സർഗ്ഗം
പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു വാനരന്മാരെ അയയ്ക്കൽ
സുഷേണനെ വിളിക്കൽ, ഋഷിപുത്രന്മാരെ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു നിയോഗിക്കൽ, സൗരാഷ്ട്രം, പാരിയാത്രം, ചക്രവാൻ, വരാഹം, മേരു എന്നീ പർവതങ്ങളുടെ വർണന, അസ്തപർവതം, ഒരു മാസത്തെ അവധി, വാനരന്മാരുടെ പുറപ്പാട്
തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു വാനരന്മാരെ അയച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ മേഘംപോലെയുള്ള സുഷേണൻ എന്ന വാനരനെ വിളിക്കുന്നു. അവൻ താരയുടെ പിതാവും രാജാവിന്റെ ശ്വശുരനും ഭയങ്കരപരാക്രമിയുമാണ്; അതിനാൽ രാജാവ് സ്വയം അടുത്തുചെന്ന്, പ്രണമിച്ച്, കൈകൂപ്പി സംസാരിച്ചു — രാജാവായിട്ടും ഗുരുജനങ്ങളോടു നമ്രനാണ് എന്നതുതന്നെയാണ് സുഗ്രീവന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണം. അവനോടൊപ്പം മഹർഷിപുത്രനും മാരീചനും ജ്വലിക്കുന്നവനുമായ മഹാകപി — മഹേന്ദ്രനു തുല്യമായ ശോഭയുള്ളവനും ശൂരരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനും ബുദ്ധിയും പരാക്രമവുമുള്ളവനും വൈനതേയനു (ഗരുഡനു) തുല്യമായ ശോഭയുള്ളവനുമായ അവൻ — നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു; മരീചിപുത്രന്മാരായ മാരീചന്മാരും അർചിർമാല്യന്മാരും മഹാബലരായ ഋഷിപുത്രന്മാരും എല്ലാവരും പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്ക് ആദേശിക്കപ്പെട്ടു. വാനരശ്രേഷ്ഠൻ രണ്ടു നൂറായിരം വാനരന്മാരോടൊപ്പം അവരെ അയയ്ക്കുന്നു. ഇവിടെ പേരുകൾ ഋഷിവംശങ്ങളോടു ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്; അതിലൂടെ പടിഞ്ഞാറേ സംഘം തപോബലംകൊണ്ടും യുക്തമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശ്വശുരനെ നിയോഗിക്കുമ്പോൾ സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞ നൽകുന്നില്ല, ‘സഹായിക്കണം’ എന്ന അപേക്ഷതന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ‘മേഘസങ്കാശം’ (മേഘംപോലെയുള്ളവൻ) എന്ന സുഷേണന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ നിറവും ഗാംഭീര്യവും — രണ്ടും — സൂചിപ്പിക്കുന്നു. താരയുടെ പിതാവായതിനാൽ അവൻ ബാലിയുടെയും ശ്വശുരനായിരുന്നു; ബാലിവധത്തിനുശേഷം താര സുഗ്രീവന്റെ മഹിഷിയായി; അതിനാൽ ബന്ധം മുറിയാതെതന്നെ തുടർന്നു. രാജാവ് സ്വയം അടുത്തുചെന്നു പ്രണമിച്ചു പറയുന്നു — ഇതിലൂടെ അധികാരം ബന്ധത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നില്ല എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. മരീചിപുത്രന്മാരുടെയും അർചിർമാല്യന്മാരുടെയും എണ്ണലിൽ അഗ്നിതേജസ്സിന്റെ സ്പർശം അനുഭവപ്പെടുന്നു; കാരണം ‘അർചിസ്’ എന്നതു ജ്വാലയെ കുറിക്കുന്ന പദമാണ്. രണ്ടു നൂറായിരം വാനരന്മാർ എന്ന സംഖ്യ തെക്കേ സംഘത്തിന്റേതിനെക്കാളും കൂടുതലാണ്; അതിലൂടെ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിന്റെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് പണ്ടേ ‘വാരുണീ’ (വരുണന്റേത്) എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ രക്ഷകൻ വരുണനാണ്; സർഗാന്ത്യത്തിലും അതിനെ ‘വരുണാഭിഗുപ്താ’ (വരുണനാൽ സംരക്ഷിതം) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു.
‘സുഷേണന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നിങ്ങൾ വൈദേഹിയെ തിരയുവിൻ’ എന്ന് ആദേശിച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലെ ദേശങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — സൗരാഷ്ട്രന്മാർ, ബാഹ്ലീകന്മാർ, ചന്ദ്രചിത്രന്മാർ, സമൃദ്ധവും രമണീയവുമായ ജനപദങ്ങൾ, വിപുലമായ നഗരങ്ങൾ. പുന്നാഗവൃക്ഷങ്ങളാൽ നിബിഡവും ഇലഞ്ഞിയും ഉദ്ദാലകവും നിറഞ്ഞതുമായ കുക്ഷിയെയും കൈതക്കാടുകളെയും തിരയാൻ പറയുന്നു. പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഒഴുകുന്ന, തണുത്ത ജലമുള്ള മംഗളകരമായ നദികളും താപസന്മാരുടെ വനങ്ങളും കാന്താരപർവതങ്ങളും കാണണം. അവിടെ മിക്കവാറും മരുഭൂമിയായ പ്രദേശങ്ങളും വളരെ ഉയർന്നതും തണുത്തതുമായ പാറകളുമുണ്ട് — ഇതിലൂടെ പടിഞ്ഞാറൻ ദേശത്തിന്റെ മരുഭൂമിസ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പർവതനിരകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദുർഗമമായ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് തിരഞ്ഞശേഷം അവർ പടിഞ്ഞാറേ സമുദ്രം കാണണം. തിമിംഗലങ്ങളും മുതലകളും നിറഞ്ഞ ജലമുള്ള ആ സമുദ്രത്തിലെത്തി അവർ കാണും. വൃക്ഷങ്ങളുടെ പേരുകൾ — പുന്നാഗം, ഇലഞ്ഞി (ബകുളം), ഉദ്ദാലകം, കൈത (കേതകം) — പടിഞ്ഞാറൻ തീരത്തിന്റെ സസ്യവിശേഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കവി പ്രദേശത്തിന്റെ സ്വരൂപം വൃക്ഷങ്ങളെക്കൊണ്ടുതന്നെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ബാഹ്ലീകന്മാരും ചന്ദ്രചിത്രന്മാരും വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ദേശവാസികളാണ്; സൗരാഷ്ട്രമാകട്ടെ സമുദ്രതീരത്തുള്ള ദേശമാണ്. ‘സ്ഫീതാഃ ജനപദാഃ’ (സമൃദ്ധമായ ജനപദങ്ങൾ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവയുടെ സമൃദ്ധിയും ‘വിപുലാനി പുരാണി’ (വിപുലമായ നഗരങ്ങൾ) എന്നതുകൊണ്ട് നഗരങ്ങളുടെ മഹത്ത്വവും പറയുന്നു. ‘പ്രത്യക്സ്രോതോവഹാഃ’ (പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഒഴുകുന്നവ) എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്ന നദികൾ കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവയിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് എന്നതു ഭാരതീയ ഭൂമിശാസ്ത്രപാരമ്പര്യമാണ്. താപസന്മാരുടെ വനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശംകൊണ്ട് അവിടെ ആശ്രമങ്ങളുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ വാനരന്മാർക്കു വാർത്ത അന്വേഷിക്കാം. മിക്കവാറും മരുഭൂമിയായ പ്രദേശങ്ങളും വളരെ ഉയർന്ന തണുത്ത പാറകളും — ഈ വർണന പടിഞ്ഞാറൻ ഭാരതത്തിലെ മരുഭൂമിയുടെ സ്വരൂപം പിന്തുടരുന്നു. ‘പർവതനിരകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദുർഗമമായ ദിക്ക്’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾകൊണ്ട് വഴിയുടെ കഷ്ടം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ സമുദ്രദർശനംതന്നെയാണ് ആ ദിക്കിന്റെ പര്യവസാനം. കുക്ഷി എന്നത് ഒരു ദേശവിശേഷത്തിന്റെ പേരാണ്; അതു പുന്നാഗവൃക്ഷങ്ങളാൽ നിബിഡമാണ്; അവിടെ ഇലഞ്ഞിയും ഉദ്ദാലകവും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വൃക്ഷനാമങ്ങളാൽതന്നെ ദേശത്തിന്റെ ചിത്രം നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു.
കൈതക്കാടുകളിലും തമാലവനങ്ങളിലും തെങ്ങിൻതോപ്പുകളിലും വാനരന്മാർ വിഹരിക്കും. അവിടെ സീതയെയും രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെയും തിരയണം; കടൽത്തീരത്തുള്ള പർവതങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും അന്വേഷിക്കണം. രമണീയമായ മുരവീപട്ടണം, ജടാപുരം, അവന്തി, അംഗലേപ, അതുപോലെ അലക്ഷിതവനം, വിശാലമായ രാഷ്ട്രങ്ങളും പട്ടണങ്ങളും — അങ്ങുമിങ്ങും കാണണം. സിന്ധുവും സാഗരവും ചേരുന്നിടത്ത് നൂറു ശിഖരങ്ങളും മഹാവൃക്ഷങ്ങളുമുള്ള സോമഗിരി എന്ന മഹാപർവതമുണ്ട്. അതിന്റെ രമണീയമായ പരപ്പുകളിൽ ചിറകുകളുള്ള സിംഹങ്ങൾ വസിക്കുന്നു; അവ തിമിംഗലങ്ങളെയും മത്സ്യങ്ങളെയും ആനകളെയും കൂടുകളിലേക്ക് എടുത്തുകൊണ്ടുപോകുന്നു — സിംഹങ്ങൾ പക്ഷികളെപ്പോലെ കൂടുകളുള്ളവയാകുന്ന ഈ അത്ഭുതചിത്രം കവി സങ്കല്പിക്കുന്നു. ആ സിംഹങ്ങളുടെ കൂടുകളും, പർവതശിഖരങ്ങളിൽ കയറിയ, ഗർവിഷ്ഠരും തൃപ്തരും മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവരുമായ ആനകളും — ആ വിശാലമായ ജലസമൃദ്ധമായ പ്രദേശത്തു ചുറ്റും സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ശിഖരം ആകാശത്തെ സ്പർശിക്കുന്നതും സ്വർണമയവും വിചിത്രവൃക്ഷങ്ങളുള്ളതുമാണ്. സിന്ധുസമുദ്രസംഗമത്തിന്റെ നിർദേശംകൊണ്ട് പടിഞ്ഞാറേ അതിർത്തി ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കപയഃ വിഹരിഷ്യന്തി’ (വാനരന്മാർ വിഹരിക്കും) എന്ന ഭാവികാലപ്രയോഗംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ അവരുടെ സുഖവും സങ്കല്പിക്കുന്നു — കാര്യം കഠിനമാണ്, വഴിയാകട്ടെ രമണീയവും. തെങ്ങിൻതോപ്പുകൾ പടിഞ്ഞാറൻ തീരത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അടയാളമാണ്. ‘വേലാതലനിവിഷ്ടേഷു’ (കടൽത്തീരത്തു സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന) എന്ന പദംകൊണ്ട് സമുദ്രതീരത്തെ പർവതങ്ങൾ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. മുരവീപട്ടണം, ജടാപുരം, അംഗലേപ എന്നീ നഗരനാമങ്ങൾ അക്കാലത്തെയോ പിൽക്കാലത്തെയോ ഭൂമിശാസ്ത്രപാരമ്പര്യം പിന്തുടരുന്നു. ‘അലക്ഷിതം വനം’ (കാണപ്പെടാത്ത വനം) എന്ന പേരുകൊണ്ടുതന്നെ അതിന്റെ ഗൂഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ അപഹർത്താവിനു സുഖമായി ഒളിക്കാം. സോമഗിരിക്കു ‘നൂറു ശിഖരങ്ങളുള്ളത്’, ‘മഹാവൃക്ഷങ്ങളുള്ളത്’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ. സിംഹങ്ങൾക്കു ചിറകുകളുണ്ടെന്നതും തിമിംഗലങ്ങളെയും മത്സ്യങ്ങളെയും ആനകളെയും കൂടുകളിലേക്ക് എടുക്കുന്നതും അതിപ്രകൃതമെന്നു തോന്നാം; എങ്കിലും സോമഗിരി ദിവ്യപ്രദേശമായതിനാൽ കവി അത് ആലേഖനം ചെയ്യുന്നു. ആനകളുടെ ശബ്ദം മേഘഗർജനത്തിനു തുല്യമാണെന്ന് ‘തോയദസ്വനനിഃസ്വനാഃ’ (മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവ) എന്നതുകൊണ്ടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ശിഖരം ആകാശത്തെ സ്പർശിക്കുന്നതും സ്വർണമയവുമാണെന്നതു വീണ്ടും അതിന്റെ ദിവ്യതതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘അവിടെ സീതയെയും രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെയും തിരയുവിൻ’ എന്ന രണ്ടും എപ്പോഴും ഒരുമിച്ചാണ് പറയുന്നത്; കാരണം രാവണൻ എവിടെയോ അവിടെത്തന്നെ സീതയും എന്നതാണ് രാജാവിന്റെ നിശ്ചയം.
ഇഷ്ടരൂപധാരികളായ വാനരന്മാർ അതെല്ലാം വേഗം അന്വേഷിക്കണം. സമുദ്രത്തിൽ നൂറു യോജന നീളമുള്ളതും കാണാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായ പാരിയാത്രത്തിന്റെ സ്വർണമയമായ ശിഖരത്തിലെത്തി അവർ കാണും. അവിടെ അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്നവരും ഘോരരും ഇഷ്ടരൂപധാരികളും വേഗശാലികളുമായ ഗന്ധർവന്മാരുടെ ഇരുപത്തിനാലു കോടികൾ വസിക്കുന്നു; അഗ്നിജ്വാലപോലെ ശോഭിക്കുന്ന അവർ ഒരുമിച്ചു ചുറ്റും നിലകൊള്ളുന്നു. ഭയങ്കരപരാക്രമികളായ വാനരന്മാരായാലും അവരുടെ അടുത്തേക്ക് അധികം ചെല്ലരുത്; ആ ദേശത്തുനിന്ന് ഒരു പഴംപോലും വാനരന്മാർ എടുക്കരുത്. ദുർധർഷരും സത്ത്വമുള്ളവരും മഹാബലരും ഭയങ്കരപരാക്രമികളുമായ ആ വീരന്മാർ ഫലമൂലങ്ങൾ കാക്കുന്നു. എങ്കിലും അവിടെ യത്നിക്കണം, ജാനകിയെ തിരയണം; വാനരസ്വഭാവം (ചാപല്യം) പിന്തുടരാത്തവർക്ക് അവരിൽനിന്ന് ഒരു ഭയവുമില്ല. ‘കപിത്വം അനുവർതതാം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ ചാപല്യം ഒഴിവാക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — വാനരന്മാർ സ്വഭാവസിദ്ധമായ ലോലത്വം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഗന്ധർവന്മാർ കോപിക്കുകയില്ല. ഇങ്ങനെ നീതി ബലത്തെക്കാൾ വലുതാണ് എന്ന പാഠം. ‘കാമരൂപിണഃ’ (ഇഷ്ടരൂപധാരികൾ) എന്ന വിശേഷണം വാനരന്മാർക്കും ഗന്ധർവന്മാർക്കും — രണ്ടുകൂട്ടർക്കും — പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സമത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഗന്ധർവന്മാർ കൂടുതൽ ബലവാന്മാരാണെന്നു രാജാവിനറിയാം. ഇരുപത്തിനാലു കോടി എന്ന സംഖ്യ അതിശയോക്തിപോലെ തോന്നാം; എന്നാൽ അതുകൊണ്ടു ഭയത്തിന്റെ അളവാണ് അളക്കുന്നത്. ‘നാദേയം ഫലം കിഞ്ചിത്’ (ഒരു പഴംപോലും എടുക്കരുത്) എന്ന നിഷേധം വാനരന്മാരോടു വിശേഷിച്ചും യോജിച്ചതാണ്; കാരണം പഴം പറിക്കുന്നത് അവരുടെ സ്വഭാവമാണ്. ദുർധർഷർ, സത്ത്വമുള്ളവർ, മഹാബലർ എന്നീ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ ഗന്ധർവന്മാരുടെ ദുർജയത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. എങ്കിലും ‘അവിടെ യത്നിക്കണം’ എന്ന ആജ്ഞ അയയുന്നില്ല — ഭയമുണ്ട്, എന്നാൽ അതുകൊണ്ടു കാര്യം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. പാരിയാത്രം പടിഞ്ഞാറൻ ഭാരതത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ പർവതമാണ്; സമുദ്രത്തിലേക്കു നീളുന്ന അതിന്റെ സ്വർണശിഖരം കവികല്പനയാണ്. ‘ന ഹി തേഭ്യോ ഭയം കിഞ്ചിത്’ (അവരിൽനിന്ന് ഒരു ഭയവുമില്ല) എന്ന ആശ്വാസവും നൽകിയിരിക്കുന്നു; ഭയംകൊണ്ടു വാനരന്മാർ കാര്യം ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കാൻ. ഇങ്ങനെ ഭയത്തിന്റെയും നിഷേധത്തിന്റെയും സന്തുലനം രാജാവിന്റെ നൈപുണ്യമാണ്.
അവിടെ വൈഡൂര്യത്തിന്റെ നിറമുള്ളതും വജ്രത്തിന്റെ ആകൃതിയിൽ നിൽക്കുന്നതും പലവിധ വൃക്ഷലതകൾ നിറഞ്ഞതുമായ വജ്രം എന്ന മഹാപർവതമുണ്ട്; ശ്രീമത്തും ഉയർന്നതുമായ അതു നൂറു യോജന സമമായി നീണ്ടുകിടക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള ഗുഹകൾ വാനരന്മാർ യത്നപൂർവം തിരയണം. സമുദ്രത്തിന്റെ നാലിലൊരു ഭാഗത്ത് ചക്രവാൻ എന്ന പർവതമുണ്ട്; അവിടെ വിശ്വകർമാവ് ആയിരം ആരങ്ങളുള്ള ചക്രം നിർമിച്ചു. അവിടെവച്ചാണ് പുരുഷോത്തമൻ പഞ്ചജനനെയും ഹയഗ്രീവൻ എന്ന ദാനവനെയും കൊന്ന് ചക്രവും ശംഖും കൈക്കലാക്കിയത് — ഈ വൈഷ്ണവകഥ ഇവിടെ സംക്ഷേപിച്ച് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സ്ഥാനത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം വർധിക്കുന്നു. അതിന്റെ രമണീയമായ ചരിവുകളിലും വിശാലമായ ഗുഹകളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം. പിന്നെ അറുപത്തിനാലു യോജന ചെന്നാൽ, അഗാധമായ വരുണാലയത്തിൽ (സമുദ്രത്തിൽ) സ്വർണശിഖരമുള്ള അതിമഹത്തായ വരാഹം എന്ന പർവതമുണ്ട്. സ്ഥാനങ്ങളുടെ ക്രമത്തിലൂടെ കവി വാനരന്മാരുടെ വഴി ഒരു സമുദ്രഭാഗത്തുനിന്നു മറ്റൊന്നിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. വജ്രഗിരിക്ക് ആ പേര് അതിന്റെ കാഠിന്യംകൊണ്ടാണ്; വൈഡൂര്യവർണമാണ് അതിന്റെ ശോഭ; ‘വജ്രസംസ്ഥാനസംസ്ഥിതഃ’ (വജ്രത്തിന്റെ ആകൃതിയിൽ നിൽക്കുന്നത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അതിന്റെ ആകൃതിയും വജ്രംപോലെയാണെന്നറിയിക്കുന്നു. ‘യോജനാനാം ശതം സമം’ (നൂറു യോജന സമമായി) എന്നത് അളവിന്റെ നിർദേശമാണ്. ഗുഹകൾ തിരയുന്നതിൽ ‘പ്രയത്നേന’ (യത്നപൂർവം) എന്ന പദം ഉചിതമാണ്; കാരണം ഗുഹകളാണ് ഒളിച്ചിരിക്കുന്നവന്റെ സ്ഥാനം. ആയിരം ആരങ്ങളുള്ള ചക്രം വിശ്വകർമാവിന്റെ ശില്പമാണ്. പഞ്ചജനന്റെയും ഹയഗ്രീവന്റെയും വധം വിഷ്ണുവിന്റെ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ കർമമാണ് — അതിലൂടെ ശംഖചക്രങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഭൂമിശാസ്ത്രവർണനയിൽ പുരാണകഥകളും കോർത്തിണക്കുന്നു; അതിലൂടെ വഴി വെറും ഭൂമിയല്ല, സ്മൃതികളുടെ ക്ഷേത്രംകൂടിയാകുന്നു. വരാഹപർവതത്തിന്റെ സ്വർണശിഖരവും അഗാധമായ വരുണാലയത്തിലെ അതിന്റെ സ്ഥിതിയും അതിന്റെ അത്ഭുതത വഹിക്കുന്നു. ‘സമുദ്രത്തിന്റെ നാലിലൊരു ഭാഗത്ത്’ എന്ന സ്ഥാനനിർദേശം സമുദ്രത്തിന്റെ വിഭജനം സങ്കല്പിക്കുന്നു; അതു പ്രാചീന ഭൂമിശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
വരാഹത്തിൽ സ്വർണമയമായ പ്രാഗ്ജ്യോതിഷം എന്ന നഗരമുണ്ട്; അതിൽ നരകൻ എന്ന ദുഷ്ടാത്മാവായ ദാനവൻ വസിക്കുന്നു. അതിന്റെ രമണീയമായ ചരിവുകളിലും വിശാലമായ ഗുഹകളിലും രാവണനെ വീണ്ടും തിരയണം — ഈ വരി സർഗത്തിൽ മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ നൈരന്തര്യം ധ്വനിക്കുന്നു. ആ പർവതരാജനെ കടന്നാൽ, ഉള്ളിൽ സ്വർണം കാണാവുന്നതും മുഴുവൻ സ്വർണമയവും ജലധാരകളും ഉറവകളുമുള്ളതുമായ ഒരു പർവതമുണ്ട്; അവിടെ ആനകളും പന്നികളും സിംഹങ്ങളും വ്യാഘ്രങ്ങളും എല്ലാ ഭാഗത്തും നിരന്തരം ഗർജിക്കുന്നു; ആ ശബ്ദംകൊണ്ട് അവ ഗർവിഷ്ഠരാകുന്നു. അതിൽവച്ചാണ് ഹരിതാശ്വങ്ങളുള്ളവനും ശ്രീമാനും പാകശാസനനുമായ മഹേന്ദ്രനെ ദേവന്മാർ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തത്; അതുതന്നെയാണ് മേഘം എന്ന പർവതം. അതു കടന്ന് മഹേന്ദ്രൻ പരിപാലിക്കുന്ന പർവതരാജനിലെത്തിയാൽ അറുപതിനായിരം സ്വർണപർവതങ്ങളിൽ അവർ എത്തും; അവ ഉദയസൂര്യന്റെ നിറമുള്ളവയും എല്ലാ ഭാഗത്തും തിളങ്ങുന്നവയും നന്നായി പൂത്ത സ്വർണമയമായ വൃക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയുമാണ്. ഇന്ദ്രന്റെ അഭിഷേകസ്ഥാനം എന്ന ഈ പർവതമാഹാത്മ്യത്തിനു പുരാണത്തിൽ മൂലമുണ്ട്. നരകൻ എന്ന ദാനവൻ പ്രാഗ്ജ്യോതിഷത്തിൽ വസിക്കുന്നു എന്നതു മഹാഭാരതത്തിലും പുരാണങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്; പ്രാഗ്ജ്യോതിഷം കിഴക്കൻ ദേശത്തിന്റെ പേരാണ്; എന്നിട്ടും ഇവിടെ പടിഞ്ഞാറൻ വഴിയിൽ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — ഇതു പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) ഭൂമിശാസ്ത്രക്രമത്തിലെ വൈചിത്ര്യമാണ്. ‘രാവണഃ സഹ വൈദേഹ്യാ മാർഗിതവ്യസ്തതസ്തതഃ’ (വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ അങ്ങുമിങ്ങും തിരയണം) എന്ന വരിയുടെ മൂന്നുതവണയുള്ള ആവർത്തനം ഓർമപ്പെടുത്തുന്ന പല്ലവിപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശ്രോതാവ് അന്വേഷണത്തിന്റെ ഒരേയൊരു ലക്ഷ്യം മറക്കുന്നില്ല. ‘കാഞ്ചനാന്തരദർശനഃ’ (ഉള്ളിൽ സ്വർണം കാണാവുന്നത്) എന്നത് പർവതത്തിന്റെ ഗുഹകൾ സ്വർണമയമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആനകളുടെയും പന്നികളുടെയും സിംഹങ്ങളുടെയും വ്യാഘ്രങ്ങളുടെയും ഗർജനംകൊണ്ട് അവ സ്വയം ഗർവിഷ്ഠരാകുന്നു — ഈ മനശ്ശാസ്ത്രദൃഷ്ടി കവിയുടെ പ്രത്യേകതയാണ്. മേഘപർവതത്തിൽ ഇന്ദ്രന്റെ അഭിഷേകം എന്നത് അതിന്റെ രാജപർവതത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അറുപതിനായിരം സ്വർണപർവതങ്ങൾ എന്ന സംഖ്യ മേരുവിന്റെ പരിവാരത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം മേരുവാണ് അവയുടെ ഇടയിലെ രാജാവ്. ‘ധാരാപ്രസ്രവണായുതഃ’ (ജലധാരകളും ഉറവകളുമുള്ളത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആ പർവതത്തിൽ അനേകം നിർഝരങ്ങളുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അതിന്റെ രമണീയത വർധിക്കുന്നു. ‘ഉദയസൂര്യന്റെ നിറമുള്ളവ’ എന്നതുകൊണ്ട് സ്വർണപർവതങ്ങളുടെ നിറം പ്രഭാതസൂര്യനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു.
അവയുടെ മധ്യത്തിൽ മേരു എന്ന ഉത്തമപർവതം രാജാവിനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നു; പണ്ട് പ്രസന്നനായ സൂര്യൻ അതിനു വരം നൽകി. സൂര്യൻ പറഞ്ഞു — ‘പർവതരാജാ, നിന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നതെല്ലാം എന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ട് പകലും രാത്രിയും സ്വർണമയമാകും; നിന്നിൽ വസിക്കുന്ന ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും എന്റെ ഭക്തരായി, പ്രഭകൊണ്ട് സ്വർണപ്രഭയുള്ളവരാകും.’ വിശ്വേദേവന്മാരും വസുക്കളും മരുത്തുക്കളും മറ്റു ദേവന്മാരും പശ്ചിമസന്ധ്യയിൽ ഉത്തമപർവതമായ മേരുവിൽ വന്ന് സൂര്യനെ ഉപാസിക്കുന്നു; അവരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട സൂര്യൻ എല്ലാ ജീവികൾക്കും അദൃശ്യനായി അസ്തപർവതത്തിലേക്കു പോകുന്നു. സൂര്യൻ പതിനായിരം യോജന അരമുഹൂർത്തംകൊണ്ടുതന്നെ ആ പർവതത്തിലേക്കു ചെല്ലുന്നു. അതിന്റെ ശിഖരത്തിൽ വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച, സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, പ്രാസാദസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മഹത്തായ ദിവ്യഭവനമുണ്ട്; പലവിധ പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ വിചിത്രവൃക്ഷങ്ങളാൽ അതു ശോഭിക്കുന്നു — അതാണ് പാശമേന്തിയ മഹാത്മാവായ വരുണന്റെ നികേതനം. സൂര്യന്റെ വരമാണ് ഇവിടെ മേരുവിന്റെ സ്വർണമയത്വത്തിനു കാരണം എന്ന പുരാണവ്യാഖ്യാനം നൽകിയിരിക്കുന്നു. ‘മേരുരുത്തമപർവതഃ’ (ഉത്തമപർവതമായ മേരു) എന്ന പദംകൊണ്ട് എല്ലാ പർവതങ്ങളിലുംവച്ച് അതിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സ്ഥാപിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ വരദാനത്തിനു രണ്ട് അംശങ്ങൾ — പർവതത്തിന്റെതന്നെ സ്വർണമയത്വം, അവിടെ വസിക്കുന്നവരുടെ സ്വർണപ്രഭ; ഇങ്ങനെ വരം സ്ഥലത്തെയും ജനത്തെയും — രണ്ടിനെയും — സ്പർശിക്കുന്നു. വിശ്വേദേവന്മാർ മുതലായവരുടെ സന്ധ്യോപാസന ദൈനംദിനകർമമാണ്; അതിലൂടെ മേരു നിത്യപൂജാസ്ഥാനമാണെന്നറിയാം. ‘അദൃശ്യഃ സർവഭൂതാനാം’ (എല്ലാ ജീവികൾക്കും അദൃശ്യൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂര്യാസ്തമയത്തിന്റെ സ്വരൂപം വർണിക്കുന്നു — സൂര്യൻ നശിക്കുന്നില്ല, അദൃശ്യനാകുന്നതേയുള്ളൂ. പതിനായിരം യോജന അരമുഹൂർത്തംകൊണ്ട് എന്നു ഗതിയുടെ അളവ് കണക്കിൽ നൽകിയിരിക്കുന്നു; അതു പ്രാചീനജ്യോതിഷത്തിന്റെ സ്പർശം കാണിക്കുന്നു. വരുണന്റെ നികേതനം ‘പാശഹസ്തന്റേത്’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവന്റെ ആയുധവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് വാരുണിയാണ്. ‘പ്രാസാദഗണസംബാധം’ (പ്രാസാദസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്) എന്നതു ഭവനത്തിന്റെ നിബിഡത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശൈലോ ദത്തവരഃ പുരാ’ (പണ്ടു വരം ലഭിച്ച പർവതം) എന്ന ഭൂതകാലനിർദേശംകൊണ്ട് കഥയുടെ പ്രാചീനത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വരദാനം വർത്തമാനകാലത്തിലേതല്ല, പുരാണകാലത്തിലേതാണ്.
മേരുവിനും അസ്തപർവതത്തിനും ഇടയിൽ പത്തു ശിരസ്സുകളുള്ള ഒരു വലിയ താലവൃക്ഷം (പന) — സ്വർണമയവും ശ്രീമത്തും വിചിത്രമായ വേദികയോടുകൂടിയതും — ശോഭിക്കുന്നു. ആ എല്ലാ ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളിലും സരസ്സുകളിലും നദികളിലും വൈദേഹിയോടൊപ്പം രാവണനെ തിരയണം. സ്വന്തം തപസ്സിനാൽ പവിത്രനായ, ധർമജ്ഞനായ, ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യനെന്നു പ്രസിദ്ധനായ മേരുസാവർണി എന്ന മഹർഷി എവിടെ വസിക്കുന്നുവോ, സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ മഹർഷിയെ നിലത്തു ശിരസ്സുനമിച്ചു പ്രണമിച്ച് മൈഥിലിയുടെ വാർത്ത ചോദിക്കണം. ജീവലോകം ഇത്രത്തോളമേയുള്ളൂ; കാരണം രാത്രി അവസാനിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം ഇരുട്ടില്ലാത്തതാക്കിയശേഷം സൂര്യൻ അസ്തപർവതത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ഇത്രത്തോളം മാത്രമേ വാനരന്മാർക്കു പോകാൻ കഴിയൂ; അതിനപ്പുറം സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത പ്രദേശത്തെക്കുറിച്ചു നമുക്ക് ഒന്നും അറിയില്ല എന്നു സുഗ്രീവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു. തെക്കേ ദിക്കിൽ പിതൃലോകം അതിർത്തിയായിരിക്കുന്നതുപോലെ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിൽ അസ്തപർവതംതന്നെയാണ് അതിർത്തി — രണ്ടിടത്തും കവി ജീവലോകത്തിന്റെ അവസാനംതന്നെ അന്വേഷണത്തിന്റെ അവസാനമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. മഹർഷിയോടു ചോദിക്കുന്നതും നീതിസമ്മതമാണ്; കാരണം തപസ്വികൾ എല്ലാം അറിയുന്നു. പത്തു ശിരസ്സുകളുള്ള താലവൃക്ഷം വിചിത്രവേദികയോടുകൂടിയതും സ്വർണമയവുമാണ് — അത് അസ്തപർവതത്തിനും മേരുവിനും ഇടയിൽ ഒരു അടയാളസ്തംഭംപോലെ നിൽക്കുന്നു. ‘ആ എല്ലാ ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളിലും സരസ്സുകളിലും നദികളിലും’ എന്ന പദങ്ങൾകൊണ്ട് അന്വേഷണത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വീണ്ടും പറയുന്നു. ‘ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യൻ’ എന്ന മേരുസാവർണിയുടെ വിശേഷണം വലുതാണ്; കാരണം അവന്റെ അറിവു സർവജ്ഞനു തുല്യമാണെന്ന് അതു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവനോടു സീതയുടെ വാർത്ത ചോദിക്കേണ്ടത്. ‘ഭൂമൗ ശിരസാ പ്രണമ്യ’ (നിലത്തു ശിരസ്സുനമിച്ചു പ്രണമിച്ച്) എന്നതു വിനയത്തിന്റെ നിർദേശമാണ് — ബലവാന്മാർക്കും തപസ്വിയുടെ മുന്നിൽ നമ്രതതന്നെയാണ് ഉപായം. ‘ഏതാവജ്ജീവലോകസ്യ’ (ജീവലോകം ഇത്രത്തോളം) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂര്യപ്രകാശംതന്നെയാണ് ജീവലോകത്തിന്റെ അളവ് എന്ന സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി നൽകുന്നു. ‘അഭാസ്കരം അമര്യാദം’ (സൂര്യനില്ലാത്ത, അതിരുകളില്ലാത്ത) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — സൂര്യനില്ലാത്തിടത്ത് അതിരുമില്ല; അതിനാൽ അവിടെ വഴിയുമില്ല. സുഗ്രീവന്റെ ‘ന ജാനീമഃ’ (നമുക്കറിയില്ല) എന്ന വ്യക്തമായ സമ്മതം അവന്റെ സത്യവാദിത്വം കാണിക്കുന്നു. ‘കൃത്വാ വിതിമിരം സർവം’ (എല്ലാം ഇരുട്ടില്ലാത്തതാക്കി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂര്യന്റെ ദൈനംദിനകർമമായ അന്ധകാരനാശനംതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹിമ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
വൈദേഹിയെ കണ്ടെത്തി, രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനം അറിഞ്ഞ്, അസ്തപർവതത്തിലെത്തി, ഒരു മാസം തികയുമ്പോൾ മടങ്ങിവരണം. ഒരു മാസത്തിലധികം താമസിക്കരുത്; താമസിക്കുന്നവൻ എനിക്കു വധ്യനാകും — എന്നു കഠിനമായ ആജ്ഞ നൽകി. നിങ്ങളോടൊപ്പം ശൂരനായ എന്റെ ശ്വശുരൻ വരും; എന്റെ നിർദേശം നിർവഹിക്കുന്ന നിങ്ങൾ അദ്ദേഹം പറയുന്നതെല്ലാം കേൾക്കണം; കാരണം മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ ഇദ്ദേഹം എന്റെ ശ്വശുരനും ഗുരുവുമാണ്. പരാക്രമികളായ നിങ്ങളും എല്ലാവരും പ്രമാണംതന്നെ; എങ്കിലും ഇദ്ദേഹത്തെ പ്രമാണമായി സ്ഥാപിച്ച് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് പരിശോധിക്കുവിൻ. അമിതതേജസ്വിയായ നരേന്ദ്രന്റെ പത്നിയെ കണ്ടെത്തിയാൽ, ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനുള്ള പ്രത്യുപകാരത്താൽ നാം കൃതകൃത്യരാകും. അതിനാൽ കാര്യത്തിനു പ്രിയമായ മറ്റെന്തുമുണ്ടെങ്കിൽ, ദേശവും കാലവും പ്രയോജനവും ചേർന്ന അതും നിങ്ങൾ ആലോചിച്ചു നിശ്ചയിക്കണം. പിന്നെ സുഷേണൻ നയിക്കുന്ന വാനരന്മാരെല്ലാവരും സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ട്, വാനരാധിപനോടു യാത്രചോദിച്ച്, വരുണനാൽ സംരക്ഷിതമായ ആ ദിക്കിലേക്കു പോയി. ശ്വശുരന്റെ ഗൗരവം കാക്കുന്നതു രാജാവിന്റെ കുലധർമമാണ്; ആജ്ഞയുടെ കാർക്കശ്യമാകട്ടെ കാര്യഗൗരവത്തിന്റെ സൂചകവും. തെക്കേ ദിക്കിനെന്നപോലെ ഇവിടെയും ഒരു മാസത്തെ അവധി നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ ദണ്ഡവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ‘വസൻ വധ്യോ ഭവേന്മമ’ (താമസിക്കുന്നവൻ എനിക്കു വധ്യനാകും) എന്ന്. ഈ കാർക്കശ്യം പിന്നീടു കഥയുടെ പ്രധാന ഇഴ നെയ്യുന്നു; കാരണം തെക്കേ സംഘംതന്നെയാണ് സമയം അതിക്രമിച്ചു ഭയത്തിലാകുന്നത്. ശ്വശുരനെക്കുറിച്ച് ‘ഗുരുരേഷഃ’ (ഇദ്ദേഹം ഗുരുവാണ്) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞയെയും തന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു തുല്യമാക്കുന്നു. ‘ഭവന്തോഽപി വിക്രാന്താഃ പ്രമാണം സർവ ഏവ’ (പരാക്രമികളായ നിങ്ങളും എല്ലാവരും പ്രമാണംതന്നെ) എന്ന വാക്കിൽ രാജാവ് അനുചരന്മാരുടെയും ഗൗരവം കാക്കുന്നു — നായകനെ നിയോഗിച്ചു, എങ്കിലും മറ്റുള്ളവരെ അപമാനിച്ചില്ല. ‘കൃതസ്യ പ്രതികർമണാ’ (ചെയ്തതിനുള്ള പ്രത്യുപകാരത്താൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരമാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം എന്നു വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഇന്ദ്രവജ്രാവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ദീർഘമായ ഒരു വൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതിലൂടെ സർഗം ഗാംഭീര്യത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു. ‘വരുണാഭിഗുപ്താം’ (വരുണനാൽ സംരക്ഷിതം) എന്ന പദംകൊണ്ട് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്ക് വരുണൻ രക്ഷിക്കുന്നതാണെന്നു വീണ്ടും പറയുന്നു. ‘നിപുണം നിശമ്യ’ (ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് വാനരന്മാർ രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ സൂക്ഷ്മതയോടെ കേട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കേൾവിയിൽത്തന്നെയാണ് കാര്യസിദ്ധിയുടെ ആരംഭം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥