॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 43-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

വടക്കേ ദിക്കിലേക്കു വാനരന്മാരെ അയയ്ക്കൽ

ശതബലിയെ വടക്കേ ദിക്കിലേക്കു നിയോഗിക്കൽ, മ്ലേച്ഛന്മാർ, കാംബോജന്മാർ മുതലായ ദേശങ്ങൾ, ഹിമവാൻ, കൈലാസത്തിലെ കുബേരഭവനം, ക്രൗഞ്ചബിലം, മൈനാകം, ഉത്തരകുരുക്കൾ, സോമഗിരി, പോകരുതാത്ത ഇടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിഷേധം

ശ്വശുരനെ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു നിയോഗിച്ചശേഷം വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ വീരനായ ശതബലി എന്ന വാനരനെ വിളിക്കുന്നു. എല്ലാമറിയുന്നവനും എല്ലാ വാനരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാജാവ് അപ്പോൾ തനിക്കും രാമനും ഹിതകരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — രണ്ടു ഹിതങ്ങളുടെയും ഈ സമന്വയംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലസ്വരം. ‘നിന്നെപ്പോലുള്ള വനവാസികളുടെ നൂറായിരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) പുത്രന്മാരായ എല്ലാ മന്ത്രിമാരോടുമൊപ്പം പ്രവേശിച്ച്, ഹിമപർവതം അലങ്കാരമായുള്ള വിസ്തൃതമായ വടക്കേ ദിക്ക് എല്ലാ ഭാഗത്തും തിരയുവിൻ; യശസ്വിനിയായ രാമപത്നിയെ അന്വേഷിക്കുവിൻ’ എന്ന് ആദേശിക്കുന്നു. ‘ഈ കാര്യം നിർവഹിക്കപ്പെട്ട്, ദാശരഥിക്കു പ്രിയം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞാൽ നാം കടത്തിൽനിന്നു മുക്തരും കൃതാർഥരും കാര്യമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠരുമാകും’ എന്നു പറയുന്നു. ‘മഹാത്മാവായ രാഘവൻ നമുക്കു പ്രിയം ചെയ്തു; അതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാനായാൽ മാത്രമേ ജീവിതം സഫലമാകൂ.’ പിന്നെ ഒരു നീതിവാക്യം — ‘തനിക്കു മുമ്പ് ഒന്നും ചെയ്യാത്ത യാചകന്റെ കാര്യംപോലും നിർവഹിക്കുന്നവന്റെ ജന്മം സഫലമാകുന്നു; മുമ്പേ ഉപകാരം ചെയ്തവന്റെ കാര്യത്തിൽ പിന്നെ പറയാനുണ്ടോ?’ ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ കൃതജ്ഞതയുടെ സിദ്ധാന്തംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഹിമപർവതം വടക്കേ ദിക്കിന്റെ അലങ്കാരമാണ് എന്ന ഉപമ മനോഹരമാണ് — പർവതം ദിക്കിന്റെ കർണാഭരണംപോലെ. വൈവസ്വതപുത്രന്മാർ എന്നതിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ ദേവാംശബന്ധം വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശതബലിയെ ഇവിടെ ആദ്യമായി വടക്കേ ദിക്കിന്റെ നായകനായി നിയോഗിക്കുന്നു; അവന്റെ പേരുതന്നെ ‘നൂറുപേരുടെ ബലം’ എന്നു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവജ്ഞഃ’ (എല്ലാമറിയുന്നവൻ) എന്ന സുഗ്രീവന്റെ വിശേഷണം നാലു ദിക്പ്രേഷണസർഗങ്ങളിലും അവന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രജ്ഞാനംകൊണ്ടുതന്നെ അർഥവത്താകുന്നു. ‘ആത്മഹിതം രാമസ്യ ച ഹിതം’ (തനിക്കും രാമനും ഹിതകരം) എന്ന രണ്ടിന്റെയും സമന്വയത്തിലൂടെ മിത്രത്തിന്റെ കാര്യംതന്നെ സ്വന്തം കാര്യം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കടത്തിൽനിന്നുള്ള മുക്തി എന്ന വാക്ക് ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — രാമൻ ചെയ്ത ഉപകാരത്തെ സുഗ്രീവൻ ഒരു കടമായി കാണുന്നു; അതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാതെ ജീവിതം വ്യർഥമാണ്. ഏഴാം ശ്ലോകം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; എങ്കിലും അതു സർഗത്തിന്റെ നീതിതത്ത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘പൂർവകാരി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ആദ്യം ഉപകാരം ചെയ്യുന്നവനെയും ‘അർഥി’ എന്നതുകൊണ്ട് യാചകനെയും കുറിക്കുന്നു. ‘കൃതാർഥാർഥവിദാം വരാഃ’ (കൃതാർഥരും കാര്യമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠരും) എന്ന പദത്തിൽ, നാമും കാര്യമറിയുന്നവരായിത്തീരട്ടെ എന്ന നീതിജ്ഞതയുടെ അഭിമാനം ധ്വനിക്കുന്നു.

‘ഈ ബുദ്ധി സ്വീകരിച്ച്, ജാനകിയെ എങ്ങനെ കാണാമോ അങ്ങനെ, നമ്മുടെ പ്രിയവും ഹിതവും ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കണം’ എന്ന് ആദേശം. ‘ഈ രാമൻ എല്ലാ ജീവികൾക്കും മാന്യനും നരശ്രേഷ്ഠനും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനും നമ്മിൽ പ്രീതനുമാണ്’ — എന്നു രാമന്റെ ഗൗരവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനേകം ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളും നദികളും പർവതങ്ങൾക്കിടയിലെ പ്രദേശങ്ങളും നിങ്ങൾ ബുദ്ധിയുടെയും പരാക്രമത്തിന്റെയും സമ്പത്തോടെ തിരയണം.’ പിന്നെ ദേശങ്ങളുടെ എണ്ണൽ — മ്ലേച്ഛന്മാർ, പുലിന്ദന്മാർ, ശൂരസേനന്മാർ, പ്രസ്ഥലന്മാർ, ഭരതന്മാർ, മദ്രകന്മാരോടൊപ്പം കുരുക്കൾ, കാംബോജന്മാർ, യവനന്മാർ, ശകന്മാരുടെ പട്ടണങ്ങൾ, ദരദന്മാർ; ഇവ പരിശോധിച്ചശേഷം ഹിമവാനെ തിരയണം. പാച്ചോറ്റിയുടെയും പദ്മകത്തിന്റെയും കൂട്ടങ്ങളിലും ദേവദാരുവനങ്ങളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. ‘ബുദ്ധിവിക്രമസമ്പദാ’ (ബുദ്ധിയുടെയും പരാക്രമത്തിന്റെയും സമ്പത്തോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ബലവും ബുദ്ധിയും — രണ്ടും — ആവശ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വെറും പരാക്രമംകൊണ്ടു ഗൂഢമായതു കണ്ടെത്താനാവില്ല. ഉത്തരാപഥത്തിലെ ജനപദങ്ങൾ ഇവിടെ ഒരു ചരിത്രക്രമത്തിൽ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അതു വാല്മീകിയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിനു സാക്ഷ്യമാണ്. ‘അസ്മത്പ്രിയഹിതൈഷിഭിഃ’ (നമ്മുടെ പ്രിയവും ഹിതവും ആഗ്രഹിക്കുന്നവരാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാരെ തന്റെ ഹിതൈഷികളായി സംബോധന ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ സ്വാമിഭക്തി ഗൗരവത്തോടെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ വിശേഷണങ്ങളിൽ ‘പരപുരഞ്ജയഃ’ (ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ ക്ഷാത്രവീര്യവും ‘മാന്യഃ സർവഭൂതാനാം’ (എല്ലാ ജീവികൾക്കും മാന്യൻ) എന്നത് അവന്റെ ലോകപ്രിയതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗതഃ പ്രീതിം അസ്മാസു’ (നമ്മിൽ പ്രീതനായവൻ) എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ സ്നേഹവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ഗൗരവം മാത്രമല്ല. മ്ലേച്ഛന്മാർ, പുലിന്ദന്മാർ, ശൂരസേനന്മാർ, പ്രസ്ഥലന്മാർ, ഭരതന്മാർ, കുരുക്കൾ, മദ്രന്മാർ, കാംബോജന്മാർ, യവനന്മാർ, ശകന്മാർ, ദരദന്മാർ എന്ന ഈ നാമാവലി ഉത്തരാപഥത്തിന്റെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ അതിർത്തിയെ സ്പർശിക്കുന്നു. പാച്ചോറ്റി (ലോധ്രം), പദ്മകം, ദേവദാരു എന്നിവ ഹിമാലയത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങളാണ്; അതിനാൽ വർണന യഥാർഥമാണ്. ഹിമവാനിലെ അന്വേഷണമാണ് വടക്കേ ദിക്കിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു. ‘ബഹുദുർഗാണി’ (അനേകം ദുർഗമസ്ഥലങ്ങൾ) എന്നതു പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘വനദുർഗാണി’ (വനങ്ങളിലെ ദുർഗമസ്ഥലങ്ങൾ); രണ്ടിലും ദുർഗമപ്രദേശങ്ങൾതന്നെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. ‘ശൈലാന്തരാണി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രണ്ടു പർവതങ്ങൾക്കിടയിലെ താഴ്വരകളെ കുറിക്കുന്നു; അവ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നവന് യോജിച്ച സ്ഥലങ്ങളാണ്. ദേശങ്ങളുടെ എണ്ണലിനൊടുവിൽ ‘ഹിമവന്തം വിചിന്വഥ’ (ഹിമവാനെ തിരയുവിൻ) എന്ന ക്രിയാപദംകൊണ്ട്, എല്ലാ ദേശങ്ങളും കടന്നശേഷം ഹിമാലയംതന്നെയാണ് ലക്ഷ്യം എന്നു വ്യക്തം.

പിന്നെ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സേവിക്കുന്ന സോമാശ്രമത്തിലെത്തി, കാലം എന്ന വലിയ ചരിവുകളുള്ള പർവതത്തിലേക്ക് അവർ പോകും. അതിന്റെ വലിയ പാറക്കെട്ടുകളിലും പർവതങ്ങളിലും ഗുഹകളിലും മഹാഭാഗയും അനിന്ദിതയുമായ രാമപത്നിയെ തിരയണം. ഉള്ളിൽ സ്വർണമുള്ള ആ മഹാപർവതത്തെ, ആ പർവതരാജനെ, കടന്ന് സുദർശനം എന്ന പർവതത്തിലേക്കു പോകണം. പിന്നെ പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥാനവും പലവിധ പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതും വിവിധ വൃക്ഷങ്ങളാൽ അലംകൃതവുമായ ദേവസഖം എന്ന പർവതം; അതിന്റെ കാനനക്കൂട്ടങ്ങളിലും നിർഝരങ്ങളിലും ഗുഹകളിലും രാവണനെ വീണ്ടും തിരയണം. അതു കടന്നാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ള, പർവതങ്ങളോ നദികളോ വൃക്ഷങ്ങളോ ഇല്ലാത്ത, എല്ലാ ജീവികളും ഒഴിഞ്ഞ ഒരു ശൂന്യപ്രദേശമുണ്ട്. രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ കാന്താരം വേഗം കടന്ന് വെളുത്ത കൈലാസത്തിലെത്തുമ്പോൾ അവർ ഹൃഷ്ടരാകും. ‘സർവസത്ത്വവിവർജിതം’ (എല്ലാ ജീവികളും ഒഴിഞ്ഞത്) എന്ന ശൂന്യദേശവർണന ഭയങ്കരമാണ്; അവിടെ പർവതമില്ല, നദിയില്ല, വൃക്ഷമില്ല, ജീവിയില്ല — വിസ്തൃതമായ ശൂന്യത മാത്രം. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അതു കടക്കുന്നതിനെ ‘ശീഘ്രം’ (വേഗം) എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചത്. ശൂന്യതയ്ക്കുശേഷം ദിവ്യസ്ഥാനം എന്നതിനാൽ കൈലാസദർശനംകൊണ്ടു ഹർഷം. സോമാശ്രമം ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സേവിക്കുന്നത് എന്നത് അതിന്റെ പാവനത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കാലപർവതത്തിന്റെ ‘മഹാസാനുഃ’ (വലിയ ചരിവുകളുള്ളത്) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ വിസ്തൃതമായ പരപ്പു കാണിക്കുന്നു. ‘ഹേമഗർഭഃ’ (ഉള്ളിൽ സ്വർണമുള്ളത്) എന്നതു സുദർശനത്തിനു മുമ്പുള്ള പർവതത്തിന്റെ വിശേഷണമാണ്; അത് അതിനുള്ളിലെ സ്വർണഖനി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദി പരിഭാഷയിലും അങ്ങനെതന്നെ വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. ദേവസഖം എന്ന പർവതം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; അതിന്റെ ‘പതഗാലയഃ’ (പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥാനം) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് പക്ഷികളുടെ നിവാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നൂറു യോജന വിസ്തൃതമായ ശൂന്യപ്രദേശത്തെ മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — പർവതമില്ലാത്തത്, നദിയും വൃക്ഷവുമില്ലാത്തത്, എല്ലാ ജീവികളും ഒഴിഞ്ഞത്; ഈ നിഷേധപരമ്പരതന്നെയാണ് അതിന്റെ ഭയങ്കരത വഹിക്കുന്നത്. കൈലാസത്തെ ‘പാണ്ഡുരഃ’ (വെളുത്തത്) എന്നു വെള്ളനിറംകൊണ്ടു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം അതു മഞ്ഞുമൂടിയതാണ്. ‘വിചിന്വത മഹാഭാഗാം രാമപത്നീം അനിന്ദിതാം’ (മഹാഭാഗയും അനിന്ദിതയുമായ രാമപത്നിയെ തിരയുവിൻ) എന്ന പദങ്ങളാൽ സീതയ്ക്കു രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ നൽകിയിരിക്കുന്നു — ‘മഹാഭാഗാ’ എന്നത് അവളുടെ ഭാഗ്യം, ‘അനിന്ദിതാ’ എന്നത് അവളുടെ ശുദ്ധി. ഈ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘യശസ്വിനീ’ എന്നതുമായി സ്ഥാനം മാറി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപാഠവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇതു വ്യക്തമാകുന്നു.

അവിടെ വെളുത്ത മേഘംപോലെ ശോഭിക്കുന്നതും സ്വർണംകൊണ്ട് അലംകൃതവും വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചതുമായ രമണീയമായ കുബേരഭവനമുണ്ട്. അവിടെ ധാരാളം താമരകളും ആമ്പലുകളുമുള്ള, ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും നിറഞ്ഞ, അപ്സരോഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന വിശാലമായ താമരപ്പൊയ്കയുണ്ട്. അവിടെ എല്ലാ ലോകങ്ങളാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്ന ധനദനും ശ്രീമാനും യക്ഷരാജനുമായ വൈശ്രവണരാജാവ് ഗുഹ്യകന്മാരോടൊപ്പം രമിക്കുന്നു. അതിന്റെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന പർവതങ്ങളിലും ഗുഹകളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. ക്രൗഞ്ചപർവതത്തിലെത്തി അതിന്റെ അതിദുർഗമമായ ബിലത്തിൽ (ഗുഹാമാർഗത്തിൽ) അശ്രദ്ധയില്ലാതെ പ്രവേശിക്കണം; കാരണം അതു പ്രവേശിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതാണെന്നു പരമ്പരയിൽ പറയുന്നു. അവിടെ സൂര്യനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളവരും ദേവരൂപികളുമായ, ദേവന്മാരാൽപോലും ആദരപൂർവം അഭ്യർഥിക്കപ്പെടുന്ന മഹർഷിമാർ വസിക്കുന്നു. ‘അപ്രമത്തൈഃ’ (അശ്രദ്ധയില്ലാത്തവരാൽ) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — ഗുഹാപ്രവേശത്തിൽ അശ്രദ്ധതന്നെ മരണം. ക്രൗഞ്ചബിലത്തിന്റെ പരാമർശം പിന്നീടു വരുന്ന ഋക്ഷബിലപ്രസംഗത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെ തോന്നുന്നു; അവിടെ വാനരന്മാർ യഥാർഥത്തിൽ ബിലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു സമയം അതിക്രമിക്കും. കുബേരനെ ഇവിടെ മൂന്നു പേരുകളാൽ സ്മരിക്കുന്നു — വൈശ്രവണൻ, ധനദൻ, യക്ഷരാജൻ; ഓരോ പേരും അവന്റെ ഭിന്നമായ ഓരോ അംശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗുഹ്യകന്മാർ അവന്റെ പരിജനങ്ങളാണ്. താമരപ്പൊയ്കയുടെ വർണനയിൽ താമര, ആമ്പൽ, ഹംസം, കാരണ്ഡവം, അപ്സരസ്സുകൾ എന്നീ അഞ്ചു പദങ്ങൾ ഒരേ ചിത്രത്തിൽ സംയോജിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രനികാശേഷു പർവതേഷു’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന പർവതങ്ങളിൽ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് കൈലാസപരിസരത്തിന്റെ വെൺമ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ക്രൗഞ്ചബിലം ‘ദുഷ്പ്രവേശം’ (പ്രവേശിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളത്) എന്ന പരമ്പരാവചനംകൊണ്ട് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രമാണം നൽകിയിരിക്കുന്നു. അവിടെ വസിക്കുന്ന മഹർഷിമാർ ദേവന്മാരാൽപോലും അഭ്യർഥിക്കപ്പെടുന്നവരാണ് എന്നത് അവരുടെ മാഹാത്മ്യമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ദേവന്മാരാൽപോലും പൂജിക്കപ്പെടുന്നവർ’ എന്നാണ് പാഠം. സൂര്യനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളവർ, ദേവരൂപികൾ എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ അവരുടെ തപസ്സിദ്ധമായ തേജസ്സു കാണിക്കുന്നു. ‘ജാംബൂനദപരിഷ്കൃതം’ (ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ട് അലംകൃതം) എന്ന ഭവനത്തിന്റെ വിശേഷണം അതിന്റെ സ്വർണാലങ്കാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ജാംബൂനദം ജംബൂനദിയിലെ സ്വർണമാണെന്നു പ്രസിദ്ധം. ‘പാണ്ഡുരമേഘാഭം’ (വെളുത്ത മേഘംപോലെ ശോഭിക്കുന്നത്) എന്നത് അതിന്റെ വെൺശോഭയാണ്; അതു കൈലാസത്തിന്റെ നിറവുമായി ചേരുന്നു.

ക്രൗഞ്ചത്തിന്റെ മറ്റു ഗുഹകളും ചരിവുകളും ശിഖരങ്ങളും പിളർപ്പുകളും പാർശ്വങ്ങളും അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. വൃക്ഷങ്ങളില്ലാത്ത കാമശൈലവും പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥാനമായ മാനസവും കാണണം; അവിടെ ഭൂതങ്ങൾക്കും ദേവന്മാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും പ്രവേശനമില്ല. ചരിവുകളും പരപ്പുകളുമുള്ള ആ പർവതവും എല്ലാവരും തിരയണം. ക്രൗഞ്ചപർവതം കടന്നാൽ മൈനാകം എന്ന പർവതമുണ്ട്; അവിടെ ദാനവനായ മയൻ സ്വയം നിർമിച്ച ഭവനമുണ്ട്. ചരിവുകളും പരപ്പുകളും ഗുഹകളുമുള്ള മൈനാകവും തിരയണം. അവിടവിടെ കുതിരമുഖമുള്ള സ്ത്രീകളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങളുണ്ട്. ആ ദേശം കടന്നാൽ സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്ന ഒരു ആശ്രമത്തിലെത്തും; അവിടെ സിദ്ധന്മാരും വൈഖാനസന്മാരും വാലഖില്യന്മാരുമായ താപസന്മാർ വസിക്കുന്നു. തപസ്സിദ്ധരും പാപരഹിതരുമായ അവരെ വന്ദിക്കണം; വിനയത്തോടെ സീതയുടെ വാർത്ത ചോദിക്കണം. മൈനാകത്തിന്റെ പേര് ഇവിടെ ആദ്യമായി പറയുന്നു; അതുതന്നെയാണ് പിന്നീടു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാനു വിശ്രമം നൽകാൻ ഉയർന്നുവരുന്നത് — കവി വിത്ത് മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വിതയ്ക്കുന്നു. ‘കാമശൈലഃ’ എന്നതു മാനസത്തിന്റെ വിശേഷണമാണ്; അത് ഇഷ്ടാനുസരണം ചെല്ലാവുന്ന സ്ഥലം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘വിഹഗാലയഃ’ (പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥാനം) എന്നത് അതു ഹംസങ്ങളുടെ നിവാസമാണെന്നും. ‘ന ഗതിർഭൂതാനാം ദേവാനാം രക്ഷസാം ച’ (ഭൂതങ്ങൾക്കും ദേവന്മാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും പ്രവേശനമില്ല) എന്ന നിഷേധംകൊണ്ട് അതിന്റെ ദുർഗമത സ്ഥാപിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും വാനരന്മാർക്ക് അതു തിരയേണ്ടതുതന്നെയാണ് — ഇതുതന്നെയാണ് അവരുടെ വിശിഷ്ടസാമർഥ്യം. മയൻ ദാനവന്മാരുടെ ശില്പിയാണ്, വിശ്വകർമാവിന്റെ പ്രതിയോഗിയെപ്പോലെ; അവൻ സ്വയം നിർമിച്ച ഭവനം മൈനാകത്തിലാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. കുതിരമുഖമുള്ള സ്ത്രീകളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങൾ കിന്നരലോകത്തിന്റെ സൂചകങ്ങളാണ്. വൈഖാനസന്മാരും വാലഖില്യന്മാരും സൂക്ഷ്മശരീരികളായ തപസ്വികളാണ്; അവർ സൂര്യരഥത്തെ അനുഗമിക്കുന്നുവെന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധി. ‘വിനയാന്വിതൈഃ പ്രഷ്ടവ്യാ’ (വിനയത്തോടെ ചോദിക്കണം) എന്നതു വീണ്ടും ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ നിർദേശമാണ്.

അവിടെ സ്വർണത്താമരകളാൽ മൂടപ്പെട്ട, ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ശുഭഹംസങ്ങൾ വിഹരിക്കുന്ന വൈഖാനസം എന്ന സരസ്സുണ്ട്. കുബേരന്റെ വാഹനമായ, സാർവഭൗമൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആന പിടിയാനകളോടൊപ്പം എപ്പോഴും ആ ദേശത്തു ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുന്നു. ആ സരസ്സു കടന്നാൽ ചന്ദ്രനും സൂര്യനുമില്ലാത്ത, നക്ഷത്രഗണങ്ങളില്ലാത്ത, മേഘങ്ങളില്ലാത്ത, ശബ്ദമില്ലാത്ത ആകാശം കാണാം. എങ്കിലും ആ ദേശം സൂര്യരശ്മികൾകൊണ്ടെന്നപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു — അവിടെ വിശ്രമിക്കുന്ന, തപസ്സിദ്ധരും ദേവതുല്യരും സ്വയംപ്രഭരുമായവരാൽ. ആ ദേശം കടന്നാൽ ശൈലോദ എന്ന നദിയുണ്ട്; അതിന്റെ ഇരുകരകളിലും കീചകങ്ങൾ എന്ന മുളകളുണ്ട്. അവതന്നെ സിദ്ധന്മാരെ മറുകരയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുകയും തിരികെ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്നു — മുളകൾ പാലത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന അത്ഭുതചിത്രം. അവിടെ പുണ്യം ചെയ്തവരുടെ ആശ്രയസ്ഥാനമായ ഉത്തരകുരുക്കൾ നിലകൊള്ളുന്നു. പിന്നെ സ്വർണത്താമരകളുള്ള താമരപ്പൊയ്കകളാൽ ജലസമൃദ്ധമായ, നീലവൈഡൂര്യംപോലുള്ള ഇലകൾ നിറഞ്ഞ ആയിരക്കണക്കിനു നദികൾ ഒഴുകുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. ‘ഹേമപുഷ്കരസഞ്ഛന്നം’ (സ്വർണത്താമരകളാൽ മൂടപ്പെട്ടത്) എന്ന സരസ്സിന്റെ വിശേഷണം അതിലെ സ്വർണത്താമരകളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാർവഭൗമൻ കുബേരന്റെ വാഹനമായ ആനയാണ്; ‘ഔപവാഹ്യഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അതു രാജവാഹനമാണെന്നറിയിക്കുന്നു. ആകാശത്തിന്റെ വർണനയിൽ നാലു നിഷേധങ്ങൾ — ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരില്ലാത്തത്, നക്ഷത്രഗണങ്ങളില്ലാത്തത്, മേഘങ്ങളില്ലാത്തത്, ശബ്ദമില്ലാത്തത്; എന്നിട്ടും അവിടെ പ്രകാശമുണ്ട്; അതു തപസ്സിദ്ധരുടെ സ്വയംപ്രഭയിൽനിന്നുതന്നെ ഉണ്ടാകുന്നതാണ്. ഈ ചിത്രം ദാർശനികവുമാണ് — ബാഹ്യപ്രകാശമില്ലാത്തിടത്ത് ആന്തരികപ്രകാശംതന്നെയാണ് ആധാരം. ശൈലോദയിലെ കീചകമുളകൾ പാലത്തിന്റെ പണി ചെയ്യുന്നു എന്നത് അത്ഭുതമാണ്; ‘നയന്തി പ്രത്യാനയന്തി ച’ (കൊണ്ടുപോകുകയും തിരികെ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്നു) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകൾ അവ സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്നവയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉത്തരകുരുക്കൾ ‘കൃതപുണ്യപ്രതിശ്രയാഃ’ (പുണ്യം ചെയ്തവരുടെ ആശ്രയസ്ഥാനം) ആണ് — അവിടെ പുണ്യവാന്മാർക്കുമാത്രമേ ആശ്രയം ലഭിക്കൂ. ‘ഗജഃ പര്യേതി തം ദേശം സദാ സഹ കരേണുഭിഃ’ (ആന പിടിയാനകളോടൊപ്പം എപ്പോഴും ആ ദേശത്തു ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്യത്തിൽ ‘സദാ’ (എപ്പോഴും) എന്ന പദംകൊണ്ട് നൈരന്തര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ ആന ആ ദേശത്തെ നിത്യം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നവനെപ്പോലെ.

അവിടെ ചെന്താമരവനങ്ങളാലും സ്വർണത്താമരകളാലും അലംകൃതമായ ജലാശയങ്ങൾ ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. വിലയേറിയ രത്നങ്ങൾപോലുള്ള ഇലകളും സ്വർണപ്രഭയുള്ള കേസരങ്ങളുമുള്ള വിചിത്രമായ നീലോത്പലവനങ്ങളാൽ ആ ദേശം എല്ലാ ഭാഗത്തും ആവൃതമാണ്. അനുപമമായ മുത്തുകളും വിലയേറിയ രത്നങ്ങളും സ്വർണവുംകൊണ്ട് അവിടത്തെ നദികൾക്ക് ഉയർന്ന മണൽത്തിട്ടകളുണ്ട്. എല്ലാ രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ വിചിത്രവും സ്വർണമയവും അഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളതുമായ ഉത്തമപർവതങ്ങൾ ആ നദികളിലേക്ക് ഇറങ്ങിനിൽക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ എപ്പോഴും പൂക്കളും കായ്കളുമുള്ളവയും പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞവയും ദിവ്യമായ ഗന്ധവും രസവും സ്പർശവുമുള്ളവയുമാണ്; അവ എല്ലാ ഇഷ്ടങ്ങളും ചൊരിയുന്നു. മറ്റു ശ്രേഷ്ഠവൃക്ഷങ്ങൾ പലവിധ വസ്ത്രങ്ങളും മുത്തുകളാലും വൈഡൂര്യങ്ങളാലും വിചിത്രമായ ആഭരണങ്ങളും സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും യോജിച്ച വസ്തുക്കളും ഫലമായി നൽകുന്നു. വേറെ ചിലത് എല്ലാ ഋതുക്കളിലും സുഖമായി അനുഭവിക്കാവുന്നതും വിലയേറിയ രത്നങ്ങൾപോലെ വിചിത്രവുമായ ഫലങ്ങൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ ഉത്തരകുരുക്കൾ ഭോഗഭൂമിയായി പ്രസിദ്ധമാണ്; ഇവിടെ കവി അവയുടെ കല്പവൃക്ഷമയമായ സ്വരൂപം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവിടെ കർമഭൂമിയുടെ നിയമങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ലെന്നു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഉത്തരകുരുക്കളുടെ വർണന രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും വിസ്തൃതമായ ഭോഗഭൂമിവർണനകളിൽ ഒന്നാണ്. ജലാശയങ്ങൾ ചെന്താമരകളാലും സ്വർണത്താമരകളാലും അലംകൃതം, നദികൾ സ്വർണത്താമരപ്പൊയ്കകളാൽ ജലസമൃദ്ധം, മണൽത്തിട്ടകൾ മുത്തുകളാലും രത്നങ്ങളാലും സ്വർണത്താലും ഉയർന്നത് — ഇങ്ങനെ ജലവും സ്ഥലവും — രണ്ടും — രത്നമയം. വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലങ്ങൾ മാത്രമല്ല, വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ശയ്യകളും മാലകളും പാനീയങ്ങളും ഭക്ഷ്യങ്ങളും ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു കല്പവൃക്ഷസങ്കല്പമാണ്. ‘സ്ത്രീണാം യാന്യനുരൂപാണി പുരുഷാണാം തഥൈവ ച’ (സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും യോജിച്ചവ) എന്നതുകൊണ്ട് ഇരുകൂട്ടർക്കും യോജിച്ച വസ്തുക്കൾ എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവകാമാൻ സ്രവന്തി’ (എല്ലാ ഇഷ്ടങ്ങളും ചൊരിയുന്നു) എന്ന ക്രിയാപദം ആ വൃക്ഷങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ടു പറയുന്നു. ഇവിടെ കർമഫലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയില്ല; കാരണം അതു പുണ്യഭൂമിതന്നെയാണ്. ‘ഹുതാശനസമപ്രഭൈഃ’ (അഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളവ) എന്ന ഉത്തമപർവതങ്ങളുടെ വിശേഷണം അവയുടെ സ്വർണമയമായ ദീപ്തിയെ അഗ്നിയോട് ഉപമിക്കുന്നു. ‘പത്രരഥാകുലാഃ’ എന്നാൽ പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞവ എന്നർഥം; ‘പത്രരഥം’ എന്നതു പക്ഷിയുടെ പര്യായമാണ്.

മറ്റു വൃക്ഷങ്ങൾ വിചിത്രമായ വിരിപ്പുകളോടുകൂടിയ ശയ്യകളും മനസ്സിനു പ്രിയപ്പെട്ട മാലകളും വിലയേറിയ പാനീയങ്ങളും പലവിധ ഭക്ഷ്യങ്ങളും ഫലമായി നൽകുന്നു; ഗുണസമ്പന്നരും രൂപവും യൗവനവും തികഞ്ഞവരുമായ സ്ത്രീകളും അവിടെയുണ്ട്. ജ്വലിക്കുന്ന പ്രഭയുള്ള ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും സിദ്ധന്മാരും നാഗന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും സ്ത്രീകളോടൊപ്പം എപ്പോഴും രമിക്കുന്നു. എല്ലാവരും സുകൃതകർമാക്കൾ, എല്ലാവരും രതിതത്പരർ, എല്ലാവരും കാമവും അർഥവും ഉള്ളവർ — അവർ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു. ഗീതവാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷവും ഉച്ചത്തിലുള്ള ചിരിയുടെ ശബ്ദവും — എല്ലാ ജീവികൾക്കും മനോഹരമായത് — അവിടെ എപ്പോഴും കേൾക്കാം. അവിടെ ആരും സന്തോഷമില്ലാത്തവനല്ല, ആരും ദുഷ്ടതയെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവനുമല്ല; ദിവസംതോറും അവിടെ മനോഹരമായ ഗുണങ്ങൾ വർധിക്കുന്നു. ആ ദേശം കടന്നാൽ വടക്കേ സമുദ്രമാണ്; അതിന്റെ മധ്യത്തിൽ സ്വർണമയമായ സോമഗിരി എന്ന മഹാപർവതമുണ്ട്. ‘അഹന്യഹനി വർധന്തേ ഗുണാഃ’ (ദിവസംതോറും ഗുണങ്ങൾ വർധിക്കുന്നു) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഉത്തരകുരുക്കളുടെ പുണ്യഭൂമിത്വം സംക്ഷേപിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവിടെ കാലം ക്ഷയത്തിനല്ല, വൃദ്ധിക്കുതന്നെയാണ് ഹേതു. ഉത്തരകുരുക്കളിലെ ജനങ്ങളെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — സുകൃതകർമാക്കൾ, രതിതത്പരർ, കാമാർഥസഹിതർ; ഇവയിലൂടെ അവരുടെ പൂർവജന്മപുണ്യവും വർത്തമാനസുഖവും — രണ്ടും — സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗന്ധർവന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, നാഗന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ എന്നീ ദിവ്യയോനികൾ അവിടെ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം വിഹരിക്കുന്നു. ഗീതവാദ്യഘോഷവും ഉച്ചത്തിലുള്ള ചിരിയുടെ ശബ്ദവും എന്ന ശബ്ദചിത്രംകൊണ്ട് ആ ദേശത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം കേൾവിക്കു ഗോചരമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘ആരും സന്തോഷമില്ലാത്തവനല്ല, ആരും ദുഷ്ടതയെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവനല്ല’ എന്ന രണ്ടു നിഷേധങ്ങളാൽ അവിടെ ദുഃഖത്തിന്റെയും ദുഷ്ടതയുടെയും അഭാവം സ്ഥാപിക്കുന്നു. സോമഗിരി വടക്കേ സമുദ്രത്തിന്റെ മധ്യത്തിലുള്ള സ്വർണമയമായ മഹാപർവതമാണ് — അതുതന്നെയാണ് വടക്കേ ദിക്കിന്റെ അവസാനത്തെ അടയാളം. ഭോഗഭൂമിക്കുശേഷമാണ് ദേവഭൂമി എന്ന ക്രമം അർഥവത്താണ്. ‘സർവഭൂതമനോരമഃ’ (എല്ലാ ജീവികൾക്കും മനോഹരം) എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ വിശേഷണംകൊണ്ട് ആ ഘോഷം അവിടത്തുകാർക്കുമാത്രമല്ല, എല്ലാ ജീവികൾക്കും മനോഹരമാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘അഹന്യഹനി’ (ദിവസംതോറും) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് ദിനംപ്രതിയുള്ള വൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇന്ദ്രലോകത്തിലും ബ്രഹ്മലോകത്തിലുമുള്ള ദേവന്മാർ ആകാശത്തോളം ഉയർന്ന ആ പർവതരാജനെ നോക്കിക്കാണുന്നു. ആ ദേശം സൂര്യനില്ലാത്തതായിട്ടും അതിന്റെ പ്രഭയാൽ പ്രകാശിക്കുന്നു; തപിക്കുന്ന സൂര്യനാലെന്നപോലെ സൂര്യശോഭകൊണ്ട് അറിയപ്പെടുന്നു. അവിടെ വിശ്വാത്മാവായ ഭഗവാനും, പതിനൊന്നു രൂപങ്ങളുള്ള ശംഭുവും, ബ്രഹ്മർഷിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദേവേശനായ ബ്രഹ്മാവും വസിക്കുന്നു. ‘കുരുക്കൾക്കു വടക്ക് നിങ്ങൾ ഒരുവിധത്തിലും പോകരുത്; മറ്റു ജീവികളുടെയും ഗതി അവിടേക്കു ചെല്ലുന്നില്ല’ എന്നു വ്യക്തമായ നിഷേധം. ആ സോമഗിരി ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർഗമമാണ്; അതിനെ നോക്കിക്കണ്ട് അവിടെനിന്നു വേഗം മടങ്ങിവരേണ്ടതാണ്. ഇവിടെ മറ്റു മൂന്നു ദിക്കുകളിലെന്നപോലെ വടക്കേ ദിക്കിലും അതിർത്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ അതിർത്തിയുടെ കാരണം ഭയമല്ല, പാവനത്വമാണ് — ബ്രഹ്മാവും ശംഭുവും വസിക്കുന്നിടത്ത് മർത്യർക്കു പ്രവേശനം വിധിച്ചിട്ടില്ല. ‘ആലോക്യ’ (നോക്കിക്കണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദർശനത്തിനു മാത്രമാണ് അനുവാദം, പ്രവേശനത്തിനല്ല. ‘ദിവം ഗതം’ (ആകാശത്തോളം ഉയർന്നത്) എന്ന പർവതരാജന്റെ വിശേഷണംകൊണ്ട് അതിന്റെ ഔന്നത്യം അതിശയോക്തിയോടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അതു സ്വർഗത്തെത്തന്നെ സ്പർശിക്കുന്നു. ‘വിസൂര്യോഽപി പ്രകാശതേ’ (സൂര്യനില്ലാഞ്ഞിട്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു) എന്ന വിരോധാഭാസംകൊണ്ട് അതിന്റെ സ്വയംപ്രഭത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ഏകാദശാത്മകഃ ശംഭുഃ’ (പതിനൊന്നു രൂപങ്ങളുള്ള ശംഭു) എന്നത് ഏകാദശരുദ്രന്മാരുടെ നിർദേശമാണ്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാസസ്ഥാനം ബ്രഹ്മർഷിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതാണ്. നിഷേധവാക്യത്തിൽ ‘കഥഞ്ചന’ (ഒരുവിധത്തിലും) എന്ന പദം നിഷേധത്തിന്റെ കാർക്കശ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ഉപായംകൊണ്ടും പോകരുത്. ‘അന്യേഷാമപി ഭൂതാനാം ഗതിർ നാനുക്രാമതി’ (മറ്റു ജീവികളുടെയും ഗതി അവിടേക്കു ചെല്ലുന്നില്ല) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് നിഷേധം സാർവത്രികമാണ്, വാനരന്മാരെ മാത്രം സംബന്ധിക്കുന്നതല്ല.

‘വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇത്രത്തോളം മാത്രമേ വാനരന്മാർക്കു പോകാൻ കഴിയൂ; അതിനപ്പുറമുള്ള സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത പ്രദേശം നമുക്കറിയില്ല.’ ‘ഞാൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം തിരയണം; പറയാത്ത മറ്റിടങ്ങളിലും ബുദ്ധി പ്രയോഗിക്കണം’ — ഇങ്ങനെ അന്വേഷണത്തിന്റെ പൂർണത ആദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; വിവരണം അപൂർണമായേക്കാം, ബുദ്ധിയാകട്ടെ പൂർണമായിരിക്കണം. ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ള രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ സുഗ്രീവൻ പറയുന്നു — ‘ഇങ്ങനെ ദാശരഥിക്കു വലിയ പ്രിയം ചെയ്തതാകും; അതിൽനിന്ന് എനിക്കും വലിയ പ്രിയം; വായുവിനും അഗ്നിക്കും തുല്യരായവരേ, വിദേഹപുത്രിയെ കണ്ടെത്തുന്ന കർമംകൊണ്ട് ഇതു സാധിക്കും. പിന്നെ കൃതാർഥരായി, ഒരുമിച്ച്, ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം, മനോഹരമായ എല്ലാ ഗുണങ്ങളാലും എന്നാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട്, ശത്രുക്കൾ ശമിച്ചവരായി, പ്രിയമുള്ളവരോടൊപ്പം, ജീവികൾക്കു താങ്ങായ വാനരന്മാരായ നിങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കും.’ കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെന്നപോലെ ഇവിടെയും പുരസ്കാരത്തിന്റെ ചിത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ അതു കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ് — ധനം മാത്രമല്ല, ശത്രുശാന്തിയും ബന്ധുക്കളോടൊപ്പമുള്ള സുഖവും. ‘അഭാസ്കരം അമര്യാദം’ (സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത) എന്ന പദദ്വയം പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിന്റെ സർഗത്തിലും അതുപോലെതന്നെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ കവി ദിക്കുകളുടെ അവസാനത്തിന്റെ ഏകരൂപത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ന ജാനീമഃ’ (നമുക്കറിയില്ല) എന്ന സമ്മതം രാജാവിന്റെ സത്യനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — അറിയാത്തതു പറയുന്നില്ല. ‘പറയാത്ത മറ്റിടങ്ങളിലും ബുദ്ധി പ്രയോഗിക്കണം’ എന്ന വാക്ക് ബുദ്ധിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം അനുവദിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്. ‘അനിലാനലോപമാഃ’ (വായുവിനും അഗ്നിക്കും തുല്യരായവരേ) എന്ന സംബോധന വാനരന്മാരുടെ വേഗവും തേജസ്സും — രണ്ടും — ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഭൂതധരാഃ’ (ജീവികൾക്കു താങ്ങായവർ) എന്ന അവസാനവിശേഷണം അവരുടെ വരാനിരിക്കുന്ന ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ കൊണ്ടുവരുന്നവർ ലോകത്തിന്റെ ആധാരമായിത്തീരും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക