സർഗ്ഗം
സുഗ്രീവന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും പ്രസാദം
താരയുടെ വാക്കുകൾ ലക്ഷ്മണൻ സ്വീകരിക്കൽ, സുഗ്രീവന്റെ മദം നീങ്ങൽ, കൃതജ്ഞതാവചനം, അനുഗമിക്കാമെന്ന പ്രതിജ്ഞ, ലക്ഷ്മണന്റെ ക്ഷമായാചനം
താര ഇങ്ങനെ വിനയപൂർവവും ധർമയുക്തവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ മൃദുസ്വഭാവനായ സൗമിത്രി ആ വാക്കുകൾ സ്വീകരിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വാനരഗണങ്ങളുടെ അധിപനായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനിൽനിന്നുണ്ടായ അതിമഹത്തായ ഭയം നനഞ്ഞ വസ്ത്രംപോലെ ഉപേക്ഷിച്ചു — നനഞ്ഞ വസ്ത്രം ശരീരത്തിൽനിന്ന് എടുത്തുമാറ്റുന്നതുപോലെ അവൻ ഭയം കളഞ്ഞു. പിന്നെ വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ കഴുത്തിലണിഞ്ഞിരുന്ന, ചിത്രവർണവും പല ചരടുകളുള്ളതുമായ വലിയ മാല പൊട്ടിച്ചുകളഞ്ഞു; അവൻ മദമില്ലാത്തവനായി. ഇവിടെ മാല പൊട്ടിക്കൽ പ്രതീകാത്മകമാണ് — ഭോഗത്തിന്റെ അടയാളം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതോടെയാണ് കർത്തവ്യബോധം ആരംഭിക്കുന്നത്. എല്ലാ വാനരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ഭയങ്കരബലനായ ലക്ഷ്മണനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിനയപൂർവം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥയുടെ ഗതി മാറുന്നു — കോപത്തിൽനിന്നു പ്രസാദവും മദത്തിൽനിന്നു വിവേകവും ഭയത്തിൽനിന്നു മൈത്രിയും ജനിക്കുന്നു. ‘മൃദുസ്വഭാവഃ’ (മൃദുസ്വഭാവമുള്ളവൻ) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ക്രോധത്തോടു വിരുദ്ധമായിത്തോന്നാം; എന്നാൽ അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മൂലപ്രകൃതി കാണിക്കുന്നത് — ക്രോധം വന്നുചേർന്നതാണ്, മാർദവമാണ് സ്വാഭാവികം. ‘ക്ലിന്നം വസ്ത്രമിവ’ (നനഞ്ഞ വസ്ത്രംപോലെ) എന്ന ഉപമ അതിസൂക്ഷ്മമാണ് — നനഞ്ഞ വസ്ത്രം ദേഹത്ത് ഒട്ടിപ്പിടിച്ച് ഭാരംപോലെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; അത് ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഉടൻ സുഖം ലഭിക്കുന്നു; ഭയവും അതുപോലെതന്നെ. ‘വിമദഃ’ (മദം നീങ്ങിയവൻ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം സർഗത്തിന്റെ സാരം മുഴുവൻ വഹിക്കുന്നു.
‘സൗമിത്രേ, നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ഐശ്വര്യവും കീർത്തിയും ശാശ്വതമായ വാനരരാജ്യവും രാമന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുമാത്രമാണ് എനിക്കു വീണ്ടും കിട്ടിയത്. സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടു പ്രസിദ്ധനായ ആ ദേവന്റെ അത്തരം പരാക്രമത്തിന് ഒരംശമെങ്കിലും പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ ആർക്കു കഴിയും, രാജകുമാരാ? ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കും, രാവണനെ വധിക്കുകയും ചെയ്യും; ഞാൻ ഒരു സഹായി മാത്രം. ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു മഹാവൃക്ഷങ്ങളും പർവതവും ഭൂമിയും പിളർത്തിയ അവന് സഹായംകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം? ലക്ഷ്മണാ, വില്ലു വലിക്കുന്ന ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ പർവതങ്ങളോടുകൂടിയ ഭൂമിയെ വിറപ്പിച്ച അവന് സഹായികളെക്കൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? എങ്കിലും നരശ്രേഷ്ഠാ, ശത്രുവായ രാവണനെ കൊല്ലാൻ പോകുന്ന നരേന്ദ്രനെ ഞാൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം മുന്നിൽനിന്ന് അനുഗമിക്കും. വിശ്വാസംകൊണ്ടോ സ്നേഹംകൊണ്ടോ എന്തെങ്കിലും അതിക്രമം എന്നിൽനിന്നുണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഭൃത്യനായ എന്നോട് അതു ക്ഷമിക്കേണ്ടതാണ്; തെറ്റു ചെയ്യാത്ത ഒരു സേവകനുമില്ലല്ലോ.’ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾക്കു മൂന്ന് അംഗങ്ങളുണ്ട് — കൃതജ്ഞതയുടെ സ്വീകാരം, സ്വന്തം ലഘുത്വത്തിന്റെ കഥനം, സേവനത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ. രാമന്റെ മഹത്ത്വം വർണിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ തന്റെ സഹായത്തിന്റെ അല്പതയാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത്; ഇതു വിനയത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്. ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഭേദിച്ചത്, പർവതം പിളർത്തിയത്, വില്ലിന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ടുള്ള ഭൂകമ്പം — മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച ഈ മൂന്നു കർമങ്ങളും ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവയാൽ ആരുടെയും സഹായം വേണ്ടാത്ത രാമന്റെ സാമർഥ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ അനുഗമിക്കാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — സഹായം ആവശ്യമില്ലെന്നറിഞ്ഞിട്ടും സേവനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് ഭക്തിയുടെ ലക്ഷണം. ഒടുവിൽ ‘പ്രേഷ്യസ്യ’ (ഭൃത്യന്റെ) എന്നു തന്നെത്തന്നെ സേവകസ്ഥാനത്തു നിർത്തി അവൻ ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു; ‘ന കശ്ചിന്നാപരാധ്യതി’ (തെറ്റു ചെയ്യാത്ത ആരുമില്ല) എന്ന പൊതുന്യായംകൊണ്ട് സ്വന്തം അപരാധത്തെ ലഘൂകരിക്കുന്നു. ‘കഃ ശക്തഃ’ (ആർക്കു കഴിയും) എന്ന ചോദ്യരൂപത്തിലുള്ള വാക്യം പ്രത്യുപകാരം അസാധ്യമാണെന്നുതന്നെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ‘ദേവസ്യ’ (ദേവന്റെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ രാമനെ മനുഷ്യനു മുകളിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഇതു കാണ്ഡത്തിലെ തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. ‘സഹായമാത്രേണ മയാ’ (ഒരു സഹായി മാത്രമായ എന്നാൽ) എന്നതിലൂടെ തന്റെ സ്ഥാനവും അവൻ നിർദേശിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ പ്രീതനായി; സ്നേഹത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘വാനരേശ്വരാ, നീ നാഥനായിരിക്കുന്നതിനാൽ, വിശേഷിച്ചും ഇത്ര വിനയമുള്ളവനായിരിക്കുന്നതിനാൽ, എന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ എല്ലാവിധത്തിലും സനാഥനാണ്. സുഗ്രീവാ, നിനക്കുള്ള പ്രഭാവവും ഇത്തരം ശുദ്ധിയുംകൊണ്ട് വാനരരാജ്യത്തിന്റെ അനുത്തമമായ ഐശ്വര്യം അനുഭവിക്കാൻ നീ അർഹനാണ്. സുഗ്രീവാ, നിന്നെപ്പോലൊരു സഹായിയോടുകൂടിയ പ്രതാപവാനായ രാമൻ അധികം താമസിയാതെ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ വധിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. സുഗ്രീവാ, ധർമജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവനുമായ നിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ ഉചിതവും യുക്തവുമാണ്. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ ജ്യേഷ്ഠനെയും നിന്നെയും ഒഴിച്ചാൽ, സാമർഥ്യമുണ്ടായിട്ടും സ്വന്തം ദോഷമറിഞ്ഞ് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കാൻ മറ്റാർക്കു കഴിയും? വാനരപ്രമുഖാ, പരാക്രമംകൊണ്ടും ബലംകൊണ്ടും നീ രാമനു തുല്യനാണ്; ദേവന്മാർതന്നെയാണ് ഏറെക്കാലത്തേക്ക് ഈ സഹായിയെ നൽകിയത്.’ ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി സ്തുതിരൂപമാണ് — മുമ്പ് ‘അനാര്യൻ, കൃതഘ്നൻ’ എന്നു പറഞ്ഞവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ‘ധർമജ്ഞൻ, കൃതജ്ഞൻ’ എന്നു പറയുന്നു; ഈ രണ്ടു വാക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കോപം വന്നുചേർന്നതു മാത്രമാണെന്നു തെളിയിക്കുന്നു. ‘സനാഥഃ’ (നാഥനുള്ളവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൻ രാമന്റെ ഏകാന്തതയുടെ അവസാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അർഹസ്ത്വം കപിരാജ്യസ്യ ശ്രിയം ഭോക്തും’ (വാനരരാജ്യത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം അനുഭവിക്കാൻ നീ അർഹനാണ്) എന്ന വാക്യംകൊണ്ട്, മുമ്പു സംശയിക്കപ്പെട്ട രാജ്യാധികാരവും അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മമ ജ്യേഷ്ഠം ത്വാം ച വർജയിത്വാ’ (എന്റെ ജ്യേഷ്ഠനെയും നിന്നെയും ഒഴിച്ച്) എന്ന താരതമ്യംകൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ രാമനോടു സമപദത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതു മൈത്രിയുടെ പരമമായ സമ്മാനമാണ്. ‘ദൈവതൈർ ദത്തഃ സഹായഃ’ (ദേവന്മാർ നൽകിയ സഹായി) എന്നതിലൂടെ അവരുടെ ബന്ധം ദൈവനിർമിതമാണെന്നും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രശ്രിതേന വിശേഷതഃ’ (വിശേഷിച്ചും വിനയമുള്ളവനായതിനാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വിനയമാണ് എല്ലാ ഗുണങ്ങളെക്കാളും മികച്ചതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അചിരാത്’ (അധികം താമസിയാതെ) എന്ന കാലനിർദേശംകൊണ്ട് പ്രത്യാശ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.
‘എന്നാൽ വീരാ, ഇവിടെനിന്ന് ഉടൻതന്നെ എന്നോടൊപ്പം പുറപ്പെടൂ; ഭാര്യാഹരണത്താൽ ദുഃഖിതനായ നിന്റെ സുഹൃത്തിനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കൂ. ശോകത്താൽ ആക്രാന്തനായ രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ട് ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞ പരുഷവചനങ്ങൾ, സഖേ, എന്നോടു ക്ഷമിക്കേണമേ.’ ഒടുവിൽ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു — മുമ്പു ശകാരിച്ചവൻതന്നെ മൈത്രി സ്ഥാപിക്കുന്നു; ‘സഖേ’ (സുഹൃത്തേ) എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് കലഹത്തിന്റെ അവസാനവും തുടർന്നുള്ള കാര്യത്തിന്റെ ആരംഭവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലെയും ക്രിയാപദങ്ങൾ ആജ്ഞാരൂപത്തിലാണ് — ‘നിഷ്ക്രാമ’ (പുറപ്പെടൂ), ‘സാന്ത്വയസ്വ’ (സാന്ത്വനിപ്പിക്കൂ), ‘ക്ഷമസ്വ’ (ക്ഷമിക്കൂ); ഇവിടെ ആജ്ഞയുടെ രൂപംപോലും പ്രാർഥനയുടെ രൂപമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥