പെട്ടില്ല; തേജസ്സോ പരാക്രമമോ തടയപ്പെട്ടില്ല; അവരുടെ ഗതി വായുവിന്റേതുപോലെയായിരുന്നു; ഇരുട്ടിലും അവരുടെ കാഴ്ച പ്രവർത്തിച്ചു. ആ കപികുഞ്ജരന്മാർ വേഗത്തിൽ ആ ഗുഹയിൽ കടന്ന്, വെളിച്ചമുള്ളതും മനോഹരവും ഉത്തമവുമായ ഒരു പ്രദേശം കണ്ടു. പിന്നീട് പലവിധ വൃക്ഷങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ ആ ഭീകരമായ ഗുഹയിൽ പരസ്പരം കെട്ടിപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് അവർ ഒരു യോജന ദൂരം പോയി. ബോധം മങ്ങിയവരും ദാഹിച്ചവരും പരിഭ്രാന്തരും വെള്ളം തേടുന്നവരുമായ അവർ കുറേനേരം ആ ഗുഹയിൽ മടിയില്ലാതെ ചുറ്റിനടന്നു. ഇരുട്ടിലും വാനരന്മാരുടെ കാഴ്ചയ്ക്കും തേജസ്സിനും പരാക്രമത്തിനും തടസ്സമുണ്ടാകാത്തത് അവരുടെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പരസ്പരം കെട്ടിപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സംഘബോധവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഭയത്തിലും അവർ വേർപിരിഞ്ഞില്ല. ഗുഹയുടെ വർണനയിൽ കവി ക്രമേണ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം ഇരുട്ട്, പിന്നെ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരില്ലായ്മ, പിന്നെ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന സ്വഭാവം, പിന്നെ സിംഹങ്ങളുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ശബ്ദം. എങ്കിലും വാനരന്മാർ പിന്തിരിയുന്നില്ല. ഒരു യോജന ദൂരം പോയി എന്നത് ഗുഹയുടെ വലുപ്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു സാധാരണ ഗുഹയല്ല. ‘അതന്ദ്രിതാഃ’ (മടിയില്ലാത്തവർ) എന്ന പദത്താൽ തളർച്ചയിലും അവരുടെ ഉത്സാഹം സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. ദാഹവും ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു — ‘വെള്ളം തേടുന്നവർ’, ‘ദാഹിച്ചവർ’ എന്നിങ്ങനെ; വെള്ളംതന്നെയാണ് അവരുടെ പ്രവേശത്തിനു കാരണം, ഒടുവിൽ ലഭിക്കുന്നതും അതുതന്നെ. ഇരുട്ടിൽ വഴി കണ്ടെത്തിയത് പരസ്പരമുള്ള സ്പർശത്താൽ മാത്രമാണ്.
മെലിഞ്ഞവരും ദീനമുഖരും തളർന്നവരുമായ ആ പ്ലവംഗമന്മാർ ജീവിതത്തിൽ നിരാശരായിരിക്കെ വെളിച്ചം കണ്ടു. പിന്നെ ആ പ്രദേശത്തെത്തി ഇരുട്ടില്ലാത്ത സൗമ്യമായ ഒരു വനം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ പ്രഭയുള്ള സ്വർണവൃക്ഷങ്ങൾ അവർ കണ്ടു — സാലം, താലം, തമാലം, പുന്നാഗം, വഞ്ജുലം, ധവം, ചമ്പകം, നാഗവൃക്ഷം, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന കർണികാരം എന്നിവ. അവ സ്വർണമയമായ വിചിത്രമായ പൂങ്കുലകളാലും ചുവന്ന തളിരുകളാലും മകുടങ്ങളാലും വള്ളികളാലും സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞതുപോലെ ശോഭിച്ചു; ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നവ, വൈഡൂര്യംകൊണ്ടുള്ള തറകളുള്ളവ, ശരീരകാന്തിയാൽ വിളങ്ങുന്നവ, സ്വർണമയമായവ. നീലവൈഡൂര്യത്തിന്റെ നിറമുള്ളതും പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതുമായ താമരപ്പൊയ്കകളും അവർ കണ്ടു — ബാലസൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള വലിയ സ്വർണവൃക്ഷങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവ, സ്വർണമയമായ മത്സ്യങ്ങളും വലിയ താമരകളും ഉള്ളവ. ഇരുട്ടിൽനിന്നു വെളിച്ചത്തിലേക്ക്, നിരാശയിൽനിന്ന് ആശ്ചര്യത്തിലേക്ക് — ഈ മാറ്റമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. വൃക്ഷങ്ങളുടെ പേരുകളുടെ നിര ദക്ഷിണാപഥത്തിലെ വനശ്രീയെത്തന്നെ സ്വർണമയമാക്കി കാണിക്കുന്നു. നിരാശയ്ക്കു ശേഷം വെളിച്ചം കാണുന്നത് കഥയിലെ പ്രധാനമായ ഒരു സന്ധിയാണ്; ‘ജീവിതത്തിൽ നിരാശർ’ എന്നു പറഞ്ഞശേഷമാണ് കവി വെളിച്ചം കാണിക്കുന്നത്. സ്വർണവൃക്ഷങ്ങളുടെ വർണനയിൽ സാധാരണ വനത്തിലെ എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളും എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — സാലം മുതൽ ധവം വരെ, അതിനുശേഷം പൂത്ത കർണികാരങ്ങൾ. എന്നാൽ അവയെല്ലാം സ്വർണമയമാണ്; അതിനാൽ ഇതു പ്രകൃതിയല്ല, മായയാണ്. പൂങ്കുലകൾ, തളിരുകൾ, മകുടങ്ങൾ, വള്ളികൾ എന്നിവ അലങ്കാരങ്ങൾ; വൈഡൂര്യത്തറകൾ ശില്പം — രണ്ടും ചേർന്ന് വനം ഒരു ഉദ്യാനംപോലെയാകുന്നു. മത്സ്യങ്ങളും ആമകളും താമരകളും സ്വർണമയമാണെന്നത് വൈചിത്ര്യത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്.
തെളിനീർ നിറഞ്ഞ താമരപ്പൊയ്കകൾ അവർ അവിടെ കണ്ടു; സ്വർണംകൊണ്ടും വെള്ളികൊണ്ടുമുള്ള വിമാനങ്ങൾ, മുത്തുവലകൾ മൂടിയ ശുദ്ധസ്വർണജാലകങ്ങൾ, സ്വർണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ടുള്ള നിലകൾ, വൈഡൂര്യരത്നങ്ങൾ പതിച്ചവ. എല്ലായിടത്തും പ്രധാന ഗൃഹങ്ങൾ വാനരന്മാർ കണ്ടു; പവിഴവും രത്നവുംപോലെ തിളങ്ങുന്ന, പൂത്തും കായ്ച്ചും നിൽക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ, സ്വർണവണ്ടുകൾ, ചുറ്റും തേൻ, രത്നങ്ങളും സ്വർണവുംകൊണ്ട് ചിത്രിതമായ ശയ്യകളും ആസനങ്ങളും; പലതരം വലിയ വസ്തുക്കൾ, സ്വർണവും വെള്ളിയും ഓടുംകൊണ്ടുള്ള പാത്രങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, ദിവ്യമായ അകിലിന്റെയും ചന്ദനത്തിന്റെയും ശേഖരങ്ങൾ, ശുദ്ധമായ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, കിഴങ്ങുകൾ, പഴങ്ങൾ; വിലയേറിയ വാഹനങ്ങൾ, രസമുള്ള മധു, വിലയേറിയ ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളുടെ ശേഖരങ്ങൾ, ചിത്രപ്പണിയുള്ള കമ്പിളികളുടെയും മാൻതോലുകളുടെയും ശേഖരങ്ങൾ, അവിടവിടെ വെച്ചിരിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ പ്രഭയുള്ള ജ്വലിക്കുന്ന ശുഭ്രമായ സ്വർണക്കൂമ്പാരങ്ങൾ എന്നിവയും അവർ കണ്ടു. ഈ വർണന മയന്റെ മായയാൽ നിർമിതമായ വൈഭവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ താപസിതന്നെ ഇതിന്റെ ഉത്ഭവം പറയും. ഭക്ഷ്യം, പാനീയം, വസ്ത്രം, ശയ്യ, ആസനം, വാഹനം — ഒരു ഗൃഹസ്ഥന്റെ എല്ലാ സാമഗ്രികളും കവി ഒരിടത്ത് എണ്ണുന്നു; അതുവഴി ഇതു ഗുഹയല്ല, സമൃദ്ധമായ ഒരു ഭവനംതന്നെ എന്നു തോന്നുന്നു. വർണനയുടെ ഈ ഭാഗമാണ് ഏറ്റവും ദീർഘം; എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി ഏതാണ്ട് ഒരു ക്രിയാപദംപോലും ചേർക്കുന്നില്ല, ദ്വിതീയാവിഭക്തിയിലുള്ള പദങ്ങളുടെ ഒരു മാല മാത്രമേയുള്ളൂ; ഒടുവിൽ ‘ദദൃശുഃ’ (കണ്ടു) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് എല്ലാം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ശൈലി ആശ്ചര്യത്തിന്റെ ആധിക്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കണ്ട വസ്തുക്കളുടെ എണ്ണൽതന്നെ തീരുന്നില്ല. വിമാനങ്ങൾ, ഗൃഹങ്ങൾ, ജാലകങ്ങൾ, നിലകൾ എന്നിവ വാസ്തു; ശയ്യ, ആസനം, വാഹനം, പാത്രം എന്നിവ ഉപകരണം; അകിലും ചന്ദനവും, വസ്ത്രങ്ങൾ, കമ്പിളികൾ, മാൻതോലുകൾ എന്നിവ ഭോഗ്യവസ്തുക്കൾ; കിഴങ്ങും പഴവും മധുവും പാനീയവും ആഹാരം. ഇതിനാൽ ഗുഹ ഉള്ളിൽ സമൃദ്ധമായ ഒരു രാജഭവനംപോലെ തോന്നുന്നു.
അവിടവിടെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന മഹാതേജസ്വികളായ ശൂരരായ വാനരന്മാർ അധികം അകലെയല്ലാതെ ഒരു സ്ത്രീയെ കണ്ടു. മരവുരിയും കൃഷ്ണാജിനവും ധരിച്ചവളും നിയതാഹാരിണിയും തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നവളെപ്പോലെയുള്ളവളുമായ ഒരു താപസിയെയാണ് അവർ അവിടെ കണ്ടത്. വിസ്മയിച്ച വാനരന്മാർ അവിടെ ചുറ്റും നിന്നുപോയി; ഹനുമാൻ അവിടെവെച്ചു ചോദിച്ചു — ‘നീ ആരാണ്, ഈ ഗുഹ ആരുടേതാണ്?’ പിന്നീട് പർവതംപോലെയുള്ള ഹനുമാൻ കൈകൂപ്പി ആ വൃദ്ധയെ വന്ദിച്ചു ചോദിച്ചു — ‘അങ്ങ് ആരാണ്? ഈ ഭവനവും ഗുഹയും ആരുടേതാണ്? ഈ രത്നങ്ങൾ ആരുടേതാണ്? അതു പറഞ്ഞാലും.’ സർഗാന്തത്തിൽ ഒരു ദീർഘവൃത്തംകൊണ്ട് കവി വിരാമമിടുന്നു; ചോദ്യം അടുത്ത സർഗത്തിനായി ബാക്കിവെക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വിനയം ഇവിടെ പ്രകടമാണ് — ബലവാനെങ്കിലും അവൻ വൃദ്ധയായ താപസിയെ കൈകൂപ്പി വന്ദിക്കുന്നു, അതിനുശേഷമേ ചോദിക്കുന്നുള്ളൂ. താപസിയുടെ വർണനയിൽ കവി മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ മാത്രമേ ചേർക്കുന്നുള്ളൂ — മരവുരിയും കൃഷ്ണാജിനവും ധരിച്ചവൾ, നിയതാഹാരിണി, തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നവളെപ്പോലെ. ഇവകൊണ്ടുതന്നെ അവളുടെ തപസ്വിത പ്രകടമാകുന്നു. വാനരന്മാർ വിസ്മയിച്ചു നിന്നുപോയി, അടുത്തുചെല്ലുന്നില്ല; ഭയമല്ല, ആദരമാണ് ഇവിടെ കാരണം. ഹനുമാന്റെ ചോദ്യം രണ്ടുതവണ പറയപ്പെടുന്നു — ആദ്യം ചുരുക്കി, പിന്നെ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ വിസ്തരിച്ച്; രണ്ടാംതവണ ‘വൃദ്ധയെ വന്ദിച്ച്’ എന്ന വിനയവും ചേർക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥