സർഗ്ഗം
ബാലിയുടെ ദഹനസംസ്കാരം
കാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള രാമന്റെ സാന്ത്വനവചനം, ലക്ഷ്മണന്റെ നിർദേശം, ശിബികാവർണന, താരയുടെ വിലാപം, ബാലിയുടെ ചിതാരോഹണവും ജലാഞ്ജലിദാനവും
അവരുടെ ശോകത്തിൽ സമനായി പങ്കുചേർന്ന കാകുത്സ്ഥൻ സുഗ്രീവനെയും താരയെയും അംഗദനെയും സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ശോകത്തിലും സന്താപത്തിലും മുഴുകുന്നതുകൊണ്ട് മരിച്ചവന് ഒരു ശ്രേയസ്സും ലഭിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ഇനി ചെയ്യേണ്ടതെന്തോ അതുതന്നെ നിങ്ങൾ നിർവഹിക്കണം. ലോകാചാരം അനുഷ്ഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്; കണ്ണീർ വാർക്കലും നിങ്ങൾ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. എന്നാൽ കാലം കടന്നുപോയശേഷം ഒരു കർമവും ശരിയായി അനുഷ്ഠിക്കാൻ കഴിയുകയില്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ ശോകത്തെ വിലക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ അതിര് കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയാണ് — കരച്ചിലും ലോകാചാരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; എന്നാൽ സമയം അതിക്രമിക്കുന്നത് കർമത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ കാലതത്ത്വം വിവരിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ നിയതിതന്നെയാണ് കാരണം, നിയതിതന്നെയാണ് കർമത്തിന്റെ സാധനം, എല്ലാ ജീവികളുടെയും പ്രവൃത്തികൾക്കു പിന്നിലെ ഹേതുവും നിയതിതന്നെ. ആരും ആരുടെയും കർത്താവല്ല, ആരും നിയോഗിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഈശ്വരനുമല്ല; ലോകം സ്വഭാവത്തിൽ വർത്തിക്കുന്നു, അതിന്റെ പരമാശ്രയം കാലമാണ്. കാലം കാലത്തെ ലംഘിച്ചു പോകുന്നില്ല, കുറഞ്ഞുപോകുന്നുമില്ല; സ്വഭാവത്തെ പ്രാപിച്ചശേഷം ആരും അതിനെ അതിവർത്തിക്കുന്നില്ല. കാലത്തിനു ബന്ധുത്വമില്ല, ഹേതുവില്ല, പരാക്രമമില്ല, മിത്രബന്ധമോ ജ്ഞാതിബന്ധമോ ഇല്ല; അത് ആരുടെയും വശത്തിൽ നിൽക്കുന്നില്ല. ശരിയായി കാണുന്നവൻ കാലത്തിന്റെ പരിണാമത്തെത്തന്നെ കാണണം; കാരണം ധർമവും അർഥവും കാമവും എന്ന മൂന്നും കാലക്രമത്താൽതന്നെയാണ് സിദ്ധിക്കുന്നത്. ഈ വാക്ക് സുഗ്രീവനു പ്രത്യേകിച്ചും യോജിച്ചതാണ്, കാരണം സഹോദരവധത്തിനു നിമിത്തമായത് അവനാണല്ലോ; കാലമാണ് കർത്താവ് എന്നു പറയുമ്പോൾ അവന്റെ ആത്മഗ്ലാനി ശമിക്കുന്നു. ബാലി ഇവിടെനിന്ന് തന്റെ സ്വന്തം പ്രകൃതിയിലേക്കു പോയി, തന്റെ കർമഫലം പ്രാപിച്ചു; സാമം, ദാനം, അർഥം എന്നിവയുടെ യോഗത്താൽ നേടിയ പവിത്രമായ ഫലം അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു. സ്വധർമം പാലിച്ചതിനാൽ ആ മഹാത്മാവ് മുമ്പേ നേടിയ സ്വർഗം, ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണനെ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കാതെ അവൻ കൈവശമാക്കി — ക്ഷത്രിയനെപ്പോലെയുള്ള മരണംതന്നെയാണ് അവന്റെ സിദ്ധി. വാനരയൂഥപതി പ്രാപിച്ചത് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ ഈ നിയതിതന്നെയാണ്; അതിനാൽ സന്താപം മതി, ഇപ്പോൾ സമയമായ കർമംതന്നെ അനുഷ്ഠിക്കുക. ഇവിടെ മൂന്നുപേരും ശോകാർത്തരാണ് — സുഗ്രീവൻ സഹോദരവധത്താൽ, താര പതിവിയോഗത്താൽ, അംഗദൻ പിതൃനഷ്ടത്താൽ; അതുകൊണ്ട് രാമൻ മൂവരെയും ഒരേ വാക്യത്തിൽ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ‘നിയതി’ എന്ന പദം മൂന്നു പാദങ്ങളിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ കവി അതിന്റെ പ്രാധാന്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വഭാവേ വർത്തതേ ലോകഃ’ (ലോകം സ്വഭാവത്തിൽ വർത്തിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിനാൽ കർത്തൃത്വാഭിമാനം നിരസിക്കപ്പെടുന്നു; ‘തസ്യ കാലഃ പരായണം’ (അതിന്റെ പരമാശ്രയം കാലമാണ്) എന്നതിനാൽ സ്വഭാവത്തിനും ഒരു ആശ്രയമുണ്ടെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഈ കാണ്ഡത്തിലെ ദാർശനികവിചിന്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ് ഈ പ്രകരണം. പതിനേഴാം സർഗത്തിൽ ബാലി ഉന്നയിച്ച ചോദ്യം — ‘എന്തിനാണ് നീ എന്നെ കൊന്നത്?’ — ഇവിടെ പരോക്ഷമായി സമാധാനിക്കപ്പെടുന്നു; കാലമാണ് കൊന്നത് എന്നു പറയുമ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ വൈരം അലിഞ്ഞില്ലാതാകുന്നു. തുടർന്ന് താരയും ഇതേ വാക്കുതന്നെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുന്നു — ‘രാമന്റെ രൂപത്തിൽ കാലമാണ് നിന്നെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത്’ എന്ന്; അതിനാൽ രാമന്റെ ഉപദേശം അവളുടെ അന്തഃകരണത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു എന്ന് അറിയാം. ഈ ഉപദേശത്തിൽ രാമൻ കർമകാണ്ഡത്തെയും തത്ത്വജ്ഞാനത്തെയും ഒന്നിച്ചു ചേർക്കുന്നു — ലോകാചാരാനുഷ്ഠാനം കർമം, നിയതിചിന്തനം ജ്ഞാനം; രണ്ടുംകൊണ്ടാണ് ശോകം ശമിക്കുന്നത്. ‘പ്രാപ്തകാലമുപാസ്യതാം’ (സമയമായ കർമം അനുഷ്ഠിക്കുക) എന്ന ഉപസംഹാരത്തോടെ പ്രകരണം പ്രവൃത്തിയിലേക്കു തിരിയുന്നു.
രാമന്റെ വാക്കുകൾ അവസാനിച്ചപ്പോൾ ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനായ ലക്ഷ്മണൻ, ബോധം മറഞ്ഞവനെപ്പോലെ നിന്ന സുഗ്രീവനോട് വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു — ‘സുഗ്രീവാ, താരയോടും അംഗദനോടും ചേർന്ന് നീ ഉടൻതന്നെ ബാലിയുടെ ദഹനത്തിനുള്ള പ്രേതകാര്യം ചെയ്യുക. ബാലിയുടെ സംസ്കാരത്തിനായി ഉണങ്ങിയ ധാരാളം വിറകും ദിവ്യമായ ചന്ദനവും കൊണ്ടുവരാൻ ആജ്ഞാപിക്കുക. ദീനചിത്തനായി ദുഃഖിച്ചിരിക്കുന്ന അംഗദനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുക; നീ ബാലിശബുദ്ധിയാകരുത്, ഈ നഗരം നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്. മാലകൾ, പലവിധ വസ്ത്രങ്ങൾ, നെയ്യ്, എണ്ണ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ഉടൻ ആവശ്യമുള്ള മറ്റെന്തും — അവയെല്ലാം അംഗദൻ കൊണ്ടുവരട്ടെ. താരാ, നീ തിടുക്കത്തിൽ വേഗം ഒരു ശിബിക (പല്ലക്ക്) കൊണ്ടുവരിക; ഈ സമയത്ത് വേഗത പ്രത്യേകിച്ചും ഗുണകരവും ഉചിതവുമാണ്. ശിബിക ചുമക്കാൻ യോഗ്യരായ, കഴിവുള്ള, ബലവാന്മാരായ വാനരന്മാർ ഒരുങ്ങിനിൽക്കട്ടെ; അവർതന്നെ ബാലിയെ കൊണ്ടുപോകും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ സഹോദരന്റെ അരികിൽത്തന്നെ നിന്നു — കാര്യം ആജ്ഞാപിച്ചിട്ട് സ്വയം അകന്നുപോയില്ല, ഇത് അവന്റെ വിനയമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് മനസ്സു പരിഭ്രമിച്ച താരൻ, ശിബികയിൽ മാത്രം മനസ്സുറപ്പിച്ച്, വേഗം ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ചുമക്കാൻ യോഗ്യരായ ശൂരന്മാരായ വാനരന്മാർ വഹിക്കുന്ന ആ ശിബികയുമായി അവൻ വീണ്ടും തിടുക്കത്തിൽ മടങ്ങിയെത്തി. ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാക്ക് രാമന്റെ ദാർശനികോപദേശത്തിന്റെ പൂരകമാണ് — രാമൻ തത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണനോ പ്രവൃത്തിക്രമം വിഭജിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. വിറക്, ചന്ദനം, മാല, വസ്ത്രങ്ങൾ, നെയ്യ്, എണ്ണ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ശിബിക, ചുമട്ടുകാർ — സാമഗ്രികൾ എണ്ണിയെണ്ണിത്തന്നെ പറയുന്നു; അതിലൂടെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മൂവർക്കും വെവ്വേറെ നിയോഗം — സുഗ്രീവന് ആജ്ഞാപിക്കൽ, അംഗദനു സാമഗ്രി കൊണ്ടുവരൽ, താരനു ശിബിക കൊണ്ടുവരൽ — ഇതിലൂടെ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയവരുടെ മനസ്സ് കർമത്തിൽ ഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുതന്നെയാണ് ശോകത്തിനുള്ള ഔഷധം. ‘ത്വദധീനമിദം പുരം’ (ഈ നഗരം നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്) എന്ന വാക്കിനാൽ സുഗ്രീവൻ രാജപദത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതോടെ അവനിൽ കർത്തവ്യബോധം ഉണരുന്നു. ‘ഗതചേതസം’ (ബോധം മറഞ്ഞവൻ) എന്ന സുഗ്രീവന്റെ വിശേഷണം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — വിജയത്തിനുശേഷവും അവൻ ശോകത്താൽ ചൈതന്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവനാണ്; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ വിനീതമായ വാക്ക് ആവശ്യമായിരുന്നു. ‘അനന്തരം’ (ഉടൻ) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — കാര്യം താമസമില്ലാതെ ചെയ്യണം എന്ന രാമവാക്യത്തിന്റെ അനുവാദംതന്നെ ഇത്. ‘ശിബികാസക്തമാനസഃ’ (ശിബികയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവൻ) എന്ന താരന്റെ വിശേഷണത്തിൽനിന്ന്, അവൻ മറ്റെല്ലാം മറന്ന് ശിബികയെക്കുറിച്ചു മാത്രം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടാണ് പോയതെന്ന് അറിയാം; ശോകാർത്തരുടെ മനസ്സ് ഒരിടത്തുമാത്രം ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതു കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാണ്. ‘ഉദ്വഹനോചിതൈഃ ശൂരൈഃ’ (ചുമക്കാൻ യോഗ്യരായ ശൂരന്മാരാൽ) എന്ന ചുമട്ടുകാരുടെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ ശിബികയുടെ ഭാരവും ബാലിയുടെ ദേഹത്തിന്റെ വലിപ്പവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ആ ശിബിക ദിവ്യവും, ഭദ്രാസനത്തോടുകൂടിയതും, രഥംപോലെയുള്ളതുമായിരുന്നു; ശില്പികൾ നിർമിച്ച പക്ഷിരൂപങ്ങൾകൊണ്ട് ചിത്രിതവും വൃക്ഷരൂപങ്ങൾകൊണ്ട് അലംകൃതവുമായിരുന്നു. ചിത്രിതമായ കാലാൾരൂപങ്ങൾ നിറഞ്ഞ്, എല്ലാ ഭാഗത്തും ഭംഗിയായി ഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, ജാലകങ്ങളോടുകൂടിയ അത് സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനംപോലെ ശോഭിച്ചു. നന്നായി ഘടിപ്പിച്ചതും വിശാലവും ശില്പികൾ ഭംഗിയായി നിർമിച്ചതുമായ അത് മരംകൊണ്ടുള്ള ചെറുപർവതരൂപങ്ങളോടുകൂടിയതും മനോഹരമായ പണികളാൽ മിനുക്കിയതുമായിരുന്നു. ശ്രേഷ്ഠമായ ആഭരണങ്ങളും ഹാരങ്ങളും ചിത്രമാലകളുംകൊണ്ട് ശോഭിതവും, ഗുഹകൾപോലെ നിബിഡമായ അലങ്കാരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും, രക്തചന്ദനംകൊണ്ടു ഭൂഷിതവുമായിരുന്നു. പുഷ്പസമൂഹങ്ങളാൽ ആവൃതവും, ഉദയസൂര്യന്റെ നിറമുള്ള തിളങ്ങുന്ന താമരമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു അത്. ഈ വിസ്തൃതമായ വർണന ഒരു വാനരരാജാവിന്റെ ഔർധ്വദേഹിക കർമത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മരിച്ചിട്ടും ബാലി ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെതന്നെ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു. ഇത്തരമൊരു ശിബിക കണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ബാലിയെ വേഗം കൊണ്ടുപോകട്ടെ, പ്രേതകാര്യം നിർവഹിക്കപ്പെടട്ടെ.’ രാമൻ സംസ്കാരം സ്വയം ചെയ്യുന്നില്ല, എങ്കിലും അതിനുള്ള തിടുക്കം നിർദേശിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ വൈരത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അച്ചടിയിൽ ഈ വർണനയ്ക്ക് ആറു ശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ വർണന മുഴുവനും ഇല്ല; അതിനാൽ ഇവ വൾഗേറ്റ് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ വിപുലീകരണമാണ്. ശില്പകർമത്തിന്റെ വിസ്തൃതമായ ചിത്രീകരണം കവിയുടെ അലങ്കാരപ്രിയത കാണിക്കുന്നു — പക്ഷികൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, ചിത്രിതകാലാളുകൾ, ജാലകങ്ങൾ, മരപ്പർവതങ്ങൾ, ഹാരങ്ങൾ, മാലകൾ, രക്തചന്ദനം, താമരമാലകൾ — ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ കണ്ണ് സഞ്ചരിക്കുന്നു. ‘സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനംപോലെ’ എന്ന ഉപമ മരിച്ചവന്റെ ഊർധ്വഗതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഈദൃശീം’ (ഇത്തരമൊരു) എന്ന ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് കവി ആറു ശ്ലോകങ്ങളിലെ വർണന ഉപസംഹരിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്കിലെ ‘ക്ഷിപ്രം’ (വേഗം) എന്ന പദം വീണ്ടും തിടുക്കത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം സമയം അതിക്രമിച്ചാൽ സംസ്കാരം നിഷ്ഫലമാകുമെന്ന് അവൻതന്നെ മുമ്പു പറഞ്ഞിരുന്നു.
പിന്നെ സുഗ്രീവൻ അംഗദനോടൊപ്പം ഉറക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ബാലിയെ എടുത്തുയർത്തി ശിബികയിൽ കയറ്റി. ജീവൻ പോയ ബാലിയെ ശിബികയിൽ കിടത്തി, പലവിധ ആഭരണങ്ങളും മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളുംകൊണ്ട് അവനെ അലങ്കരിച്ചു. ഇവിടെ ‘വിക്രോശൻ’ (ഉറക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവന്റെ ശോകം വെളിപ്പെടുന്നു — ജയിച്ചവനായിട്ടും സഹോദരനെ ഓർത്ത് അവൻ കരയുന്നു. പിന്നെ വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവരാജാവ് ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘ആര്യന്റെ ഔർധ്വദേഹികം വിധിപ്രകാരം നടത്തപ്പെടട്ടെ’; ‘ആര്യൻ’ എന്ന സംബോധനയാൽ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനോടുള്ള ആദരം കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. പലവിധത്തിലുള്ള ധാരാളം രത്നങ്ങൾ ദാനം ചെയ്തുകൊണ്ട് വാനരന്മാർ മുമ്പേ നടക്കട്ടെ, ശിബിക അതിനു പിന്നാലെ — ഇതായിരുന്നു ക്രമീകരണം. ‘ഭൂമിയിൽ രാജാക്കന്മാരുടെ ഐശ്വര്യവിശേഷങ്ങൾ എങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ വാനരന്മാർ തങ്ങളുടെ സ്വാമിയുടെ സത്കാരം നടത്തട്ടെ’ എന്നും പറഞ്ഞു — വാനരരാജാവിന്റെ സംസ്കാരം മനുഷ്യരാജാക്കന്മാരുടെ അന്ത്യേഷ്ടിക്കു തുല്യമാകട്ടെ എന്നാണ് അഭിപ്രായം. ‘ഉദ്യമ്യ’ (എടുത്തുയർത്തി) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, സുഗ്രീവൻ സ്വയംതന്നെയാണ് സഹോദരന്റെ ശവം ഉയർത്തിയത്, ഭൃത്യന്മാരല്ല എന്ന് അറിയാം — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ പശ്ചാത്താപത്തിനു സാക്ഷ്യം. ആഭരണങ്ങൾ, മാലകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരം അന്ത്യേഷ്ടിയുടെ വിധിയാണ്; മനുഷ്യരിലും അതു പ്രസിദ്ധമാണ്. രത്നദാനവും രാജകീയസംസ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; അതിലൂടെ വഴിയിൽ നിൽക്കുന്ന യാചകർ സന്തുഷ്ടരാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്രിയതാം’ (ചെയ്യപ്പെടട്ടെ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗത്താൽ, സുഗ്രീവൻ സ്വയം കർത്താവാകുന്നില്ല, ആജ്ഞാപിക്കുന്ന രാജാവു മാത്രമാണ് എന്ന നില സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അനുകൂലതഃ’ എന്ന പദം ‘ശാസ്ത്രാനുസാരം’ എന്ന അർഥത്തിലാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ശാസ്ത്രാനുകൂലമായ വിധിയോടെ’ എന്ന് അതേ അർഥംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു.
അങ്ങനെതന്നെയുള്ള ഔർധ്വദേഹികം അവർ ബാലിക്കുവേണ്ടി വേഗത്തിൽ നടത്തി. താരൻ തുടങ്ങിയവർ അപ്പോൾ അംഗദനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉറക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് വേഗം പുറപ്പെട്ടു; ബന്ധുവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട എല്ലാ വാനരന്മാരും കരഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ നടന്നു. പിന്നെ അവന്റെ വശവർത്തിനികളായ എല്ലാ വാനരികളും ഏകാഗ്രചിത്തകളായി ‘വീരാ, വീരാ’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു; പ്രിയനെ പിന്നെയും പിന്നെയും വിളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. താര തുടങ്ങിയ, ബന്ധുവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട എല്ലാ വാനരികളും കരുണസ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ചു. വനത്തിനുള്ളിൽ ആ വാനരികളുടെ കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദത്താൽ വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും എല്ലാ ഭാഗത്തും പ്രതിധ്വനിച്ചുകൊണ്ട് സ്വയം നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി — പ്രതിധ്വനിതന്നെയാണ് ഇവിടെ കവിയുടെ ഉപമാനം. ജലത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, വിജനമായ ഒരു മലയാറ്റിൻ മണൽത്തിട്ടയിൽ അവർ എത്തിച്ചേർന്നു. യാത്രയുടെ വർണനയിൽ കവി ക്രമത്തിൽ മൂന്നു സംഘങ്ങളെ എണ്ണുന്നു — ആദ്യം താരൻ തുടങ്ങിയ സചിവന്മാർ, പിന്നെ എല്ലാ വാനരന്മാരും, പിന്നെ വാനരികൾ. ‘വീരാ, വീരാ’ എന്ന ഇരട്ട വിളി ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികരൂപമാണ്. വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും നിലവിളിക്കുന്നു എന്നതു പ്രതിധ്വനിയുടെ അലങ്കാരമാണ്, മഹാകാവ്യങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധം; അതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ വ്യാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശ്മശാനഭൂമി വിജനവും ജലത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരിക്കണം എന്നതു ശാസ്ത്രവിധിയാണ്. ‘ഹതബാന്ധവാഃ’ (ബന്ധുവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ടവർ) എന്ന വിശേഷണം വാനരന്മാർക്കും വാനരികൾക്കും ഒരുപോലെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ എല്ലാവരുടെയും ശോകം സമാനമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രണിഹിതാഃ’ (ഏകാഗ്രചിത്തകൾ) എന്ന പദത്താൽ വാനരികളുടെ ഭക്തിയും ‘വശാനുഗാഃ’ (വശവർത്തിനികൾ) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ ആജ്ഞാനുവർത്തിത്വവും പറയപ്പെടുന്നു.
അവിടെ വനചാരികളായ അനേകം വാനരന്മാർ ചിത ഒരുക്കി. പിന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ തോളിൽനിന്ന് ശിബിക ഇറക്കിവെച്ച്, ശോകത്തിൽ മുഴുകി, എല്ലാവരും ഒരു ഭാഗത്തേക്കു മാറിനിന്നു. അപ്പോൾ താര ശിബികയിൽ കിടക്കുന്ന ഭർത്താവിനെ കണ്ട്, അവന്റെ തല മടിയിൽ വെച്ച്, അത്യധികം ദുഃഖിതയായി വിലപിച്ചു — ‘ഹാ വാനരമഹാരാജാ! ഹാ നാഥാ! ഹാ എന്റെ വാത്സല്യനിധേ! ഹാ മഹാർഹാ! ഹാ മഹാബാഹോ! ഹാ എന്റെ പ്രിയാ! എന്നെ നോക്കൂ. ശോകത്താൽ പീഡിതയായ ഈ ജനത്തെ നീ എന്താണു നോക്കാത്തത്? മാനം നൽകുന്നവനേ, പ്രാണൻ പോയിട്ടും നിന്റെ മുഖം ഇവിടെ പ്രസന്നമായതുപോലെ, അസ്തമയസൂര്യന്റെ നിറത്തോടെ, ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവന്റേതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ജനം’ എന്ന പദത്താൽ താര തന്നെത്തന്നെ പ്രഥമപുരുഷത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭർത്താവിന്റെ മുന്നിൽ തന്റെ ദൈന്യം കാണിക്കാനുള്ള രീതിയാണിത്. മരിച്ചിട്ടും മുഖത്തുള്ള പ്രസന്നത വീരന്റെ ലക്ഷണമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഒരു ഭാഗത്തേക്കു മാറിനിന്നു’ എന്ന വാക്കിനാൽ ശവത്തിനരികെ ഭാര്യയ്ക്ക് ഏകാന്തതയും അവസരവും കവി ഒരുക്കുന്നു; അതിനാൽ താരയുടെ വിലാപം സ്വാഭാവികമാകുന്നു. തല മടിയിൽ വെക്കുന്നത് സ്നേഹത്തിന്റെ അന്തിമചിഹ്നമാണ്. ‘ഹാ’ എന്ന നിപാതം ആറുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നത് വിലാപത്തിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചിതയുടെ സ്ഥാനം ജലത്തിനു സമീപവും വിജനവുമായിരിക്കണം എന്നതു ശാസ്ത്രവിധി; ‘വനചാരിണഃ സുബഹവഃ’ (വനചാരികളായ അനേകം) എന്നത് വാനരന്മാരുടെ ബാഹുല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുദുഃഖിതാ’ (അത്യധികം ദുഃഖിത) എന്ന ഒരൊറ്റ വിശേഷണംകൊണ്ട് കവി താരയുടെ അന്തരംഗം മുഴുവൻ പറയുന്നു.
താര വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘വാനരാ, രാമന്റെ രൂപത്തിൽ കാലംതന്നെയാണ് നിന്നെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നത്; ആ ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങളെല്ലാവരെയും വിധവകളാക്കി.’ ഇതിലൂടെ അവൾ രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; രാമന്റെ വാക്കുതന്നെ — കാലമാണ് കർത്താവ് എന്ന് — പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുകയാണ്. ‘രാജേന്ദ്രാ, നിന്റെ ഈ വാനരികൾ ചാടിപ്പോകാതെ, കാൽനടയായിത്തന്നെ ദീർഘമായ വഴി താണ്ടി വന്നിരിക്കുന്നു; നീ അതറിയുന്നില്ലേ? ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള ഈ ഭാര്യമാർ നിനക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവരായിരുന്നു; ഇപ്പോഴോ, വാനരേശ്വരാ, നീ സുഗ്രീവനെപ്പോലും എന്താണു നോക്കാത്തത്? രാജാവേ, താരൻ തുടങ്ങിയ നിന്റെ ഈ സചിവന്മാരും ഈ നഗരവാസികളും നിന്നെ ചുറ്റിനിന്നു വിഷാദിക്കുന്നു. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, ഈ സചിവന്മാരെ പണ്ടത്തെപ്പോലെ പറഞ്ഞയയ്ക്കൂ; എന്നിട്ട് ഞങ്ങളെല്ലാവരും പ്രേമോന്മത്തകളായി വനങ്ങളിൽ ക്രീഡിക്കാം.’ ഈ അവസാനത്തെ വാക്ക് ശോകോന്മാദത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതാണ് — മരിച്ച ഭർത്താവിനെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനെപ്പോലെ സംബോധന ചെയ്ത് പഴയപോലെയുള്ള വിഹാരം അവൾ അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഇതു കരുണരസത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. താരയുടെ വിലാപത്തിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — കാലത്തെ പഴിക്കൽ, സഹചാരിണികളുടെ ദുർദശ, സചിവന്മാരുടെയും നഗരവാസികളുടെയും വേദന. ഒടുവിൽ അവൾ മറവിയിലെന്നപോലെ പഴയപോലെ വനക്രീഡ അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഉന്മാദത്തോടടുത്ത ഈ അവസ്ഥ ശോകത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമാണ്. ‘സുഗ്രീവനെപ്പോലും എന്താണു നോക്കാത്തത്’ എന്ന വാക്കിനാൽ വൈരത്തിന്റെ ശാന്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മരണത്തോടെ സഹോദരവിരോധം അവസാനിച്ചു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ സംബോധനകൾ ധാരാളം — രാജേന്ദ്രാ, വാനരേശ്വരാ, രാജാവേ, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, വാനരാ; ഓരോ സംബോധനയിലൂടെയും അവൾ ഭർത്താവിനെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനായി കരുതുന്നു. ‘പാദൈർവികൃഷ്ടമധ്വാനം’ (കാൽനടയായി താണ്ടിയ ദീർഘവഴി) എന്നതിൽ വാനരികളുടെ ക്ലേശം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — വാനരന്മാർ ചാടിപ്പോകാൻ കഴിവുള്ളവർ, ഇവരോ കാൽനടക്കാരികൾ.
ഇങ്ങനെ പതിശോകത്തിൽ ആണ്ടു വിലപിക്കുന്ന താരയെ ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച വാനരികൾ അപ്പോൾ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു. പിന്നെ ശോകത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മുങ്ങിയ അംഗദൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് സുഗ്രീവനോടൊപ്പം പിതാവിനെ ചിതയിൽ കിടത്തി. പിന്നെ വിധിപ്രകാരം അഗ്നി കൊളുത്തി, ദീർഘമായ വഴിക്കു പുറപ്പെട്ട പിതാവിനെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായ അവൻ അപസവ്യമായി (ഇടത്തോട്ട്) ചുറ്റിവന്നു — മരിച്ചവനു പ്രദക്ഷിണമല്ല, അപസവ്യമാണു വിധി എന്നതു ശാസ്ത്രം. ബാലിയെ വിധിപ്രകാരം സംസ്കരിച്ചശേഷം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഉദകക്രിയ ചെയ്യാനായി ശുഭജലമുള്ള മംഗളകരമായ നദിയിലെത്തി. അവിടെ അവർ ഒന്നിച്ച് അംഗദനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സുഗ്രീവനോടും താരയോടുംകൂടി ബാലിക്കു ജലം തർപ്പണം ചെയ്തു — ജലാഞ്ജലിയിൽ പുത്രൻതന്നെയാണ് മുന്നിൽ എന്ന മര്യാദ പാലിക്കപ്പെട്ടു. ദീനനായ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം ദീനനായി, അവനോടു സമാനമായ ശോകം പങ്കിട്ട്, മഹാബലനായ കാകുത്സ്ഥൻ എല്ലാ പ്രേതകാര്യങ്ങളും ചെയ്യിച്ചു. പിന്നെ, ശ്രേഷ്ഠമായ പൗരുഷംകൊണ്ടു പ്രസിദ്ധനും, ഇക്ഷ്വാകുശ്രേഷ്ഠന്റെ ബാണത്താൽ ഹതനും, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യമായ ഓജസ്സുള്ളവനുമായ ആ ബാലിയെ ദഹിപ്പിച്ചശേഷം വാനരനായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമന്റെ അടുക്കലെത്തി. അംഗദന്റെ കർത്തൃത്വം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — അവൻതന്നെ പിതാവിനെ ചിതയിൽ കിടത്തുന്നു, അവൻതന്നെ അഗ്നി കൊളുത്തുന്നു, അവൻതന്നെ അപസവ്യം ചെയ്യുന്നു, ജലാഞ്ജലിയിൽ അവൻതന്നെ മുന്നിൽ നിർത്തപ്പെടുന്നു; ഇവ പുത്രന്റെ അധികാരങ്ങളാണെന്നു ശാസ്ത്രം. സുഗ്രീവനോ സഹായി മാത്രം. രാമൻ സ്വയം ചെയ്യുന്നില്ല; എങ്കിലും ‘കാരയാമാസ’ (ചെയ്യിച്ചു) എന്ന പ്രയോജകക്രിയയാൽ അവന്റെ മേൽനോട്ടം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ സർഗസമാപ്തി ഗാംഭീര്യത്തോടെ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. ‘ദീർഘമധ്വാനം പ്രസ്ഥിതം’ (ദീർഘമായ വഴിക്കു പുറപ്പെട്ടവൻ) എന്നത് പിതാവിന്റെ പരലോകയാത്രയുടെ രൂപകമാണ്; അതിലൂടെ മരണം ഒരു യാത്ര എന്ന ദർശനം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശുഭജലാം ശിവാം’ (ശുഭജലമുള്ള മംഗളകരമായ) എന്ന നദിയുടെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ ഉദകകർമത്തിന്റെ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സിഷിചുഃ’ (തർപ്പണം ചെയ്തു) എന്ന ബഹുവചനത്താൽ എല്ലാവരും ചേർന്നുള്ള ജലാഞ്ജലി പറയപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ഉപേയിവാൻ’ (അടുക്കലെത്തി) എന്ന ഭൂതകാലരൂപത്തിൽ വാക്യം അവസാനിപ്പിച്ച്, സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ അടുക്കലെത്തുന്നതിലൂടെ കവി അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കുള്ള പാലം പണിയുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥