സർഗ്ഗം
എല്ലാ വാനരന്മാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടൽ
സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ, ഹനുമാൻ ദൂതന്മാരെ അയയ്ക്കൽ, ദിക്കുകളിൽനിന്നു കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ വരവ്, ഹിമവാനിലെ മാഹേശ്വരയജ്ഞസ്ഥലം, കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കൽ
മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ അരികിൽ നിന്നിരുന്ന ഹനുമാനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. രാജാവ് സ്വയം ഓടിനടക്കുന്നില്ല, പ്രാപ്തനായ മന്ത്രിയെ നിയോഗിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് രാജനീതി; ഏൽപ്പിച്ച ആജ്ഞ നിശ്ചയമായും ഫലിപ്പിക്കുന്ന അത്തരമൊരു മന്ത്രിയാണ് ഹനുമാൻ. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ കോപം ശമിച്ചു; ഇവിടെ കാര്യത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. സുഗ്രീവൻ പറയുന്നു — മഹേന്ദ്രത്തിലും ഹിമവാനിലും വിന്ധ്യനിലും കൈലാസശിഖരങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന വാനരന്മാർ, മന്ദരത്തിലും പാണ്ഡുശിഖരത്തിലും പഞ്ചശൈലങ്ങളിലും പാർക്കുന്നവർ, ഉദയസൂര്യന്റെ നിറമുള്ളതും എപ്പോഴും തിളങ്ങുന്നതുമായ, പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിൽ സമുദ്രാന്തത്തിലുള്ള പർവതങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവർ, സന്ധ്യാമേഘംപോലെയുള്ള ആദിത്യഭവനം എന്ന പർവതത്തിൽ പദ്മാചലവനത്തെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുന്ന ഭയങ്കരരായ വാനരപ്രമുഖന്മാർ, അഞ്ജനംപോലെയും കാർമേഘംപോലെയും കറുത്തവരും ഗജേന്ദ്രനെപ്പോലെ മഹാബലരുമായി അഞ്ജനപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്ന വാനരന്മാർ — അവരെയെല്ലാം എനിക്കറിയാം. പർവതങ്ങളുടെ പേരുകൾ ക്രമമായി എണ്ണിക്കൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ തന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ വിസ്താരവും വാനരജാതിയുടെ വ്യാപ്തിയും കാണിക്കുന്നു. ഈ എണ്ണൽ കേവലം ഭൂമിശാസ്ത്രവിവരണമല്ല, ഒരു മഹാസൈന്യസംഭരണത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. സ്വന്തം പ്രജകളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഇത്ര സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്ന രാജാവിന്റെ ശാസനവും ദൂരേക്ക് എത്തുന്നു എന്ന് ഇവിടെ ധ്വനിക്കുന്നു. മുമ്പു കിഷ്കിന്ധയ്ക്കു പുറത്തേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ടവന് ഇപ്പോൾ ഭൂമി മുഴുവൻ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടു നിറയ്ക്കാൻ കഴിയും. ആദിത്യഭവനത്തിന്റെ വർണനയിൽ സന്ധ്യാമേഘത്തിന്റെ ഉപമ നൽകിയിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ പർവതത്തിന്റെ ചുവപ്പും കറുപ്പും കലർന്ന കാന്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അഞ്ജനമേഘത്തിന്റെ ഉപമകൊണ്ടാകട്ടെ വാനരന്മാരുടെ കറുത്ത നിറവും ഗാംഭീര്യവും വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പദത്തിലും ഉപമകളിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ചിത്രം മനസ്സിൽ നിർമിക്കുന്നു. പഞ്ചശൈലങ്ങളുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ പറഞ്ഞിട്ടില്ല; എങ്കിലും അവ ദക്ഷിണദേശത്തുള്ളവയാണെന്നു പരമ്പരയനുസരിച്ച് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു.
മഹാപർവതങ്ങളുടെ ഗുഹകളിൽ വസിക്കുന്ന സ്വർണപ്രഭയുള്ളവർ, മേരുവിന്റെ പാർശ്വത്തിൽ ചെന്നു പാർക്കുന്നവർ, ധൂമ്രഗിരിയെ ആശ്രയിച്ചവർ, മഹാരുണപർവതത്തിൽ മധുവും മൈരേയവും (ഒരുതരം മദ്യം) കുടിച്ചുകഴിയുന്ന ഉദയസൂര്യവർണരും ഭയങ്കരവേഗമുള്ളവരുമായ വാനരന്മാർ, മനോഹരവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ മഹാവനങ്ങളിലും താപസാശ്രമങ്ങളാൽ രമണീയമായ വനാന്തങ്ങളിലും ചുറ്റും ഉള്ളവർ — ഭൂമിയിലുള്ള അങ്ങനെയുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരെയും, ദൂതന്മാരായി അയയ്ക്കുന്ന അതിവേഗമുള്ള വാനരന്മാരെക്കൊണ്ട് സാമം, ദാനം തുടങ്ങിയ ഉപായങ്ങളിലൂടെ വേഗം കൊണ്ടുവരിക എന്നു സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. സാമത്തെയും ദാനത്തെയും കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — വിളി ആദ്യം മധുരമായിരിക്കട്ടെ, ദണ്ഡം അവസാനം മാത്രം. വർണങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം ഇവിടെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ചിലർ സ്വർണപ്രഭയുള്ളവർ, ചിലർ പുകനിറമുള്ളവർ, ചിലർ ബാലസൂര്യന്റെ നിറമുള്ളവർ; വാനരസൈന്യം വിശ്വരൂപംപോലെ തോന്നുന്നു. മധുവും മൈരേയവും കുടിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം വാനരന്മാരുടെ സ്വച്ഛന്ദത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവർ രാജാവിന്റെ ശാസനം അനുസരിക്കുന്നു. ‘താൻ താൻ’ (അവരെയെല്ലാം, ഓരോരുത്തരെയും) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ഒരാളെയും ഒഴിവാക്കരുത്, എല്ലാവരെയും വിളിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ‘വേഗവത്തരൈഃ’ (കൂടുതൽ വേഗമുള്ളവരെക്കൊണ്ട്) എന്ന താരതമ്യപ്രത്യയംകൊണ്ട് ദൂതന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠരെത്തന്നെ നിയോഗിക്കണമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവമനുസരിച്ച് ആളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതും രാജനീതിയുടെ ഭാഗമാണ്. താപസാശ്രമങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശംകൊണ്ട്, ദുർഗമപർവതങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, ശാന്തമായ സ്ഥലങ്ങളിലും വാനരന്മാർ വസിക്കുന്നുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
മുമ്പു ഞാൻ അയച്ചവരും ആജ്ഞ നൽകിയവരുമായ മഹാവേഗമുള്ള ദൂതന്മാരെ ധൃതിപ്പെടുത്താൻ നീ വീണ്ടും വാനരപ്രമുഖന്മാരെ അയയ്ക്കുക. ഭോഗങ്ങളിൽ മുഴുകിയവരും കാര്യം നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നവരുമായ വാനരന്മാരെ — ആ വാനരപ്രമാണിമാരെയെല്ലാം — വേഗം ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക. എന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു പത്തു ദിവസത്തിനകം വരാത്തവർ രാജശാസനത്തെ ദുഷിപ്പിക്കുന്ന ദുരാത്മാക്കളാണ്; അവരെ വധിക്കണം എന്നു കഠിനമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എന്റെ നിർദേശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന വാനരസിംഹങ്ങൾ — നൂറുകളും ആയിരങ്ങളും കോടികളും — എന്റെ ശാസനപ്രകാരം പുറപ്പെടട്ടെ. ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളിൽ രാജദണ്ഡത്തിന്റെ തീവ്രത പ്രകടമാണ് — രാജാവിന്റെ ശാസനത്തെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവൻ വധാർഹനാണ്. എങ്കിലും പത്തു ദിവസത്തെ അവധി നൽകിയിരിക്കുന്നു, കാരണം ന്യായം എപ്പോഴും അവസരം നൽകുന്നു. ‘ദീർഘസൂത്രാഃ’ (കാര്യം നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അലസത നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു; കാര്യത്തിലെ താമസംതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ മഹാശത്രു. രാമനു നൽകിയ വാക്കു പാലിക്കണമെന്ന തിടുക്കം സുഗ്രീവന്റെ ഉള്ളിലുണ്ട്; അതിനാൽ സ്വന്തം ജനങ്ങളോടുപോലും കർക്കശനാകാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വർഷകാലത്തെ താമസംകൊണ്ടു തനിക്കു വന്ന കളങ്കം വീണ്ടും ഉണ്ടാകരുതെന്ന ജാഗ്രതയാണ് അവന്; അതുകൊണ്ടാണ് ദണ്ഡവചനം ഇത്ര തീക്ഷ്ണമായത്. നൂറുകളുടെയും ആയിരങ്ങളുടെയും കോടികളുടെയും എണ്ണൽ ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു; അതു സർഗാന്ത്യത്തിൽ വീണ്ടും വിസ്തരിച്ച് ആവർത്തിക്കുന്നു.
മേഘങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയുംപോലെയുള്ളവരും ആകാശത്തെ മൂടുന്നവരെപ്പോലെയുള്ളവരുമായ ഘോരരൂപികളായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ എന്റെ ശാസനപ്രകാരം ഇവിടെനിന്നു പോകട്ടെ. വഴികളറിയുന്ന ആ വാനരന്മാരെല്ലാം വഴിതാണ്ടിച്ചെന്ന്, ഭൂമിയിലുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരെയും എന്റെ ശാസനപ്രകാരം ധൃതിയിൽ കൊണ്ടുവരട്ടെ — വാനരരാജാവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പരാക്രമികളായ വാനരന്മാരെ അയച്ചു. രാജാവിനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട അവർ വിഷ്ണു കാൽവച്ച പദത്തിലൂടെ — പക്ഷികളുടെയും നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും മാർഗത്തിലൂടെ — സഞ്ചരിച്ച് ക്ഷണത്തിൽതന്നെ പുറപ്പെട്ടുപോയി. ‘വിഷ്ണുവിക്രാന്തം പദം’ (വിഷ്ണു കാൽവച്ച പദം) എന്നത് ആകാശമാർഗത്തിന്റെ പേരാണ് — ത്രിവിക്രമൻ രണ്ടാമത്തെ കാൽ വച്ചത് അവിടെയാണ് എന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധി. വാനരന്മാരുടെ സഞ്ചാരം ഇവിടെ ആകാശഗാമിയായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; പക്ഷികളോടും നക്ഷത്രങ്ങളോടുമൊപ്പം ഒരേ മാർഗമാണ് അവർ ആശ്രയിക്കുന്നത്. ഹനുമാന്റെ കാര്യകുശലത ഇവിടെ കാണാം — ആജ്ഞ കേട്ട് ക്ഷണമാത്രംകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വ്യാപിക്കുന്നു; ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നില്ല, താമസിക്കുന്നില്ല. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ വർണനയിൽ മേഘം, പർവതം എന്ന രണ്ട് ഉപമകളും ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — മേഘം ചലിക്കുന്നതാണ്, പർവതം സ്ഥിരമാണ്; വാനരന്മാരാകട്ടെ ഇരുഗുണങ്ങളും ഉള്ളവരാണ് — വേഗത്തിൽ മേഘങ്ങളും ബലത്തിൽ പർവതങ്ങളും. ‘ഗതിജ്ഞാഃ’ (വഴികളറിയുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് ദൂതകർമത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ യോഗ്യത കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — മാർഗജ്ഞാനമാണ് ദൂതന്റെ മൂലസാധനം.
ആ വാനരന്മാർ സമുദ്രങ്ങളിലും പർവതങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും സരസ്സുകളിലും ചെന്ന് രാമനുവേണ്ടി എല്ലാ വാനരന്മാരെയും പ്രേരിപ്പിച്ചു. മൃത്യുകാലത്തിനു തുല്യനായ രാജാധിരാജൻ സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് സുഗ്രീവനെ ഭയന്ന് വാനരന്മാർ വന്നുചേർന്നു. പിന്നെ അഞ്ജനംപോലെ കറുത്ത മഹാബലരായ മൂന്നു കോടി വാനരന്മാർ ആ പർവതത്തിൽനിന്നു രാഘവനുള്ളിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠപർവതത്തിൽ രമിച്ചിരുന്ന, ഉരുകിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറമുള്ള പത്തു കോടി വാനരന്മാർ അവിടെനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി. കൈലാസശിഖരങ്ങളിൽനിന്ന് സിംഹത്തിന്റെ കുഞ്ചിരോമംപോലെ ശോഭയുള്ള വാനരന്മാരുടെ ആയിരം കോടികൾ വന്നുചേർന്നു. ‘ഭയശങ്കിതാഃ’ (ഭയന്ന്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ബാലിവധത്തിനുശേഷം സുഗ്രീവന്റെ ശാസനം ദൃഢമായിത്തീർന്നു; ആരും അത് അതിക്രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘രാമഹേതോഃ’ (രാമനുവേണ്ടി) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — വാനരന്മാരുടെ ഈ മഹാസംരംഭം സ്വാർഥത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, മിത്രത്തിന്റെ കാര്യസിദ്ധിക്കുവേണ്ടിയാണ്. ദിക്കുകളുടെ ക്രമമായ വർണന ആരംഭിക്കുന്നു; ഓരോ ദിക്കിനും സ്വന്തം നിറം, സ്വന്തം ബലം, സ്വന്തം സംഖ്യ. അസ്താചലവാസികളുടെ ഉരുകിയ സ്വർണനിറം അസ്തമയസൂര്യന്റെ ചുവപ്പും മഞ്ഞയും കലർന്ന കാന്തിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; കൈലാസവാസികളുടെ സിംഹകേസരംപോലുള്ള ശോഭ വെളുപ്പും പിംഗലവും കലർന്ന നിറം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വർണഭേദംകൊണ്ടുതന്നെ കവി ദിക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു.
ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചു ജീവിക്കുന്ന, ഹിമവാനെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുന്നവർ — അവർ ആയിരംകോടികളുടെ ആയിരമായിരുന്നു. തീക്കനൽപോലെ ചുവന്നവരും ഭയങ്കരരും ഭയങ്കരകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരുമായ വാനരന്മാരുടെ ആയിരക്കണക്കിനു കോടികൾ വിന്ധ്യനിൽനിന്നു വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവന്നു. പാലാഴിയുടെ തീരത്തു വസിക്കുന്നവരും തമാലവനങ്ങളിൽ പാർക്കുന്നവരും തേങ്ങ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും — അവരുടെ എണ്ണമില്ല എന്നു കവി പറയുന്നു. വനങ്ങളിൽനിന്നും ഗുഹകളിൽനിന്നും നദികളിൽനിന്നും മഹാബലരുടെ വാനരസൈന്യം സൂര്യനെ കുടിച്ചുകളയുന്നതുപോലെ വന്നുചേർന്നു. മറ്റുള്ളവരെ ധൃതിപ്പെടുത്താൻ പോയ വീരരായ വാനരന്മാരാകട്ടെ ഹിമവൽപർവതത്തിൽ ആ മഹാവൃക്ഷം കണ്ടു. പുണ്യമായ ആ ശ്രേഷ്ഠപർവതത്തിൽ പണ്ട് ഒരു മാഹേശ്വരയജ്ഞം നടന്നിരുന്നു; അത് എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും മനസ്സിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതും അതിമനോഹരവുമായിരുന്നു. സംഖ്യകളുടെ ഈ അതിശയോക്തി വാനരബലത്തിന്റെ അപരിമേയത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു — കോടികൾ, ആയിരം കോടികൾ, ആയിരംകോടികളുടെ ആയിരം എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി വർധിക്കുന്ന എണ്ണൽ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ അപരിമേയതതന്നെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ‘ദിവാകരം പിബന്തീവ’ (സൂര്യനെ കുടിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ സൈന്യം ആകാശം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചതു കാണിക്കുന്നു. ആഹാരഭേദംകൊണ്ടും ജാതിഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചിലർ ഫലമൂലഭോജികൾ, ചിലർ തേങ്ങ ഭക്ഷിക്കുന്നവർ. പാലാഴിയുടെ തീരവും തമാലവനങ്ങളും പരാമർശിക്കുന്നതിലൂടെ ദക്ഷിണസമുദ്രതീരത്തിന്റെ ചിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലെ ദിഗ്വർണനയുടെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെ തോന്നുന്നു. ഹിമവാനിൽ കണ്ട മഹാവൃക്ഷം യജ്ഞത്തിന്റെ അടയാളംപോലെ നിൽക്കുന്നു.
അവിടെ വാനരന്മാർ യജ്ഞാന്നത്തിന്റെ ഒലിപ്പിൽനിന്നുണ്ടായ, അമൃതത്തിനു തുല്യമായ സ്വാദുള്ള കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും കണ്ടു — യജ്ഞാന്നത്തിന്റെ ഒലിപ്പിൽനിന്നുതന്നെയാണ് അവ ഉണ്ടായത് എന്നു പുരാണകഥ. അന്നത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ആ ദിവ്യവും മനോഹരവുമായ ഫലമൂലം ആരെങ്കിലും ഒരിക്കൽ ഭക്ഷിച്ചാൽ അവൻ ഒരു മാസത്തേക്കു തൃപ്തനാകുന്നു. ഫലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്ന വാനരപ്രമുഖന്മാർ ആ ദിവ്യമായ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ദിവ്യൗഷധികളും ശേഖരിച്ചു. ആ യജ്ഞസ്ഥാനത്തുനിന്ന് സുഗന്ധമുള്ള പുഷ്പങ്ങളും സുഗ്രീവന്റെ പ്രീതിക്കായി വാനരന്മാർ കൊണ്ടുവന്നു. ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം ഭൂമിയിലുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരെയും വേഗം പ്രേരിപ്പിച്ച് യൂഥങ്ങൾക്കു മുമ്പേ നടന്നു — നായകന്മാർ എപ്പോഴും മുന്നിൽ നടക്കുന്നു എന്ന നീതി ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. യജ്ഞത്തിന്റെ പ്രഭാവം ഏറെക്കാലം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ ഭാവം; ദേവകർമംകൊണ്ടു പവിത്രമായ ഭൂമി സ്വയംതന്നെ അമൃതതുല്യമായ അന്നം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുഗ്രീവപ്രിയകാരണാത്’ (സുഗ്രീവന്റെ പ്രീതിക്കായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഭൃത്യന്മാരുടെ സ്വാമിഭക്തി പ്രകാശിക്കുന്നു — ആജ്ഞയില്ലായിരുന്നു; എന്നിട്ടും അവർ പുഷ്പങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘മാസം ഭവതി തർപിതഃ’ (ഒരു മാസത്തേക്കു തൃപ്തനാകുന്നു) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ആ ഫലങ്ങളുടെ ദിവ്യത്വവും മനുഷ്യാന്നത്തിൽനിന്നുള്ള വ്യത്യാസവും വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഇത്തരം ആഹാരം ലഭിച്ച വാനരന്മാർക്ക് ദീർഘദൂരം അനായാസം സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുന്നു. ഔഷധികൾ ശേഖരിക്കുന്നതും വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അർഥവത്താണ്.
വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ വാനരന്മാർ അതേ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ധൃതിയിൽ, വാനരനായ സുഗ്രീവനുള്ള കിഷ്കിന്ധയിൽ എത്തി. എല്ലാ ഔഷധികളും ഫലമൂലങ്ങളും എടുത്ത് ആ വാനരന്മാർ അവനെക്കൊണ്ട് അവ സ്വീകരിപ്പിച്ചു; ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു — എല്ലാ പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും വനങ്ങളിലും ഞങ്ങൾ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു; ഭൂമിയിലുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരും അങ്ങയുടെ ശാസനപ്രകാരം വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇതു കേട്ട് വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ ഹൃഷ്ടനും പ്രീതനുമായി അവരുടെ കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളെല്ലാം സ്വീകരിച്ചു. കാഴ്ചദ്രവ്യം സ്വീകരിക്കുന്നത് രാജാവിന്റെ പ്രസാദത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; ഭക്തിയോടെ നൽകിയത് അല്പമായാലും രാജാവ് ആദരപൂർവം സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ ഭാവം. ‘മുഹൂർത്തേന’ (ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് വാനരന്മാരുടെ വേഗം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മാസങ്ങൾകൊണ്ടുപോലും പ്രയാസമുള്ളതു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് അവർ സാധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സൈന്യസംഭരണം പൂർത്തിയായി; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോകാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. ‘പ്രതിഗ്രാഹയാമാസുഃ’ (സ്വീകരിപ്പിച്ചു) എന്ന പ്രേരണാർഥക പ്രയോഗംകൊണ്ട് വാനരന്മാരുടെ നിർബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ വെറുതെ കൊടുക്കുകയല്ല, സ്വാമിയെ സ്വീകരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുകയാണ്; അതു സ്നേഹത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സർഗാന്ത്യത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ ഹർഷം വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ രാജത്വം പ്രതിഷ്ഠിതമായി എന്നതും മിത്രകാര്യം തയ്യാറായി എന്നതും — രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥