സർഗ്ഗം
താരയുടെ വിലാപം
താരയുടെ ആലിംഗനം, ഭർത്താവിനോടുള്ള വിലാപം, സുഗ്രീവനോടുള്ള ഉപാലംഭം, അംഗദനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, വാനരസ്ത്രീകളുടെ നിലവിളി, പ്രായോപവേശസങ്കല്പം
രാമന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട, അന്തം വരുത്തുന്ന ശരത്താൽ ഭൂമിയിൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്, ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള താര ഭർത്താവിന്റെ അരികിലെത്തി അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. ‘താരാധിപാനനാ’ (താരകളുടെ അധിപനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവൾ) എന്ന വിശേഷണം അവളുടെ പേരുമായി കളിക്കുന്നു — ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവളുടെതന്നെ പേര് താര (നക്ഷത്രം). ശരമേറ്റുകിടക്കുന്ന, ആനയ്ക്കു തുല്യനായ ബാലിയെ കണ്ട് ആ സുന്ദരി ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന മനസ്സുള്ളവളായി. പർവതരാജനെപ്പോലെയുള്ള ആ വാനരൻ വേരോടെ പിഴുതുവീണ മരംപോലെ കിടക്കുന്നതു കണ്ട് ദുഃഖിതയായ അവൾ വിലപിച്ചു. ആനയുടെയും പർവതത്തിന്റെയും രണ്ട് ഉപമകൾ — രണ്ടും വലിപ്പത്തെയും നിശ്ചലതയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവയുടെ പതനമോ ദാരുണം. ‘വേരോടെ പിഴുത മരംപോലെ’ എന്ന മൂന്നാമത്തെ ഉപമ പതിനേഴാം സർഗത്തിന്റെ ആദ്യശ്ലോകത്തിൽ പറഞ്ഞ ‘മുറിച്ചിട്ട മരംപോലെ’ എന്നതിനെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മൂന്നു ക്രിയകൾ ക്രമമായി വരുന്നു — കാണൽ, ആലിംഗനം, വിലാപം; അതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികക്രമം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അന്തകരേണ ശരേണ’ (അന്തം വരുത്തുന്ന ശരത്താൽ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ബാണംതന്നെയാണ് മൃത്യുരൂപം എന്നു കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; പത്തൊമ്പതാം സർഗത്തിൽ വാനരന്മാരും ‘രാമരൂപത്തിൽ അന്തകൻ’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു.
‘യുദ്ധത്തിൽ ഭയങ്കരപരാക്രമം കാട്ടിയവനേ, വാനരശ്രേഷ്ഠാ, മഹാവീരാ! മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന എന്നോട് ഇന്ന് എന്താണ് ഒന്നും മിണ്ടാത്തത്? എഴുന്നേൽക്കൂ, വാനരശാർദൂലാ, ഉത്തമമായ ശയ്യയിൽ ചെന്നു കിടക്കൂ; നിന്നെപ്പോലുള്ള നൃപശ്രേഷ്ഠന്മാർ നിലത്തു കിടക്കാറില്ല. ഭൂപതേ, ഭൂമി നിനക്ക് അത്രമേൽ പ്രിയപ്പെട്ടവളാണ്, അതുകൊണ്ടാണല്ലോ പ്രാണൻ പോയിട്ടും എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ ദേഹംകൊണ്ട് അവളെ പുണരുന്നത്. വീരാ, ധർമപ്രകാരം ജീവിച്ച നീ സ്വർഗമാർഗത്തിൽ കിഷ്കിന്ധപോലെ രമ്യമായ ഒരു നഗരം നിർമിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് ഇന്നു വ്യക്തമാണ് — അല്ലെങ്കിൽ കിഷ്കിന്ധ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എന്തിന് ഇവിടെ കിടക്കണം? തേൻമണമുള്ള വനങ്ങളിൽ നിന്നോടൊപ്പം നാം നടത്തിയ വിഹാരങ്ങൾക്കെല്ലാം നീതന്നെ അന്ത്യം കുറിച്ചു. മഹായൂഥപന്മാരുടെയും യൂഥപനായ നീ മരണമടഞ്ഞതോടെ ഞാൻ ആനന്ദമറ്റവളും ആശയറ്റവളുമായി ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന നിന്നെ കണ്ടിട്ടും ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന എന്റെ ഹൃദയം ആയിരം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടിത്തെറിക്കാത്തത്, അത് എത്ര ഉറപ്പുള്ളതാണ്!’ വിലാപത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ പ്രണയസ്മൃതികൾ, നടുവിൽ ഉപാലംഭം, ഒടുവിൽ ആത്മനിന്ദ — ഇതാണ് ക്രമം. ‘ഭൂമി നിനക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവൾ’ എന്ന വാക്കിൽ ഒരു സപത്നീഭാവം സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു; വിരഹിണിക്ക് അതു സ്വാഭാവികമാണ്. വിലാപത്തിന്റെ ഈ ആദ്യഖണ്ഡം ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിൽ സംബോധനകൾ അനേകമാണ് — ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ’, ‘വാനരശാർദൂലാ’, ‘ഭൂപതേ’, ‘വീരാ’; ഓരോ സംബോധനയും ഭർത്താവിന്റെ ഓരോ അംശം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘എഴുന്നേൽക്കൂ, ഉത്തമശയ്യയിൽ ചെന്നു കിടക്കൂ’ എന്ന വാക്കിൽ വിരഹിണിയുടെ ഭ്രമംപോലെ കാണുന്നു — മരിച്ചവനെ അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനെപ്പോലെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ സ്വർഗത്തിൽ ഒരു പുതിയ കിഷ്കിന്ധ സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു മർമസ്പർശിയാണ് — ഭർത്താവ് എവിടെയോ അവിടെയാണ് നഗരം എന്നതാണ് ഭാവം.
‘വാനരാധിപാ, സുഗ്രീവന്റെ ഭാര്യയെ നീ അപഹരിച്ചു, അവനെ നാടുകടത്തുകയും ചെയ്തു; അതിന്റെതന്നെ ഫലമാണ് നിനക്കു ലഭിച്ചത്. നിന്റെ പരമമായ ശ്രേയസ്സിൽ തത്പരയും ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്നവളുമായി ഹിതവാക്കു പറഞ്ഞ എന്നെയാണ് മോഹംകൊണ്ടു നീ നിന്ദിച്ചത്, വാനരേന്ദ്രാ. മാനം നൽകുന്ന ആര്യാ, രൂപയൗവനങ്ങളാൽ ദർപ്പിതരും നിപുണരുമായ അപ്സരസ്സുകളുടെ മനസ്സുകളെ നീ തീർച്ചയായും ഇളക്കിമറിക്കും. നിന്റെ ജീവിതം അവസാനിപ്പിച്ചതു കാലംതന്നെയാണ്, സംശയമില്ല; അതുകൊണ്ടാണല്ലോ ആർക്കും വശപ്പെടാത്ത നീ ബലാൽ സുഗ്രീവന്റെ വശത്തായത്.’ പിന്നെ അവൾ രാമനെക്കുറിച്ചു പറയുന്നു — ‘മറ്റൊരാളോടു പൊരുതിക്കൊണ്ടിരുന്ന ബാലിയെ അസ്ഥാനത്തു കൊന്ന്, അത്യന്തം നിന്ദ്യമായ കർമം ചെയ്തിട്ടും കാകുത്സ്ഥൻ സന്തപിക്കുന്നില്ല.’ പതിമൂന്നും പതിനഞ്ചും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല — അവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അപ്സരസ്സുകളെക്കുറിച്ചുള്ള പരിഹാസംപോലുള്ള വാക്ക് ശോകത്തിനിടയിൽ വിചിത്രമായി തോന്നാം; എന്നാൽ അതു വീരന്റെ സ്വർഗപ്രാപ്തിയെത്തന്നെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. പതിനഞ്ചാമത്തേതിലാകട്ടെ താരയുടെ ആക്ഷേപം നേരിട്ട് രാമനെതിരെയാണ്; അതു പതിനേഴാം സർഗത്തിൽ ബാലി ഉന്നയിച്ച ആക്ഷേപത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ താര ഭർത്താവിന്റെ ദോഷവും വ്യക്തമായി പറയുന്നു — രുമയെ അപഹരിച്ചതും സുഗ്രീവനെ നാടുകടത്തിയതും; അതിനാൽ അവളുടെ വിലാപം വെറും ശോകമല്ല, ധർമവിവേകമുള്ളതാണ്. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ, പതിനഞ്ചാം സർഗത്തിൽ താൻ നൽകിയ ഉപദേശം അവഗണിക്കപ്പെട്ടത് അവൾ ഓർക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ അവൾ രാമനെ ആക്ഷേപിക്കുന്നു; ഈ ആക്ഷേപത്തിന് ഇരുപത്തൊന്നാം സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ സമാധാനം നൽകും.
‘മുമ്പ് ഒരിക്കലും ദുഃഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ഞാൻ ഇനി ദീനയായി, അനാഥയെപ്പോലെ വൈധവ്യവും ശോകതാപവും അനുഭവിച്ചു കഴിയും — ഒരിക്കലും ദുഃഖമറിയാത്തവൾ ഇപ്പോൾ ദീനയായിരിക്കുന്നു. ലാളിക്കപ്പെട്ടവനും വീരനും സുകുമാരനും സുഖത്തിനു യോഗ്യനുമായ അംഗദൻ, ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന ഇളയച്ഛന്റെ കീഴിൽ ഏതു ദശയിൽ കഴിയും?’ പിന്നെ അവൾ പുത്രനെ സംബോധന ചെയ്തു പറയുന്നു — ‘മകനേ, ധർമവത്സലനായ പിതാവിനെ നന്നായി കണ്ടുകൊള്ളുക; കുഞ്ഞേ, ഇനി അവനെ കാണുന്നത് നിനക്കു ദുർലഭമാകും.’ വീണ്ടും ഭർത്താവിനോട് — ‘നീ പുത്രനെ ആശ്വസിപ്പിക്കൂ, എനിക്കും ഒരു സന്ദേശം നൽകൂ; ഇവന്റെ ശിരസ്സിൽ ചുംബിച്ച് നീ ദൂരയാത്രയ്ക്കു പുറപ്പെട്ടിരിക്കുകയാണല്ലോ.’ ‘പ്രവാസം’ (ദൂരയാത്ര) എന്ന പദത്താൽ മരണം ദൂരദേശഗമനംപോലെ പറയപ്പെടുന്നു; അതു സൗമ്യമാണെങ്കിലും തീവ്രമായ ദുഃഖം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇളയച്ഛന്റെ ക്രോധമാണ് അംഗദന്റെ ഭയത്തിനു കാരണം എന്നതാണ് അവളുടെ ആശങ്ക; ഇതേ ആശങ്ക പതിനെട്ടാം സർഗത്തിൽ ബാലിയും പറഞ്ഞിരുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അദുഃഖോപചിതാ’ (ദുഃഖമറിയാതെ വളർന്നവൾ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം അവളുടെ മുൻജീവിതത്തിന്റെ സൗഖ്യം മുഴുവനായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പിതൃവ്യേ ക്രോധമൂർച്ഛിതേ’ (ഇളയച്ഛൻ ക്രോധത്താൽ മതിമറന്നിരിക്കെ) എന്ന ആശങ്ക മുന്നോട്ട് അടിസ്ഥാനരഹിതമാകും — സുഗ്രീവൻ അംഗദനെ യൗവരാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കും. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മൂർധ്നി സമാഘ്രായ’ (ശിരസ്സിൽ ചുംബിച്ച്) എന്ന സ്നേഹചിഹ്നം ഭാരതീയസംസ്കാരത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
‘നിന്നെ കൊന്നതിലൂടെ രാമൻ വലിയൊരു കാര്യം ചെയ്തു; സുഗ്രീവനു നൽകിയ വാഗ്ദാനത്തിൽ അവൻ കടം വീട്ടി.’ പിന്നെ സുഗ്രീവനെ സംബോധന ചെയ്ത് — ‘സുഗ്രീവാ, നിന്റെ ആഗ്രഹം സഫലമാകട്ടെ; രുമയെ നീ വീണ്ടെടുക്കും; ഉദ്വേഗമില്ലാതെ രാജ്യം അനുഭവിച്ചുകൊള്ളുക; നിന്റെ ശത്രുവായ സഹോദരൻ വധിക്കപ്പെട്ടു.’ ഈ വാക്ക് കടാക്ഷഗർഭമാണ് — ‘നിന്റെ ശത്രുവായ സഹോദരൻ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ ബന്ധത്തിന്റെ വിരോധംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വീണ്ടും ഭർത്താവിനോട് — ‘വാനരേശ്വരാ, ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന പ്രിയപ്പെട്ടവളായ എന്നോട് നീ എന്താണു മിണ്ടാത്തത്? നിന്റെ ഈ ശ്രേഷ്ഠരായ അനേകം ഭാര്യമാരെ നോക്കൂ.’ അവളുടെ വിലാപം കേട്ട് ചുറ്റുമുള്ള ആ വാനരസ്ത്രീകളെല്ലാം ദീനരും ദുഃഖാർത്തരുമായി അംഗദനെ ചേർത്തുപിടിച്ച് ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. ഒരാളുടെ ശോകം അനേകരുടെ ശോകമായി പരിണമിച്ചു; അംഗദനെ ചേർത്തുപിടിച്ചതിലൂടെ അവരുടെ ചിന്ത ആ ബാലനിൽത്തന്നെ കേന്ദ്രീകരിച്ചു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ആനൃണ്യം ഗതം’ (കടം വീട്ടി) എന്ന പദത്താൽ താര രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞാപാലനം അംഗീകരിക്കുന്നു; എങ്കിലും അതിൽ വ്യംഗ്യമുണ്ട്. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗ്രീവനോടുള്ള വാക്ക് തീക്ഷ്ണമാണ് — ‘സകാമോ ഭവ’ (ആഗ്രഹം സഫലമാകട്ടെ) എന്ന് ആശീർവാദരൂപത്തിലുള്ള ഉപാലംഭം. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഈ ശ്രേഷ്ഠരായ അനേകം ഭാര്യമാരെ നോക്കൂ’ എന്ന വാക്കിൽ അസൂയയല്ല, ഭർത്താവിന്റെ മൗനം ഉണ്ടാക്കുന്ന വേദനതന്നെയാണ് പ്രകടമാകുന്നത്.
‘അംഗദമണിഞ്ഞ വീരബാഹുക്കളുള്ളവനേ, അംഗദനെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എന്തിനാണ് ഇത്ര നീണ്ട യാത്രയ്ക്കു പോയത്? ഗുണങ്ങളിൽ നിനക്കടുത്തവനും പ്രിയവും മനോഹരവുമായ വേഷമുള്ളവനുമായ പുത്രനെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഇങ്ങനെ പോകുന്നത് ഉചിതമല്ല. ദീർഘബാഹോ, ആലോചിക്കാതെ ഞാൻ നിനക്ക് എന്തെങ്കിലും അപ്രിയം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതു ക്ഷമിക്കൂ; വാനരവംശനാഥനായ വീരാ, ഞാൻ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നു.’ ഇങ്ങനെ കരുണമായി കരയുന്ന, കുറ്റമറ്റ വർണമുള്ള താര, വാനരസ്ത്രീകളോടൊപ്പം, ബാലി കിടക്കുന്ന ഭർത്താവിന്റെ അരികിൽത്തന്നെ പ്രായം (നിരാഹാരവ്രതം) അനുഷ്ഠിച്ച് ഇരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചു. ‘പ്രായം’ എന്നത് മരണംവരെ അനുഷ്ഠിക്കുന്ന അനശനവ്രതമാണ്; അതിലൂടെ അവളുടെ സഹഗമനസങ്കല്പം പ്രകടമാകുന്നു; പത്തൊമ്പതാം സർഗത്തിൽ ‘പാദമൂലം ഗമിഷ്യാമി’ (പാദമൂലത്തിലേക്കു പോകും) എന്ന് അതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ വിലാപത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. സർഗം സങ്കല്പത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ഇരുപത്തൊന്നാം സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ അവളെ ആശ്വസിപ്പിക്കും. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സാംഗദവീരബാഹോ’ എന്ന സംബോധനയിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — അംഗദം (തോൾവള) ധരിക്കുന്ന ബാഹു, പുത്രനായ അംഗദൻ; രണ്ടിന്റെയും ത്യാഗം ഒരൊറ്റ പദത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകം (4.020.023) അധികമായി കാണുന്നു, അതു വൾഗേറ്റിൽ ഇല്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥