സർഗ്ഗം
കിഷ്കിന്ധാപ്രയാണവും സപ്തജനാശ്രമദർശനവും
ഋശ്യമൂകത്തിൽനിന്നുള്ള പുറപ്പാട്, വഴിയിലെ വനശോഭ, വൃക്ഷനിബിഡമായ വനം കാണൽ, സപ്തജനാശ്രമവർണന, ഋഷിപ്രണാമം, കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള പുനരാഗമനം
ധർമാത്മാവും ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനുമായ രാമൻ, സുഗ്രീവനോടൊപ്പം ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽനിന്ന് ബാലിയുടെ പരാക്രമത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. സ്വർണാലംകൃതമായ വലിയ വില്ലുയർത്തി, സൂര്യതുല്യവും യുദ്ധം ജയിപ്പിക്കുന്നതുമായ ശരങ്ങളും അവൻ എടുത്തു. മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ മുന്നിൽ ബലിഷ്ഠമായ കഴുത്തുള്ള മഹാബലനായ സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും നടന്നു; പിന്നിൽ വീരനായ ഹനുമാനും നളനും വീര്യവാനായ നീലനും വാനരയൂഥപന്മാരുടെയും യൂഥപനായ മഹാതേജസ്വിയായ താരനും അനുഗമിച്ചു. ഇവിടെ കവി യാത്രയുടെ ക്രമംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വഴികാട്ടി മുന്നിൽ, രക്ഷകർ പിന്നിൽ. ‘വാലിവിക്രമപാലിതാം’ (ബാലിയുടെ പരാക്രമത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ ദുർഗമത്വവും, അതുവഴി വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തിന്റെ ഗൗരവവും ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രണസാധകാൻ’ (യുദ്ധം ജയിപ്പിക്കുന്ന) എന്ന ശരവിശേഷണത്തിലൂടെ രാമന്റെ നിശ്ചയം പ്രകടമാകുന്നു — പ്രതിജ്ഞ വാക്കുകൊണ്ടു ചെയ്തു, ഇനി ശസ്ത്രംകൊണ്ടു സാധിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഏഴു സാലങ്ങളുടെ ഭേദനത്തിലൂടെ കാണിച്ച ബലം ഇവിടെ വഴിയിലേക്കിറങ്ങുന്നു. ആയുധമെടുക്കൽതന്നെയാണ് പ്രതിജ്ഞയുടെ ആദ്യപടി എന്നതാണ് ഭാവം. സേനാനായകന്മാരുടെ പേരുകൾ എടുത്തുപറയുന്നതിലൂടെ വാനരബലത്തിന്റെ വിസ്തൃതിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സമുദ്യമ്യ’ (ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ വില്ലിന്റെ ഭാരവും മഹത്ത്വവും സൂചിതമാണ്. സുഗ്രീവന്റെ ‘സംഹതഗ്രീവഃ’ (ബലിഷ്ഠമായ കഴുത്തുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ശാരീരികബലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ബാലിയാൽ തകർക്കപ്പെട്ടവനാണെങ്കിലും അവനും സ്വയം മഹാബലൻതന്നെ. വാനരന്മാർക്കാകട്ടെ ആയുധങ്ങളില്ല — അവരുടെ കൈകൾതന്നെ ആയുധങ്ങൾ; അവരുടെ ഇടയിൽ രാമന്റെ വില്ലു മാത്രമാണ് ഏക മാനുഷശസ്ത്രം.
പോകുമ്പോൾ അവർ പൂക്കളുടെ ഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങളെയും, തെളിഞ്ഞ ജലം വഹിച്ചുകൊണ്ട് സമുദ്രത്തിലേക്കൊഴുകുന്ന നദികളെയും, കന്ദരങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയും നീർച്ചാലുകളെയും ഗുഹകളെയും പ്രധാനശിഖരങ്ങളെയും മനോഹരമായ താഴ്വരകളെയും കണ്ടു. വഴിയിൽ വൈഡൂര്യംപോലെ നിർമലമായ ജലംകൊണ്ടും ഇതളുകൾ വിടർന്ന താമരകൾകൊണ്ടും ശോഭിക്കുന്നതും, കാരണ്ഡവങ്ങളും സാരസങ്ങളും ഹംസങ്ങളും വഞ്ജുലങ്ങളും നീർക്കോഴികളും ചക്രവാകങ്ങളും മറ്റു പക്ഷികളും ശബ്ദമുഖരിതമാക്കിയതുമായ ജലസമൃദ്ധമായ തടാകങ്ങളെ അവർ നോക്കിക്കണ്ടു. സമതലങ്ങളിൽ മൃദുവായ പുൽമുളകൾ തിന്നുകൊണ്ട് നിർഭയരായി മേയുന്നതും നിൽക്കുന്നതുമായ വനവാസികളായ മാനുകളെ അവർ കണ്ടു. തടാകങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളും, വെളുത്ത കൊമ്പുകളാൽ അലംകൃതരും, ഘോരരും, ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നവരും, കരകൾ ഇടിച്ചുതകർക്കുന്നവരുമായ ആനകളെയും — മലഞ്ചെരിവിൽനിന്ന് ഇളകിവന്ന, മദിച്ച, ചലിക്കുന്ന പർവതങ്ങൾപോലെയുള്ളവരെയും — ആനകൾക്കു തുല്യരും ഭൂമിയിലെ പൊടിയണിഞ്ഞവരുമായ വാനരന്മാരെയും, മറ്റു വനചരന്മാരെയും ആകാശചാരികളായ പക്ഷികളെയും കണ്ടുകൊണ്ട്, സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയരായ അവർ വേഗത്തിൽ നടന്നു. ഈ പ്രകൃതിചിത്രം യുദ്ധയാത്രയ്ക്കു മുമ്പ് ഒരു ശാന്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അങ്ങനെ തിടുക്കത്തിനിടയിലും കവി കാഴ്ചയ്ക്കുള്ള ഇടം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. ‘വീക്ഷമാണാഃ’, ‘അവലോകയൻ’, ‘പശ്യൻ’, ‘പശ്യന്തഃ’ എന്നിങ്ങനെ കാണലിനെ കുറിക്കുന്ന നാലു പദങ്ങൾ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ചു പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ദൃഷ്ടിതന്നെയാണ് ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ സൂത്രം. നദികളിൽ ശാന്തി, ആനകളിൽ രൗദ്രത — പ്രകൃതിയുടെ രണ്ടു രൂപങ്ങളും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. തടാകശത്രുക്കളായ ആനകൾ കരകൾ തകർക്കുന്നു എന്ന വർണന ബാലിവധത്തിന്റെ രൗദ്രതയെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. നിർഭയരായ മാനുകളാകട്ടെ സപ്തജനാശ്രമത്തിനടുത്തുള്ള വനത്തിന്റെ ശാന്തി വിളിച്ചോതുന്നു. കാരണ്ഡവം മുതലായ പക്ഷികളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നത് കവിയുടെ പ്രകൃതിപരിചയം കാണിക്കുന്നു; തടാകങ്ങൾ വെറും ജലാശയങ്ങളല്ല, ജീവന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളാണ്. ‘ഏകചരാൻ’ (ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നവർ) എന്ന ആനയുടെ വിശേഷണം അവയുടെ രൗദ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട ആനകളാണ് ഏറ്റവും ഭയങ്കരർ. വാനരന്മാരെയും ഇവിടെ ആനകൾക്കു തുല്യരായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിൽനിന്ന് സുഗ്രീവന്റെ സേനയുടെ ബലം അനുമാനിക്കാം. എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ദീർഘവാക്യം രചിക്കുന്നു — കാഴ്ചകൾ അനേകം, ക്രിയയോ ‘ജഗ്മുഃ’ (നടന്നു) എന്ന ഒന്നുമാത്രം. അതിലൂടെ ഗതിയുടെ അവിച്ഛിന്നത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കവി ജലം, സ്ഥലം, ആകാശം എന്നീ മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളെ ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു — നദികളും തടാകങ്ങളും ജലത്തിൽ, മാനുകളും ആനകളും വാനരന്മാരും സ്ഥലത്തിൽ, പക്ഷികൾ ആകാശത്തിൽ. ഇങ്ങനെ പ്രകൃതി മുഴുവനും ഒരൊറ്റ വഴിയിൽ സമാഹരിക്കപ്പെടുന്നു.
അവർ വേഗത്തിൽ പോകുന്നതിനിടെ രഘുനന്ദനനായ രാമൻ നിബിഡമായ ഒരു വൃക്ഷവനം കണ്ട് സുഗ്രീവനോടു ചോദിച്ചു — ‘ഈ വൃക്ഷനിര ആകാശത്തിലെ മേഘംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; മേഘസമൂഹംപോലെ വിശാലവും അരികുകളിൽ വാഴകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമാണ്. ഇത് എന്താണെന്ന് അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സഖേ, എനിക്കു കൗതുകമുണ്ട്; ആ കൗതുകം നീ തീർത്തുതരണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് സുഗ്രീവൻ നടന്നുകൊണ്ടുതന്നെ ആ മഹാവനത്തെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘സഖേ’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ മൈത്രിയുടെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അഗ്നിസാക്ഷിയായ സഖ്യം കാര്യസാധ്യത്തിനു മാത്രമല്ല, ഹൃദയബന്ധവുമാണ്. യുദ്ധത്തിനു പോകുമ്പോഴും രാമൻ സ്വഭാവത്താൽ ജിജ്ഞാസുതന്നെ; അവന്റെ ശാന്തചിത്തം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു. ‘ഗച്ഛന്നേവ’ (നടന്നുകൊണ്ടുതന്നെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യാത്ര നിലച്ചില്ല, കഥ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. ചോദ്യത്തിന്റെ ഉത്തരം തുടർന്നുള്ള എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു നൽകപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഈ ചോദ്യമാണ് ആശ്രമവർണനയിലേക്കുള്ള വാതിൽ. കവിയുടെ ശൈലി ഇവിടെ കാണാം — വർണന കവി സ്വയം ചെയ്യുന്നില്ല, കഥാപാത്രത്തിന്റെ വായിലൂടെ ചെയ്യിക്കുന്നു. ‘മേഘംപോലെ’ എന്ന ഉപമ രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ആകാശത്തിലെ ഒരു മേഘം, പിന്നെ മേഘങ്ങളുടെ സമൂഹം; അങ്ങനെ വൃക്ഷനിരയുടെ വിസ്തൃതി ക്രമേണ വളരുന്നു.
സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു — ‘രാഘവാ, ഇതു വിശാലവും ക്ഷീണം അകറ്റുന്നതുമായ ഒരു ആശ്രമമാണ്; ഉദ്യാനങ്ങളും വനങ്ങളും നിറഞ്ഞതും സ്വാദുള്ള കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും ജലവും ഉള്ളതും. ഇവിടെ സപ്തജനന്മാർ എന്നു പേരുള്ള, കഠിനവ്രതരായ മുനിമാർ, തല കീഴായി, നിയമപൂർവം ജലത്തിൽ ശയിക്കുന്നവരായി കഴിഞ്ഞിരുന്നു; ഏഴു രാത്രിയിലൊരിക്കൽ ആഹാരം കഴിച്ചും, വായുവിനെ മാത്രം ആഹരിച്ച് അചലരായി വസിച്ചും, എഴുനൂറു വർഷംകൊണ്ട് അവർ ശരീരത്തോടെതന്നെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. അവരുടെ ഈ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ വൃക്ഷങ്ങളുടെ കോട്ടകൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ ആശ്രമം ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും അത്യന്തം അജയ്യമാണ്. പക്ഷികളും മറ്റു വനചാരികളും ഇതിനെ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ഒഴിവാക്കുന്നു; മോഹംകൊണ്ട് ഇവിടെ പ്രവേശിക്കുന്നവർ പിന്നെ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല. ഇവിടെ വ്യക്തമായി കേൾക്കാവുന്ന ആഭരണക്കിലുക്കവും, വാദ്യഗീതങ്ങളുടെ നാദവും, ദിവ്യമായ സുഗന്ധവും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ത്രേതാഗ്നികൾ ഇന്നും ജ്വലിക്കുന്നു; പ്രാവിന്റെ ദേഹംപോലെ ചാരച്ചുവപ്പുള്ള കനത്ത പുക വൃക്ഷാഗ്രങ്ങളെ ചുറ്റുന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. പുകയാൽ ശിരസ്സു മൂടിയ ഈ വൃക്ഷങ്ങൾ മേഘജാലത്താൽ മറയ്ക്കപ്പെട്ട വൈഡൂര്യപർവതങ്ങൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ സ്ഥലം കാണിക്കുക മാത്രമല്ല, തപസ്സിന്റെ സാമർഥ്യവും പറയുന്നു — ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും അപ്രാപ്യമായ സ്ഥലം തപസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ശബ്ദം, ഗന്ധം, ദൃശ്യം — മൂന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ ആശ്രമത്തിന്റെ ദിവ്യത പ്രത്യക്ഷമാക്കപ്പെടുന്നു. മുനിമാർ പോയി, എന്നാൽ അവരുടെ പ്രഭാവം പോയിട്ടില്ല എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ ധ്വനി. ‘സപ്തജനന്മാർ’ എന്ന പേരിലാണ് ആ ഏഴു മുനിമാർ പ്രസിദ്ധർ; അവരുടെ തപോവിധിയും ഏഴ് എന്ന സംഖ്യയിൽത്തന്നെ ബന്ധിതമാണ് — ഏഴു രാത്രിയിലൊരിക്കൽ ആഹാരം, എഴുനൂറു വർഷംകൊണ്ടു സ്വർഗഗമനം. ശരീരത്തോടെയുള്ള സ്വർഗഗമനം തപസ്സിന്റെ പരമസിദ്ധി വിളിച്ചോതുന്നു. ‘ന നിവർത്തന്തി തേ പുനഃ’ (അവർ പിന്നെ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പ്രണാമത്തിലൂടെത്തന്നെ ആ സ്ഥലത്തെ പവിത്രമായി കരുതുന്നു. വർണനയുടെ ക്രമവും മനനീയമാണ് — ആദ്യം സ്ഥലത്തിന്റെ സൗകര്യം, പിന്നെ അവിടെ വസിച്ചവരുടെ തപസ്സ്, പിന്നെ അതിന്റെ ഫലം, പിന്നെ അതിൽനിന്നുണ്ടായ അജയ്യത, ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രിയഗോചരമായ അടയാളങ്ങൾ. പുകയുടെ ഉപമ രണ്ടുവിധമാണ് — പ്രാവിന്റെ ദേഹംപോലെ എന്നു നിറംകൊണ്ടും, ചുറ്റുന്നു എന്നു ക്രിയകൊണ്ടും; വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഉപമ വൈഡൂര്യപർവതങ്ങളോടാണ്, അതിലൂടെ നീലഹരിതമായ ഛായ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘ധർമാത്മാവായ രാഘവാ, സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ശുദ്ധമനസ്സോടെ കൈകൂപ്പി അവരെ ഉദ്ദേശിച്ചു പ്രണമിച്ചാലും. ആത്മസാക്ഷാത്കാരം നേടിയ ഋഷിമാരെ പ്രണമിക്കുന്നവരുടെ ശരീരത്തിൽ ഒട്ടും അശുഭം ഉണ്ടാവുകയില്ല’ എന്നു സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാമൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കൈകൂപ്പി ആ മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരെ ഉദ്ദേശിച്ച് അഭിവാദനം ചെയ്തു. അഭിവാദനം ചെയ്തശേഷം ധർമാത്മാവായ രാമനും സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി യാത്ര തുടർന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയിരിക്കുമ്പോഴും രാമൻ ഋഷിപൂജനം മറക്കുന്നില്ല — ശിഷ്ടാചാരമാണ് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ മൂലം എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. വാനരരാജാവായ സുഗ്രീവൻതന്നെ ധർമോപദേശകനാകുന്നു എന്നതും കൗതുകകരമാണ്; മൈത്രി ഇരുവശത്തേക്കും ഉപകാരപ്രദമാകുന്നു. പ്രണാമത്തിനുശേഷം എല്ലാവരുടെയും മനസ്സ് സന്തുഷ്ടമായി — കർത്തവ്യത്തിനു മുമ്പ് ശുഭസങ്കല്പം എന്ന പാരമ്പര്യം ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രയതഃ’ (ശുദ്ധനായി) എന്ന പദത്താൽ ബാഹ്യശുദ്ധിയും ‘സംഹതാഞ്ജലിഃ’ (കൈകൂപ്പിയവൻ) എന്നതിനാൽ ബാഹ്യവിനയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അന്തഃശുദ്ധിയാകട്ടെ പ്രണാമത്തിലൂടെത്തന്നെ സിദ്ധിക്കുന്നു എന്നതാണ് സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിന്റെ ആശയം. അഭ്യർഥന കേട്ട ഉടനെ രാമൻ വൈകാതെ അതു ചെയ്യുന്നു — ഗുരുക്കന്മാരിലും ഋഷിമാരിലും അവന് സഹജമായ ശ്രദ്ധയുണ്ട്. ‘സംഹൃഷ്ടമാനസാഃ’ (സന്തുഷ്ടമനസ്കർ) എന്ന പദത്താൽ എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും ചിത്തപ്രസാദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുണ്യസ്ഥലത്തിന്റെ ദർശനം സേനയുടെ ഉത്സാഹവും വർധിപ്പിക്കുന്നു.
ആ സപ്തജനാശ്രമത്തിൽനിന്ന് ഏറെ ദൂരം സഞ്ചരിച്ച് അവർ ബാലി സംരക്ഷിക്കുന്ന, അജയ്യമായ കിഷ്കിന്ധ കണ്ടു. അപ്പോൾ രാമാനുജനായ ലക്ഷ്മണനും രാമനും വാനരന്മാരും ഉഗ്രതേജസ്സ് ഉദിച്ചുയർന്നവരായി, ആയുധങ്ങളേന്തി, ദേവേന്ദ്രപുത്രന്റെ വീര്യത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ആ നഗരത്തിലേക്ക് ശത്രുവിനെ വധിക്കാനായി വീണ്ടും എത്തി. ‘പുനഃ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — മുമ്പ് സുഗ്രീവൻ തകർന്നു മടങ്ങി, ഇപ്പോഴാകട്ടെ രാമന്റെ സഹായത്തോടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിലെ ദീർഘവൃത്തം യാത്രയുടെ ഗാംഭീര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. തേജസ്സിന്റെ ‘ഉദിതം’ (ഉദിച്ചുയർന്ന) എന്ന വിശേഷണം സൂര്യോദയംപോലെ വരാനിരിക്കുന്ന വിജയത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. ‘ദുരാധർഷാം’ (അജയ്യമായ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ നഗരത്തിന്റെ അഭേദ്യത വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥