॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 38-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു

വാനരന്മാരെ പറഞ്ഞയയ്ക്കൽ, ലക്ഷ്മണന്റെ അപേക്ഷ, പല്ലക്കിൽ കയറൽ, രാമനെ നമസ്കരിക്കൽ, ത്രിവർഗോപദേശം, സൈന്യസംഖ്യയുടെ നിവേദനം

സുഗ്രീവൻ കൊണ്ടുവന്ന ആ കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളെല്ലാം സ്വീകരിച്ച് വാനരന്മാരെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ച് എല്ലാവരെയും പറഞ്ഞയച്ചു. കർത്തവ്യം നിർവഹിച്ച ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ചശേഷം അവൻ തന്നെത്തന്നെ കൃതാർഥനായി കരുതി; മഹാബലനായ രാഘവനെയും കൃതാർഥനായി കരുതി — സ്വന്തം കാര്യസിദ്ധി മിത്രത്തിന്റെ കാര്യസിദ്ധികൊണ്ടുമാത്രമേ പൂർണമാകൂ എന്നതാണ് അവന്റെ ബുദ്ധി. പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ ഭയങ്കരബലനും എല്ലാ വാനരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ സുഗ്രീവനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിനയപൂർവം പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, നിനക്കു രുചിക്കുമെങ്കിൽ കിഷ്കിന്ധയിൽനിന്നു പുറപ്പെടൂ.’ ‘പ്രശ്രിതം’ (വിനയപൂർവം) എന്ന പദംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വില്ലുയർത്തി കോപിച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ വിനയത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നു. താരയുടെ വാക്കുകളാൽ ശാന്തനായും സുഗ്രീവന്റെ ഉദ്യമംകൊണ്ടു പ്രസന്നനായും അവൻ ഇപ്പോൾ ഒരു സുഹൃത്തിനെപ്പോലെ അപേക്ഷിക്കുന്നു. രാജകാര്യത്തിൽ കാർക്കശ്യം ആവശ്യമുള്ളിടത്തോളം മാത്രം; കാര്യം സാധിച്ചാൽ മൃദുതയാണ് ഉചിതം എന്ന നീതി ഇവിടെ കാണാം. ‘കൃതാർഥം ആത്മാനം’ (തന്നെത്തന്നെ കൃതാർഥനായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ ഉള്ളം കാണിക്കുന്നു — മിത്രത്തിന്റെ കാര്യം സാധിക്കുന്നതുവരെ സ്വന്തം രാജ്യംപോലും അവന് അപൂർണമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു. ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ചതും സാന്ത്വനപൂർവമാണ്; കാരണം ഭൃത്യന്മാരോടുള്ള പ്രിയവചനമാണ് രാജാവിന്റെ ബലം. ‘സൗമ്യ’ എന്ന സംബോധനയും ലക്ഷ്മണന്റെ മൃദുത പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ‘യദി തേ രോചതേ’ (നിനക്കു രുചിക്കുമെങ്കിൽ) എന്നത് ആജ്ഞയല്ല, അപേക്ഷതന്നെയാണ് — മിത്രത്തിന്റെ ഇഷ്ടമാണ് ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത്.

ലക്ഷ്മണന്റെ ആ സുഭാഷിതം കേട്ട് അത്യന്തം പ്രീതനായ സുഗ്രീവൻ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ, നമുക്കു പോകാം; ഞാൻ നിന്റെ ശാസനത്തിൽ നിൽക്കേണ്ടവനാണ്.’ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉപേക്ഷിച്ച് മിത്രത്തിന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിൽക്കാൻ തയ്യാറുള്ളവനാണ് യഥാർഥ സഖാവ്. ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം അവൻ താര മുതലായ സ്ത്രീകളെ പറഞ്ഞയച്ചു. പിന്നെ സുഗ്രീവൻ ഉച്ചത്തിൽ ‘വരൂ’ എന്നു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ വിളിച്ചു; അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് വാനരന്മാർ വേഗം വന്നുചേർന്നു. സ്ത്രീകളെ കാണാൻ അനുവാദമുള്ളവർ എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി വന്നുനിന്നു. വന്നെത്തിയ അവരോട് സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന രാജാവു പറഞ്ഞു — ‘വാനരന്മാരേ, എന്റെ പല്ലക്ക് വേഗം കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ അന്തഃപുരത്തെ പറഞ്ഞയയ്ക്കലും ദൂതന്മാരെ വിളിക്കലും — രണ്ടും പുറപ്പാടിനുള്ള ഒരുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്ത്രീദർശനക്ഷമാഃ’ (സ്ത്രീകളെ കാണാൻ അർഹരായവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അന്തഃപുരമര്യാദ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിശ്വസ്തർക്കുമാത്രമേ രാജസ്ത്രീകളുടെ സമീപത്തേക്കു പോകാൻ അർഹതയുള്ളൂ; ഇങ്ങനെ വാനരരാജ്യത്തിലും മനുഷ്യരുടേതുപോലുള്ള ശിഷ്ടാചാരമര്യാദ നിലനിൽക്കുന്നുവെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ഉച്ചസ്വരത്തിലുള്ള ‘വരൂ’ എന്ന വിളി രാജാവിന്റെ തിടുക്കം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു; വാനരന്മാരും ക്ഷണമാത്രംകൊണ്ട് വന്നുചേർന്നു. ‘അർകസദൃശപ്രഭഃ’ (സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭയുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് സുഗ്രീവനു വീണ്ടുകിട്ടിയ രാജകാന്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വാനരന്മാർ കാണാൻ മനോഹരമായ പല്ലക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. കൊണ്ടുവന്ന ആ പല്ലക്കു കണ്ട് വാനരാധിപൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, വേഗം കയറിയാലും.’ മിത്രം ആദ്യം കയറുക, താൻ പിന്നീട് — ഇതാണ് ആദരവിന്റെ ക്രമം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതും അനേകം വാനരന്മാർ ചുമക്കുന്നതുമായ ആ സ്വർണവാഹനത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കയറി. തലയ്ക്കു മുകളിൽ വെൺകൊറ്റക്കുട പിടിച്ചും ചുറ്റും വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ വീശിയും, ശംഖിന്റെയും ഭേരിയുടെയും നാദങ്ങളാലും വന്ദികളാലും അഭിനന്ദിക്കപ്പെട്ടും അവൻ പുറപ്പെട്ടു. കുട, ചാമരങ്ങൾ, വന്ദികൾ, വാദ്യനാദങ്ങൾ — ഇവയാണ് രാജചിഹ്നങ്ങൾ; മുമ്പു ഭയന്നു കാടുകളിൽ അലഞ്ഞിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ എല്ലാ രാജചിഹ്നങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നു. സ്വർണവാഹനം സൂര്യനെപ്പോലെ എന്ന ഉപമകൊണ്ട് അവന്റെ തേജസ്സു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അനേകം വാനരന്മാർ ചുമക്കുന്ന ആ വാഹനം വാനരരാജ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി പ്രകടമാക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല കയറുന്നത്, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പമാണ് — മിത്രത്തിന്റെ സമ്മാനം രാജശോഭയെക്കാളും മുമ്പാണ്. ശംഖഭേരീനാദങ്ങളും വന്ദികളും രാജാവിന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ മംഗളസൂചകങ്ങളാണ്. വെൺകൊറ്റക്കുടയും വെൺചാമരങ്ങളും ശുദ്ധമായ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പ്രാചീനലക്ഷണങ്ങളാണ്.

അനുത്തമമായ രാജ്യശ്രീ നേടിയ സുഗ്രീവൻ പുറപ്പെട്ടു. മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയ അനേകം നൂറു വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ രാമൻ താമസിക്കുന്നിടത്തേക്കു പോയി. രാമൻ വസിക്കുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠമായ സ്ഥലത്തെത്തി മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പല്ലക്കിൽനിന്നിറങ്ങി. രാമന്റെ അടുത്തെത്തി അവൻ കൈകൂപ്പി നിന്നു; അവൻ കൈകൂപ്പി നിന്നപ്പോൾ വാനരന്മാരും അതുപോലെതന്നെ ചെയ്തു. മൊട്ടിട്ട താമരകളുള്ള തടാകംപോലെയുള്ള ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ട് രാമൻ പ്രീതനായി. കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ സൈന്യം കൂമ്പിയ താമരകൾ നിറഞ്ഞ സരസ്സുപോലെ തോന്നുന്നു — കൂപ്പുകൈതന്നെ മൊട്ട്, ശിരസ്സുകൾതന്നെ താമരകൾ; ഈ ഉപമ ഇവിടെ അതിരമണീയമാണ്. ആയുധമേന്തിയ നൂറുകണക്കിനു വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് എന്ന പദംകൊണ്ട് സൈന്യത്തിന്റെ സന്നാഹം കാണിക്കുന്നു; മുമ്പു ഭയന്ന് ഓടിയിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ സൈന്യത്തോടൊപ്പം മിത്രത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു. പല്ലക്കിൽനിന്നിറങ്ങുന്നതും വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — രാജാവിന്റെ സമീപത്തേക്കു വാഹനത്തിൽ പോകരുത്. വാനരന്മാർ അനുകരിക്കുന്നതിലൂടെ അവരുടെ സ്വാമിഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വാമി ചെയ്യുന്നതുതന്നെ ഭൃത്യന്മാർ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു എന്നതു ലോകനീതിയാണ്.

ശിരസ്സുകൊണ്ട് പാദങ്ങളിൽ വീണ ആ വാനരേശ്വരനെ രാഘവൻ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് സ്നേഹത്തോടെയും ബഹുമാനത്തോടെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു. ആലിംഗനം ചെയ്തശേഷം ധർമാത്മാവ് ‘ഇരിക്കൂ’ എന്നു പറഞ്ഞു. നിലത്തിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് രാമൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ധർമം, അർഥം, കാമം എന്നിവയെ യഥാകാലം വിഭജിച്ച് എപ്പോഴും സേവിക്കുന്നവനാണ്, വാനരശ്രേഷ്ഠനായ വീരാ, യഥാർഥ രാജാവ്. ധർമത്തെയും അർഥത്തെയും ഉപേക്ഷിച്ച് കാമത്തെ മാത്രം സേവിക്കുന്നവനാകട്ടെ, മരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഉറങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ, താഴെ വീണശേഷമേ ഉണരുകയുള്ളൂ. ത്രിവർഗത്തിന്റെ വിഭജനമാണ് രാജാവിന്റെ ഒന്നാമത്തെ കർത്തവ്യമെന്ന് ഇവിടെ ഉപദേശിക്കുന്നു; മരത്തിനു മുകളിലെ ഉറക്കത്തിന്റെ ഉപമയാകട്ടെ, കാമാസക്തന്റെ പതനവും ഉണർവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വീണശേഷമേ അവന് ബോധം ഉണ്ടാകൂ, അതിനുമുമ്പില്ല. രാമൻ ആദ്യം ആലിംഗനംകൊണ്ടു സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ ഉപദേശം നൽകുന്നു — സ്നേഹപൂർവമായ ഉപദേശമേ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കൂ. ‘നിഷീദ’ (ഇരിക്കൂ) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് അവൻ സുഗ്രീവനെ സമാനാസനത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതു മൈത്രിയുടെ പ്രത്യക്ഷചിഹ്നമാണ്. ‘ധർമാത്മാ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം തുടർന്നുള്ള ഉപദേശത്തിനുള്ള അധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നതും സുഗ്രീവന്റെ നമ്രത കാണിക്കുന്നു.

ശത്രുക്കളെ വധിക്കുന്നതിൽ ഉദ്യുക്തനും മിത്രങ്ങളെ സമ്പാദിക്കുന്നതിൽ തത്പരനും ത്രിവർഗഫലം അനുഭവിക്കുന്നവനുമായ രാജാവ് ധർമത്തോടു ചേരുന്നു. ശത്രുനാശകാ, ഉദ്യമത്തിനുള്ള ഈ സമയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; വാനരേശ്വരാ, വാനരമന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കുക എന്നു രാമൻ പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാബാഹോ, നഷ്ടപ്പെട്ട ഐശ്വര്യവും കീർത്തിയും ശാശ്വതമായ വാനരരാജ്യവും അങ്ങയുടെ പ്രസാദംകൊണ്ട് എനിക്കു വീണ്ടും ലഭിച്ചു.’ രാമന്റെ ഉപദേശത്തിൽ നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരം സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു — ശത്രുനാശം, മിത്രസമ്പാദനം, ത്രിവർഗസേവനം. സുഗ്രീവന്റെ മറുപടിയിലാകട്ടെ കൃതജ്ഞത പ്രകാശിക്കുന്നു; അവൻ സ്വന്തം ബലത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നില്ല, എല്ലാം രാമന്റെ പ്രസാദത്തിൽ ആരോപിക്കുന്നു. ‘ഉദ്യോഗസമയഃ പ്രാപ്തഃ’ (ഉദ്യമത്തിനുള്ള സമയം വന്നിരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് രാമൻ ശരത്കാലത്തിന്റെ വരവ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഴക്കാലം കഴിഞ്ഞു, വഴികൾ ഉണങ്ങി, അതിനാൽ ഇപ്പോൾതന്നെയാണ് പുറപ്പാട് ഉചിതം. ‘മന്ത്രിഭിഃ സഹ സഞ്ചിന്ത്യതാം’ (മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കുക) എന്നതു രാജനീതിയുടെ മൂലമാണ് — ഒറ്റയ്ക്കുള്ള തീരുമാനം ശ്രേയസ്കരമല്ല. ‘പ്രണഷ്ടാ ശ്രീഃ കീർതിശ്ച’ (നഷ്ടപ്പെട്ട ഐശ്വര്യവും കീർത്തിയും) എന്ന രണ്ടിന്റെയും പുനർലാഭം ഇവിടെ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. രാജ്യം ‘ശാശ്വതം’ എന്നു പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് അതു വംശപരമ്പരയായി ലഭിച്ചതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദേവാ, ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദംകൊണ്ടും അങ്ങയുടെ സഹോദരന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുമാണ് ഇതെല്ലാം ലഭിച്ചത്; ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവൻ പുരുഷന്മാർക്കു കളങ്കമാണ്. ശത്രുസൂദനാ, ബലവാന്മാരായ ഈ നൂറുകണക്കിനു വാനരപ്രമുഖന്മാർ ഭൂമിയിലുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. രാഘവാ, കാന്താരങ്ങളും വനങ്ങളും ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളും അറിയുന്നവരും ഘോരദർശനരുമായ ശൂരരായ കരടികളും വാനരന്മാരും ഗോലാംഗൂലങ്ങളും വന്നിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും പുത്രന്മാരും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവരുമായ വാനരന്മാർ തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വഴിയിലാണ്. വീരാ, പരന്തപാ, നൂറുകൾ, നൂറായിരങ്ങൾ, കോടികൾ, അയുതങ്ങൾ, ശങ്കുക്കൾ എന്നിവയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവർ വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ‘കൃതം ന പ്രതികുര്യാത്’ (ചെയ്തതിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവൻ) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് കൃതജ്ഞതയാണ് പുരുഷന്റെ മൂലഗുണം എന്നു സുഗ്രീവൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. കരടികൾ, ഗോലാംഗൂലങ്ങൾ (കറുത്ത മുഖമുള്ള കുരങ്ങുവർഗം), വാനരന്മാർ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ജാതിഭേദങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രത്യേകം എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ വൈവിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാന്താരവനദുർഗാണാം അഭിജ്ഞാഃ’ (കാന്താരങ്ങളും വനങ്ങളും ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളും അറിയുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവരുടെ അന്വേഷണകൗശലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദുർഗമപ്രദേശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവാണ് സീതാന്വേഷണത്തിൽ പരമമായ ഉപകരണം. ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാനുള്ള കഴിവും ദൂതകർമത്തിൽ വലിയ സാധനമാണ്. ദേവഗന്ധർവപുത്രന്മാരെന്നു പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് അവരുടെ ദിവ്യമായ ഉദ്ഭവവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

അർബുദങ്ങൾ, നൂറ് അർബുദങ്ങൾ, മധ്യങ്ങൾ, അന്ത്യങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പരാർധങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് എണ്ണപ്പെടുന്ന വാനരയൂഥപന്മാരുടെ സംഖ്യ പറയുന്നു — ഇവ ഗണിതശാസ്ത്രത്തിലെ മഹാസംഖ്യകളുടെ പേരുകളാണ്; അവയിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ അപരിമേയത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. രാജാവേ, മഹേന്ദ്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവരും മേഘങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയുംപോലെയുള്ളവരും മേരുവിലും വിന്ധ്യനിലും വാസമുറപ്പിച്ചവരുമായ അവർ വന്നുചേരും. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസനോടു പൊരുതാൻ അവർ അങ്ങയുടെ അടുത്തേക്കു വരും; യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്ന് മൈഥിലിയെ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യും എന്നു സുഗ്രീവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ തന്റെ നിർദേശമനുസരിക്കുന്ന ആ വാനരവീരന്റെ ഉദ്യമം കണ്ട് വീര്യവാനായ രാജകുമാരൻ രാമൻ ഹർഷംകൊണ്ട് വിടർന്ന നീലോത്പലംപോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവനായി — വിരിഞ്ഞ നീലത്താമരപോലെ അവന്റെ മുഖം പ്രഫുല്ലമായി. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ദീർഘമായ ഒരു വൃത്തംകൊണ്ട് കവി പ്രകരണം സമാപിക്കുന്നു; അതാണ് ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ രീതി. രാമന്റെ ഹർഷം ഇവിടെ സ്വന്തം ബലം കണ്ടിട്ടല്ല, മിത്രത്തിന്റെ ഉദ്യമം കണ്ടിട്ടാണ് — ഇതുതന്നെയാണ് യഥാർഥ മൈത്രി. നീലോത്പലത്തിന്റെ ഉപമകൊണ്ട് അവന്റെ ശ്യാമളവും പ്രസന്നവുമായ മുഖം ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ പർവം ആരംഭിച്ചു എന്നറിയണം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദിക്കുകളിൽനിന്നുള്ള വാനരന്മാരുടെ സമാഗമം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക