സർഗ്ഗം
തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു വാനരന്മാരെ അയയ്ക്കൽ
അംഗദൻ മുതലായവരെ തെക്കേ ദിക്കിലേക്ക് അയയ്ക്കൽ, വിന്ധ്യൻ, നർമദ മുതലായവയുടെ വർണന, അഗസ്ത്യാശ്രമം, മഹേന്ദ്രപർവതം, രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സൂചന, ഒരു മാസത്തെ അവധിനിർദേശം
കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്ക് ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യത്തെ അയച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ വീണ്ടും തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പ്രത്യേകം തിരഞ്ഞെടുത്ത വാനരന്മാരെ അയച്ചു. ‘അഭിലക്ഷിതാൻ’ (പ്രത്യേകം തിരഞ്ഞെടുത്തവരെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഇവരെ ഏതുവിധത്തിലെങ്കിലും എടുത്തതല്ല, വിശേഷമായി അടയാളപ്പെടുത്തി തിരഞ്ഞെടുത്ത് നിയോഗിച്ചതാണ്. അവരിൽ അഗ്നിപുത്രനായ നീലൻ, ഹനുമാൻ, പിതാമഹന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) പുത്രനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ജാംബവാൻ, സുഹോത്രൻ, ശരാരി, ശരഗുൽമൻ, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, സുഷേണൻ, വൃഷഭൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, വീണ്ടും ഒരു സുഷേണൻ, ഗന്ധമാദനൻ, അഗ്നിയുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാരായ ഉൽകാമുഖൻ, അനംഗൻ എന്നിവരെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു. അംഗദൻ നയിക്കുന്ന, വേഗവും പരാക്രമവുമുള്ള ഈ വീരന്മാരോട് ഓരോരുത്തരുടെയും വിശേഷമറിയുന്ന വാനരഗണേശ്വരൻ നിർദേശിച്ചു. ‘വിശേഷവിത്’ (വിശേഷമറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം രാജാവിന്റെ ആ സാമർഥ്യം പറയുന്നു — ഓരോ വാനരന്റെയും ബലവും സ്വഭാവവും അറിഞ്ഞ് യോഗ്യമായ കർമം അവൻ നിയോഗിക്കുന്നു. മഹാബലനായ അംഗദനെത്തന്നെ വാനരവീരന്മാരുടെ നേതാവാക്കി അവൻ അവർക്കു തെക്കേ ദിക്ക് ആദേശിച്ചു. പിന്നെ വാനരേശ്വരൻ ആ ദിക്കിലുള്ള അതിദുർഗമമായ പ്രദേശങ്ങൾ ഏതെല്ലാമെന്നു വാനരപ്രമുഖന്മാരോടു ക്രമമായി വിവരിച്ചു. ഇവിടെ കവി സുഗ്രീവന്റെ ദേശജ്ഞാനം പ്രകടമാക്കുന്നു — വെറും ആജ്ഞ മതിയാകില്ല, വഴിയുടെ വിസ്തൃതമായ വിവരണവും നൽകണം; അല്ലെങ്കിൽ അന്വേഷണം ദിശാഭ്രമത്തിൽ കലാശിക്കും. പേരുകളുടെ എണ്ണലിൽ രണ്ടു സുഷേണന്മാരെ കേൾക്കുന്നു; അച്ചടിയിൽ അടിക്കുറിപ്പിൽ ഇതു വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട് — ഒരാൾ താരയുടെ പിതാവ്, മറ്റേയാൾ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നു ഭിന്നനായ ഒരു വാനരയൂഥപതി. അംഗദന്റെ നേതൃത്വം അവന്റെ യൗവരാജ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബാലിപുത്രനാണെന്ന കാരണത്താൽ അവനെ അപമാനിച്ചില്ല, മറിച്ചു നേതൃത്വം നൽകി. എല്ലാ ദിക്കുകളിലുംവച്ച് തെക്കേ ദിക്കിനാണ് ഇവിടെ പ്രാധാന്യം; കാരണം അവിടെയാണ് രാവണന്റെ വാസം, അവിടെയാണ് ഹനുമാന്റെ മഹത്തായ കാര്യം കാത്തിരിക്കുന്നതും. ഈ രണ്ടു സർഗങ്ങൾ കവി ഭൂമിശാസ്ത്രവർണനയ്ക്കായാണ് സങ്കല്പിച്ചത്; എങ്കിലും ഓരോ പേരും കഥയുടെ ഗതി വർധിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ അനേകം, ദിക്കുകൾ നാല്, സമയമാകട്ടെ ഒരു മാസം മാത്രം — അതിനാൽ നിയോഗത്തിൽ ബുദ്ധിയാണ് പ്രധാനം, ബലമല്ല. അഗ്നിയുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെയും ബ്രഹ്മപുത്രന്റെയും സാന്നിധ്യംകൊണ്ട് ഈ സൈന്യം ദേവാംശമുള്ളതാണെന്നറിയാം. ഹനുമാന്റെ പേര് ഇവിടെ പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയാത്തതുപോലെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും പിന്നീട് എല്ലാം സാധിക്കുന്നത് അവൻതന്നെയാണെന്ന് ഇതു കഥയുടെ ഗൂഢമായ സൂചനയാണ്.
സുഗ്രീവൻ ആദ്യം ആയിരം ശിഖരങ്ങളുള്ളതും പലവിധ വൃക്ഷലതകൾ നിറഞ്ഞതുമായ വിന്ധ്യപർവതത്തെയും, പിന്നെ മഹാസർപ്പങ്ങൾ വസിക്കുന്ന രമണീയമായ നർമദാനദിയെയും നിർദേശിക്കുന്നു — ഇവ രണ്ടുമാണ് ദക്ഷിണാപഥത്തിന്റെ വാതിലുകൾ. പിന്നെ രമണീയമായ ഗോദാവരി, കൃഷ്ണവേണി എന്ന മഹാനദി, മഹാഭാഗയായ വരദ, മേഖലന്മാർ, ഉത്കലന്മാർ, ദശാർണനഗരങ്ങൾ എന്നിവ കാണണമെന്നു പറയുന്നു. ആബ്രവന്തി, അവന്തി, വിദർഭന്മാർ, ഋഷ്ടികന്മാർ, രമണീയരായ മാഹിഷകന്മാർ, വംഗന്മാർ, കലിംഗന്മാർ, കൗശികന്മാർ എന്നീ ജനപദങ്ങളിൽ ചുറ്റും അന്വേഷിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. പർവതങ്ങളും നദികളും ഗുഹകളുമുള്ള ദണ്ഡകാരണ്യം പരിശോധിച്ച്, ഗോദാവരിയും വീണ്ടും നിരീക്ഷിച്ച്, ആന്ധ്രന്മാർ, പുണ്ഡ്രന്മാർ, ചോളന്മാർ, പാണ്ഡ്യന്മാർ, കേരളന്മാർ എന്നിവരുടെ ദേശങ്ങളിലേക്കു പോകണം. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ പേരെടുത്തു പറയുന്നത് ഇവിടെ വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ്; കാരണം അവിടെവച്ചാണ് സീതാപഹരണം നടന്നത്; അതിനാൽ അവിടെ വീണ്ടും അന്വേഷിക്കുന്നതു സ്വാഭാവികം. ഇവിടെ ഒൻപതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. കവി ഈ ഭൂമിശാസ്ത്രപ്പട്ടിക വടക്കുനിന്നു തെക്കോട്ടു ക്രമമായി കൊണ്ടുപോകുന്നു — ആദ്യം വിന്ധ്യൻ, പിന്നെ നർമദ, പിന്നെ ദക്ഷിണദേശത്തെ നദികൾ, പിന്നെ മധ്യദേശത്തെ ജനപദങ്ങൾ, ഒടുവിൽ ദ്രാവിഡദേശങ്ങൾ. ‘സർവമേവാനുപശ്യത’ (എല്ലാം കാണുവിൻ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ സമ്പൂർണത നിർദേശിക്കുന്നു — ഒന്നും വിട്ടുകളയരുത്. നദികളുടെ പേരെടുക്കുമ്പോൾ കവി അവയുടെ വിശേഷണങ്ങളും വിട്ടുകളയുന്നില്ല; അതിലൂടെ ശ്രോതാവ് അവയുടെ സ്വരൂപം മനസ്സിൽ കാണുന്നു. ‘മഹോരഗനിഷേവിതാ’ (മഹാസർപ്പങ്ങൾ വസിക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണം നർമദയ്ക്കും വരദയ്ക്കും പൊതുവാണ്; അതിലൂടെ അവയുടെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജനപദങ്ങളുടെ എണ്ണലിൽ കിഴക്കൻ ദേശക്കാരും തെക്കൻ ദേശക്കാരും ഇടകലർന്നിരിക്കുന്നു; കാരണം ദക്ഷിണാപഥം വിസ്തൃതമാണ്.
ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതവും വിചിത്രശിഖരങ്ങളുള്ളതും പലനിറപ്പൂക്കൾ വിരിഞ്ഞ കാടുകളുള്ളതും നല്ല ചന്ദനവനങ്ങളുള്ളതുമായ അയോമുഖം എന്ന മഹാപർവതം തിരയണം. പിന്നെ തെളിഞ്ഞ ജലാശയങ്ങളുള്ള, അപ്സരോഗണങ്ങൾ വിഹരിക്കുന്ന ദിവ്യനദിയായ കാവേരിയെ അവർ കാണും. മലയപർവതത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, മഹാതേജസ്വിയായ ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ അഗസ്ത്യനെ അവർ കാണണം. പ്രസന്നനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ അവർ മുതലകൾ നിറഞ്ഞ താമ്രപർണി എന്ന മഹാനദി കടക്കും. വിചിത്രമായ ചന്ദനവനങ്ങളാൽ മറഞ്ഞ ദ്വീപുകളും ജലവുമുള്ള ആ നദി, യുവതിയായ കാമിനി കാന്തനെ എന്നപോലെ സമുദ്രത്തിൽ ആണ്ടിറങ്ങുന്നു — ഇതു കവിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ ഉപമയാണ്; ഇതിലൂടെ നദിയുടെ സമുദ്രസംഗമം ദാമ്പത്യസംയോഗംപോലെ വർണിക്കുന്നു. പിന്നെ അവിടെ ചെന്നാൽ സ്വർണമയവും മുത്തുകളാലും രത്നങ്ങളാലും അലംകൃതവുമായ പാണ്ഡ്യന്മാരുടെ ദിവ്യകവാടം അവർ കാണും. അതിനുശേഷം സമുദ്രത്തിലെത്തി, ചെയ്യേണ്ടതെന്തെന്നു നിശ്ചയിച്ച് മുന്നോട്ടു പോകണം. അഗസ്ത്യദർശനമാണ് ഇവിടെ മധ്യബിന്ദു — അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ രാമനു ദിവ്യധനുസ്സും അക്ഷയമായ രണ്ട് ആവനാഴികളും നൽകിയ അവൻതന്നെയാണ് ഇവിടെ തെക്കേ ദിക്കിൽ വാനരന്മാരുടെ മാർഗദർശകൻ. ‘അഭ്യനുജ്ഞാതാഃ’ (അനുവാദം ലഭിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുനിയുടെ അനുമതിയില്ലാതെ മുന്നോട്ടു പോകുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്ന ശിഷ്ടാചാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബലവാന്മാരായിട്ടും വാനരന്മാർ തപസ്വിയുടെ മുന്നിൽ വിനയം പാലിക്കുന്നു. കാവേരിയുടെയും താമ്രപർണിയുടെയും വർണനയിൽ കവി വഴി പറയുക മാത്രമല്ല, ദക്ഷിണദേശത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രസന്നസലിലാശയാ’ (തെളിഞ്ഞ ജലാശയങ്ങളുള്ളത്) എന്ന കാവേരിയുടെ വിശേഷണം അതിന്റെ നിർമലത പറയുന്നു; ‘ഗ്രാഹജുഷ്ടാ’ (മുതലകൾ നിറഞ്ഞത്) എന്നതു താമ്രപർണിയുടെ ഭയങ്കരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ രണ്ടു നദികളുടെയും വ്യത്യാസം ഓരോ പദംകൊണ്ടുതന്നെ കാണിക്കുന്നു. പാണ്ഡ്യന്മാരുടെ മുത്തുകളാലും രത്നങ്ങളാലും അലംകൃതമായ സ്വർണകവാടം ആ രാജ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി പറയുന്നു; അവിടെ മുത്തുകൾ സമുദ്രത്തിൽനിന്നുതന്നെ ലഭിക്കുന്നുവെന്നു പ്രസിദ്ധം. അയോമുഖത്തിന്റെ ‘ധാതുമണ്ഡിതഃ’ (ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതം) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് കാവിമണ്ണ് മുതലായ ധാതുക്കളുടെ ശോഭ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യനെ മലയശിഖരത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനും സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവനുമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ തേജസ്സ് ഇവിടെ സൂര്യതേജസ്സിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഋഷിസത്തമം’ (ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുനിമാരിൽ അവന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദ്വീപുകളോടുകൂടിയ താമ്രപർണി കടന്നാലേ പാണ്ഡ്യദേശത്തെത്തൂ എന്നു വഴിയുടെ ക്രമം വ്യക്തമാണ്. കവി ഇവിടെ നദിയെ സ്ത്രീരൂപത്തിലും സമുദ്രത്തെ കാന്തരൂപത്തിലും സങ്കല്പിക്കുന്നു; ഈ സമാസോക്തി രാമായണത്തിൽ പലയിടത്തും കാണാം.
അഗസ്ത്യൻ സാഗരത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച, വിചിത്രമായ ചരിവുകളും വൃക്ഷങ്ങളുമുള്ള, ശ്രീമത്തായ പർവതോത്തമം മഹേന്ദ്രത്തെ അവർ കാണും. സ്വർണമയമായ അതു മഹാസമുദ്രത്തിൽ ആണ്ടുനിൽക്കുന്നു; പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളാലും ലതകളാലും ശോഭിക്കുന്നു; ദേവർഷികളും യക്ഷപ്രമുഖന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും സിദ്ധചാരണസംഘങ്ങളും അതിനെ സേവിക്കുന്നു; അതു വിസ്തൃതവും അതിമനോഹരവുമാണ്. ആയിരം കണ്ണുകളുള്ള ഇന്ദ്രൻ എല്ലാ പർവദിനങ്ങളിലും അതിനെ സമീപിക്കുന്നു — ഈ വാക്കുകൊണ്ട് ആ പർവതത്തിന്റെ ദൈവികമായ പ്രതിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിന്റെ മറുകരയിൽ നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ള, മനുഷ്യർക്ക് എത്തിപ്പെടാൻ കഴിയാത്ത, ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു ദ്വീപുണ്ട്; അതു ചുറ്റും തിരയണം; അവിടെ സർവാത്മനാ, വിശേഷിച്ചും, സീതയെ അന്വേഷിക്കണം. ആ ദേശംതന്നെയാണ് വധ്യനും ദുരാത്മാവും രാക്ഷസാധിപനും ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ ശോഭയുള്ളവനുമായ രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനം. ഇവിടെ ആദ്യമായി ലങ്കയെക്കുറിച്ചുള്ള സൂചന വ്യക്തമായി നൽകുന്നു; എങ്കിലും പേരെടുത്തു പറയുന്നില്ല — കവി രഹസ്യം ക്രമേണ മാത്രം അനാവരണം ചെയ്യുന്നു. ദക്ഷിണസമുദ്രത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിഴൽ പിടിച്ചു വലിച്ചു ഭക്ഷിക്കുന്ന അംഗാരക എന്ന രാക്ഷസി വസിക്കുന്നു; ജീവികളുടെ നിഴൽ പിടിച്ചുവലിച്ച് അവയെ വശത്താക്കുന്നു എന്നതാണ് അവളുടെ ഭയങ്കരത. ഇങ്ങനെ സംശയങ്ങളെ നിസ്സംശയമാക്കി, സംശയം നീങ്ങിയ വാനരന്മാർ അമിതതേജസ്വിയായ നരേന്ദ്രന്റെ പത്നിയെ തിരയണം. ‘നഷ്ടസംശയാഃ’ (സംശയം നീങ്ങിയവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് കവി അന്വേഷകന്റെ മാനസികാവസ്ഥയും നിർദേശിക്കുന്നു — സംശയമുള്ളവൻ ഒന്നും നിശ്ചയത്തോടെ കാണുകയില്ല. ‘വധ്യസ്യ’ (വധ്യന്റെ) എന്ന പദം രാവണന്റെ ഭാവി നിർണയിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ പറയുന്നു; സുഗ്രീവന് അവന്റെ സ്ഥാനം നിശ്ചയമായി അറിയില്ലെങ്കിലും അവന്റെ അന്ത്യം നിശ്ചയമായും അറിയാം. മഹേന്ദ്രത്തിന്റെ വർണന വിസ്തരിച്ചു ചെയ്തിരിക്കുന്നു; കാരണം പിന്നീട് ആ പർവതത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് ഹനുമാൻ സമുദ്രം ലംഘിക്കുന്നത്; കവി ഇവിടെ വരാനിരിക്കുന്ന സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കുന്നു. ‘അഗസ്ത്യേന വിനിവേശിതഃ’ (അഗസ്ത്യൻ സ്ഥാപിച്ചത്) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് പർവതത്തിന്റെ ദൈവികമായ ഉദ്ഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അഗസ്ത്യൻ വിന്ധ്യനെയും നിയന്ത്രിച്ചു എന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധമാണല്ലോ. ദ്വീപിന്റെ ‘മനുഷ്യർക്ക് എത്തിപ്പെടാൻ കഴിയാത്തത്’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അതിന്റെ ദുഷ്പ്രാപ്യത പറയുന്നു; എങ്കിലും വാനരന്മാരോട് അവിടെ പോകാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു, കാരണം അവർ മനുഷ്യരല്ല. അംഗാരകയുടെ നിഴൽപിടിത്തം സമുദ്രമാർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ വിഘ്നമാണ്; അതു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ സിംഹികയുടെ രൂപത്തിൽ വീണ്ടും വരും. ‘സിദ്ധചാരണസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്നത്’ എന്നതുകൊണ്ട് മഹേന്ദ്രത്തിന്റെ പാവനത്വം പറയുന്നു.
ആ ദ്വീപു കടന്ന് നൂറു യോജന സമുദ്രത്തിൽ സിദ്ധചാരണന്മാർ സേവിക്കുന്ന ശ്രീമത്തായ പുഷ്പിതകം എന്ന പർവതമുണ്ട്. ചന്ദ്രസൂര്യരശ്മികൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നതും സാഗരജലത്തെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്നതുമായ അത് വിപുലമായ ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. അതിന്റെ സ്വർണമയമായ ഒരു ശിഖരത്തെ സൂര്യൻ സേവിക്കുന്നു; വെളുത്ത വെള്ളിമയമായ മറ്റേ ശിഖരത്തെ ചന്ദ്രൻ സേവിക്കുന്നു; ആ പർവതത്തെ കൃതഘ്നരും ക്രൂരരും നാസ്തികരും കാണുന്നില്ല. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഒരു നൈതികോപദേശം — ദിവ്യവസ്തു ശുദ്ധചിത്തർക്കുമാത്രമേ ഗോചരമാകൂ. ശിരസ്സുനമിച്ചു പ്രണമിച്ച് വാനരന്മാർ അതിനെ തിരയണം. അതു കടന്ന് ദുർഗമമായ വഴിയിലൂടെ പതിനാലു യോജന ചെന്നാൽ സൂര്യവാൻ എന്ന പർവതവും, പിന്നെ എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും നൽകുന്നവയും എല്ലാ കാലത്തും മനോഹരവുമായ വൃക്ഷങ്ങളോടുകൂടിയ വൈദ്യുതം എന്ന പർവതവും ലഭിക്കും. അവിടെ ഉത്തമമായ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്, ആസ്വാദ്യമായ മധു കുടിച്ച്, മുന്നോട്ടു പോകണം — വഴിയിലെ ക്ഷീണം മാറ്റുന്നതിനെക്കുറിച്ചുപോലും രാജാവു ചിന്തിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ അവന്റെ വാത്സല്യം കാണാം. പിന്നെ കണ്ണിനും മനസ്സിനും ആനന്ദം നൽകുന്ന കുഞ്ജരം എന്ന പർവതമുണ്ട്. മുപ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. പുഷ്പിതകത്തിന്റെ രണ്ടു ശിഖരങ്ങൾ — ഒന്നു സ്വർണമയവും സൂര്യൻ സേവിക്കുന്നതും, മറ്റേതു വെള്ളിമയവും ചന്ദ്രൻ സേവിക്കുന്നതും — എന്ന വർണനയിലൂടെ കവി പകലിന്റെയും രാത്രിയുടെയും ശോഭാഭേദം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. സൂര്യവാൻ, വൈദ്യുതം, കുഞ്ജരം എന്നീ മൂന്നു പേരുകളും തേജസ്സിനെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വഴിയുടെ ദിവ്യത ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു. ‘ദുർഗമമായ വഴിയിലൂടെ പതിനാലു യോജന’ എന്ന സംഖ്യാനിർദേശംകൊണ്ട് കവി വഴിയുടെ കഷ്ടം അളക്കുന്നു. വൈദ്യുതത്തിൽ എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങളുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവിടെ സുഖമായി വിശ്രമിക്കാം. മധുപാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം വാനരസ്വഭാവത്തിന് അനുയോജ്യമാണ്; അതു പിന്നീടു മധുവനത്തിൽ വീണ്ടും വരും.
കുഞ്ജരത്തിൽ വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച അഗസ്ത്യഭവനമുണ്ട്. അവിടെ ഒരു യോജന വിസ്താരവും പത്തു യോജന ഉയരവുമുള്ള, പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ, സ്വർണമയമായ ദിവ്യമന്ദിരമുണ്ട്. അവിടെത്തന്നെയാണ് സർപ്പങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനമായ ഭോഗവതി എന്ന നഗരി — വിശാലമായ വീഥികളുള്ളതും ദുർധർഷവും എല്ലാ ഭാഗത്തും സംരക്ഷിതവും, മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ള മഹാവിഷമുള്ള ഘോരസർപ്പങ്ങളാൽ കാക്കപ്പെടുന്നതും. അതിൽ മഹാഘോരനായ സർപ്പരാജൻ വാസുകി വസിക്കുന്നു; അവിടെ ചെന്ന് ആ നഗരിയും തിരയണം. അവിടെയുള്ള, മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന അടുത്തടുത്ത പ്രദേശങ്ങളും കാണണം — ഗൂഢസ്ഥാനങ്ങൾതന്നെയാണ് അപഹർത്താവിന്റെ ആശ്രയങ്ങളാകുന്നത് എന്നാണ് ആശയം. ആ ദേശം കടന്നാൽ എല്ലാ രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശ്രീമത്തായ ഋഷഭം എന്ന മഹാപർവതമുണ്ട്; അവിടെ ഗോശീർഷകം, പദ്മകം, ഹരിശ്യാമം എന്നീ അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്ന ദിവ്യചന്ദനങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ആ ചന്ദനം കണ്ടാലും ഒരിക്കലും തൊടരുത്. സംരക്ഷണത്തിന്റെയും നിഷേധത്തിന്റെയും ഈ ചേർച്ച കവി ശ്രദ്ധാപൂർവം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ദിവ്യമായതു കാണാനുള്ളതാണ്, എടുക്കാനുള്ളതല്ല. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ വഴി കാണിക്കുക മാത്രമല്ല, വഴിയിലുള്ള വിഘ്നങ്ങളും നിഷേധങ്ങളും മുൻകൂട്ടി പറയുകയും ചെയ്യുന്നു; അറിവില്ലായ്മകൊണ്ടു വാനരന്മാർ ആപത്തിൽ പെടാതിരിക്കാൻ. ഭോഗവതിയുടെ വർണന വിശേഷിച്ചും ഭയങ്കരമാണ് — വിശാലമായ വീഥികൾ, ദുർധർഷമായ സംരക്ഷണം, മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ള മഹാവിഷസർപ്പങ്ങൾ, സാക്ഷാൽ വാസുകിയും. എന്നിട്ടും അവിടെയും അന്വേഷിക്കണമെന്ന് ആജ്ഞ; അതിലൂടെ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം ഭയത്തെക്കാൾ വലുതാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ഋഷഭത്തിലെ ചന്ദനം വീണ്ടും ലോഭത്തിന്റെ പരീക്ഷയാണ് — എല്ലാവർക്കും പ്രിയമായതുതന്നെ നിഷിദ്ധം. ഗോശീർഷകം, പദ്മകം, ഹരിശ്യാമം എന്നിങ്ങനെ ചന്ദനത്തിന്റെ മൂന്നു ഭേദങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അവയുടെ പ്രഭ അഗ്നിക്കു തുല്യമെന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യഭവനത്തിന്റെ അളവും കണക്കുകൊണ്ടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഒരു യോജന വിസ്താരം, പത്തു യോജന ഉയരം. വിശ്വകർമാവിന്റെ നിർമിതി എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അതിന്റെ ദിവ്യത്വം സിദ്ധമാകുന്നു.
രോഹിതന്മാർ എന്ന ഘോരരായ ഗന്ധർവന്മാർ ആ ചന്ദനവനം കാക്കുന്നു. അവിടെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന അഞ്ചു ഗന്ധർവപതികൾ — ശൈലൂഷൻ, ഗ്രാമണി, ശിക്ഷൻ, ശുകൻ, ബഭ്രു — വസിക്കുന്നു; അതു സൂര്യന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും അഗ്നിയുടെയും ശരീരംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന പുണ്യകർമാക്കളുടെ വാസസ്ഥാനമാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയുടെ അറ്റത്ത് ദുർധർഷരും സ്വർഗം ജയിച്ചവരുമായ അവർ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനപ്പുറം അതിദാരുണമായ പിതൃലോകമാണ്; അതു വാനരന്മാർക്കു ചെല്ലാനുള്ളതല്ല; കഠിനമായ ഇരുട്ടിനാൽ മൂടപ്പെട്ട അതുതന്നെയാണ് യമന്റെ രാജധാനി. ഇത്രത്തോളം മാത്രമേ വീരരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർക്ക് അന്വേഷിക്കാനോ പോകാനോ കഴിയൂ; അതിനപ്പുറം സഞ്ചരിക്കുന്നവർക്കു ഗതിയില്ല. നാല്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അതിർത്തി വ്യക്തമായി നിർദേശിക്കുന്നു — ജീവലോകത്തിന്റെ അവസാനംതന്നെയാണ് അന്വേഷണത്തിന്റെയും അവസാനം. ഈ അതിർത്തി ഭയംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ധർമംകൊണ്ടുമാണ് — പിതൃലോകത്തിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർക്കു പ്രവേശനം വിധിച്ചിട്ടില്ല. ‘സ്വർഗജിതഃ’ (സ്വർഗം ജയിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആ ഗന്ധർവന്മാർ തപസ്സുകൊണ്ടു സ്വർഗം നേടിയവരാണെന്നറിയാം. അഞ്ചു ഗന്ധർവപതികളുടെ പേരുകൾ പ്രത്യേകം എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ വ്യക്തിത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
ഇതെല്ലാം നോക്കിക്കണ്ട്, കാണുന്ന മറ്റെന്തും നിരീക്ഷിച്ച്, വൈദേഹിയുടെ ഗതി അറിഞ്ഞ് വാനരന്മാർ മടങ്ങിവരേണ്ടതാണ്. ഒരു മാസത്തിനുമുമ്പുതന്നെ മടങ്ങിവന്ന് ‘സീതയെ കണ്ടു’ എന്നു പറയുന്നവൻ എനിക്കു തുല്യമായ ഐശ്വര്യത്തോടെ ഭോഗങ്ങളനുഭവിച്ചു സുഖമായി വിഹരിക്കും. അവനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവനായി എനിക്കു മറ്റാരുമില്ല — എന്റെ പ്രാണനെക്കാളും; പലവട്ടം അപരാധം ചെയ്തവനായാലും അവൻ എന്റെ ബന്ധുവായിരിക്കും — ഈ വാക്കുകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ ക്ഷമയുടെ ഉറപ്പും നൽകുന്നു. ഒടുവിൽ പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ അവൻ പറയുന്നു — അമിതബലവും പരാക്രമവുമുള്ള നിങ്ങൾ വിപുലഗുണങ്ങളുള്ള കുലങ്ങളിൽ ജനിച്ചവരാണ്; രാജപുത്രിയെ എങ്ങനെ കണ്ടെത്താമോ അങ്ങനെ, അതിനു യോജിച്ച ഉയർന്ന പുരുഷപ്രയത്നം ആരംഭിക്കുവിൻ. ഇവിടെ ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് പുരസ്കാരത്തിന്റെ വാക്കു സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു — രാജാവ് ദണ്ഡംകൊണ്ടല്ല, സ്നേഹംകൊണ്ടുതന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. കുലത്തെയും ഗുണത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നതു ക്ഷത്രിയനീതിക്ക് അനുസൃതമാണ്; അതിലൂടെ വാനരന്മാർ തങ്ങളുടെ ഗൗരവം ഓർത്ത് ഉത്സാഹം നേടട്ടെ. ‘പുരുഷാർഥം ആരഭധ്വം’ (പുരുഷപ്രയത്നം ആരംഭിക്കുവിൻ) എന്ന അവസാനപദമാണ് സർഗത്തിന്റെ സാരം — ഫലം ദൈവാധീനമാണ്, ആരംഭമാകട്ടെ പുരുഷാധീനവും. ഒരു മാസത്തെ അവധിയുടെ നിർദേശം പിന്നീടു കഥയിൽ പിരിമുറുക്കം സൃഷ്ടിക്കും; കാരണം തെക്കേ സംഘംതന്നെയാണ് സമയം അതിക്രമിക്കുന്നത്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥