സർഗ്ഗം
സാലഭേദനവും ആദ്യത്തെ ബാലി-സുഗ്രീവയുദ്ധവും
ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങൾ പിളർക്കൽ, കിഷ്കിന്ധയിലേക്കുള്ള യാത്ര, സഹോദരന്മാരുടെ യുദ്ധം, സാദൃശ്യം നിമിത്തം രാമന്റെ നിഷ്ക്രിയത്വം, ഗജപുഷ്പീമാല എന്ന അടയാളം
സുഗ്രീവന്റെ ആ നല്ല വാക്കുകൾ കേട്ട്, മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ അവനു വിശ്വാസം വരുത്താനായിത്തന്നെ വില്ലെടുത്തു. ഘോരമായ ധനുസ്സും ഒരു ശരവും കൈയിലെടുത്ത്, മാനം നൽകുന്നവനായ അവൻ ഞാണൊലികൊണ്ട് ദിക്കുകൾ നിറച്ച്, സാലവൃക്ഷത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി അതു തൊടുത്തു. ബലവാൻ വിട്ട ആ സ്വർണാലംകൃതമായ ബാണം മലഞ്ചെരിവിലെ സാലങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു പിളർന്ന് ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറി. മഹാവേഗമുള്ള അത് ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് സാലങ്ങളെ പിളർന്ന്, രസാതലത്തെയും ഭേദിച്ച്, വീണ്ടും പുറത്തുവന്ന് അതേ ആവനാഴിയിൽത്തന്നെ പ്രവേശിച്ചു. ‘മുഹൂർത്തേന’ (ക്ഷണനേരംകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ കാലത്തിന്റെ അല്പതയും, ‘പുനസ്തൂണം പ്രവിവേശ’ (വീണ്ടും ആവനാഴിയിൽ പ്രവേശിച്ചു) എന്നതിനാൽ ശരത്തിന്റെ ദിവ്യതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — എയ്തശേഷം തനിയെ തിരിച്ചുവരുന്നത് സാധാരണ ശരമല്ല. പിളർന്നുകിടക്കുന്ന ആ ഏഴു സാലങ്ങളെ കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠൻ രാമന്റെ ശരവേഗത്തിൽ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. അതിയായി സന്തോഷിച്ച സുഗ്രീവൻ, ആഭരണങ്ങൾ താഴേക്കു തൂങ്ങുംവിധം, ശിരസ്സുകൊണ്ട് നിലത്തു വീണു നമസ്കരിച്ചു; രാഘവന്റെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പി നിന്നു. ആഭരണങ്ങൾ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നതിലൂടെ പ്രണാമത്തിന്റെ ആഴം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു; മുമ്പ് വാക്കുകൊണ്ടു പറഞ്ഞ സംശയം ഒരൊറ്റ കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ഇല്ലാതായി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — സുഗ്രീവൻ രണ്ടു പരീക്ഷകൾ നിർദേശിച്ചിരുന്നു, രാമൻ രണ്ടും നിറവേറ്റുന്നു; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ അസ്ഥികൂടം എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞു, ഇവിടെ സാലഭേദനവും. ‘സമം’ (ഒന്നിച്ച്) എന്ന പദം ഏഴു സാലങ്ങളും ഒരേസമയം പിളർന്നു, ക്രമമായിട്ടല്ല, എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതിനാൽ ബാലിയുടെ കർമത്തെക്കാൾ ഇതു മികച്ചതാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ അവയെ ഓരോന്നായാണ് തുളച്ചത്. ശരം ഭൂമി പിളർന്ന് രസാതലത്തിലെത്തുന്നത് ദിവ്യാസ്ത്രത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്; തനിയെ ആവനാഴിയിലേക്കു മടങ്ങുന്നതാകട്ടെ തികച്ചും അലൗകികവും.
ആ കർമത്താൽ ഹർഷിതനായ സുഗ്രീവൻ, ധർമജ്ഞനും സർവാസ്ത്രവിദ്വാന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനും ശൂരനുമായി മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന രാമനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ സകല ദേവന്മാരെയും യുദ്ധത്തിൽ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും; പ്രഭോ, പിന്നെ ബാലിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു മഹാസാലങ്ങളെയും പർവതത്തെയും ഭൂമിയെയും പിളർന്ന അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ, കാകുത്സ്ഥാ, യുദ്ധമുഖത്ത് ആർ നിൽക്കും? ഇന്ന് എന്റെ ശോകം നീങ്ങി, ഇന്ന് എനിക്ക് പരമമായ സന്തോഷം; കാരണം മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യനായ അങ്ങയെ ഞാൻ സുഹൃത്തായി നേടിയിരിക്കുന്നു. സഹോദരരൂപത്തിലുള്ള ആ ശത്രുവായ ബാലിയെ എന്റെ പ്രിയത്തിനായി ഇന്നുതന്നെ കൊല്ലണം, കാകുത്സ്ഥാ; ഇതാ ഞാൻ കൈകൂപ്പുന്നു.’ ‘ഭ്രാതൃരൂപിണം’ (സഹോദരന്റെ രൂപമുള്ളവൻ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിലൂടെ സുഗ്രീവൻ തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ സാരം പറയുന്നു — രൂപംകൊണ്ടു സഹോദരൻ, കർമംകൊണ്ടു ശത്രു. അപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ രാമൻ പ്രിയദർശനനായ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ലക്ഷ്മണനും അനുകൂലിക്കുന്ന വാക്കുകൾ മറുപടിയായി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ആലിംഗനം വാക്കിനെക്കാൾ അധികം പറയുന്നു — മൈത്രി കർമത്തിലൂടെത്തന്നെ പ്രകാശിതമായി. സുഗ്രീവന്റെ സ്തുതിയിലെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം സാമാന്യം (ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെപ്പോലും കൊല്ലാൻ കഴിവുള്ളവൻ), പിന്നെ വിശേഷം (പിന്നെ ബാലിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ), പിന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം (ഏഴു സാലങ്ങളും പർവതവും ഭൂമിയും ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ടു പിളർന്നു), ഒടുവിൽ പ്രാർഥന. ഇതുതന്നെയാണ് യുക്തിസഹമായ വാക്യരചന. ‘അദ്യ മേ വിഗതഃ ശോകഃ’ (ഇന്ന് എന്റെ ശോകം നീങ്ങി) എന്ന വാക്കിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ ദീർഘകാലത്തെ ദുഃഖം ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു നിവൃത്തമായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘മഹേന്ദ്രവരുണോപമം’ (മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യൻ) എന്ന ഇരട്ട ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ തേജസ്സും ഗാംഭീര്യവും ഒരുപോലെ പറയപ്പെടുന്നു.
‘ഈ സ്ഥലത്തുനിന്ന് നമുക്കു കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോകാം; നീ വേഗം മുമ്പേ നടക്കുക, ചെന്ന് സഹോദരന്റെ മണം മാത്രം ശേഷിക്കുന്ന ബാലിയെ പോരിനു വിളിക്കുക, സുഗ്രീവാ’ എന്നു രാമൻ പറഞ്ഞു. ‘ഭ്രാതൃഗന്ധിനം’ (സഹോദരന്റെ ഗന്ധം മാത്രമുള്ളവൻ) എന്ന പദം മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — സാഹോദര്യത്തിന്റെ ഗന്ധമാത്രം അവശേഷിക്കുന്നവൻ, ഭാവമല്ല. പിന്നെ അവരെല്ലാവരും വേഗത്തിൽ ബാലിയുടെ നഗരമായ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി, വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടു തങ്ങളെ മറച്ച് നിബിഡവനത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. സുഗ്രീവനാകട്ടെ, അരമുറുക്കി ഒരുങ്ങിനിന്ന്, ബാലിയെ വിളിക്കാനായി ഘോരമായി ഗർജിച്ചു — വേഗമേറിയ നാദങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ. ‘ഗാഢം പരിഹിതഃ’ (മുറുക്കി ഉടുത്തവൻ) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധസന്നദ്ധതയും ‘അംബരം ഭിന്ദന്നിവ’ (ആകാശം പിളർക്കുന്നതുപോലെ) എന്നതിനാൽ നാദത്തിന്റെ പ്രബലതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സഹോദരന്റെ ആ ഗർജനം കേട്ട് മഹാബലനായ ബാലി കുപിതനായി, അത്യന്തം ക്ഷുഭിതനായി, അസ്തപർവതത്തിന്റെ ചരിവിൽനിന്ന് സൂര്യൻ എന്നപോലെ പുറത്തേക്കു ചാടി. അസ്തഗിരിയിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്ന സൂര്യൻ എന്ന ഉപമ ഇവിടെ അർഥപൂർണമാണ് — തേജസ്വിയാണെങ്കിലും അവൻ അസ്തമയത്തിലേക്കുതന്നെയാണ് നീങ്ങുന്നത് എന്ന്, വരാനിരിക്കുന്ന വധത്തിന്റെ സൂചന. ‘വൃക്ഷൈരാത്മാനമാവൃത്യ’ (വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടു തങ്ങളെ മറച്ച്) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ ഒളിഞ്ഞുനിൽപ്പ് ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മുന്നോട്ട് അതു തർക്കവിഷയമാകും. ‘ക്ഷിപ്രമഗ്രതോ ഗച്ഛ’ (വേഗം മുമ്പേ പോകുക) എന്ന ആജ്ഞയിലൂടെ താൻ പിന്നിൽത്തന്നെ നിൽക്കുമെന്ന് രാമൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു; സുഗ്രീവൻ അന്ന് അതേപ്പറ്റി ആലോചിക്കുന്നില്ല.
പിന്നെ ബാലിക്കും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ അതിഭയങ്കരമായ യുദ്ധം നടന്നു — ആകാശത്ത് ബുധനും ചൊവ്വയും എന്ന ഗ്രഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള യുദ്ധംപോലെ ഘോരം. ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ടും വജ്രംപോലുള്ള മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന ആ സഹോദരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. അപ്പോൾ വില്ലേന്തിയ രാമൻ അവരെ രണ്ടുപേരെയും സൂക്ഷിച്ചുനോക്കി — ആ വീരന്മാർ രണ്ടുപേരും അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെ പരസ്പരം തുല്യരായിരുന്നു. ഇതു സുഗ്രീവനോ ബാലിയോ എന്ന് രാഘവനു തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ, പ്രാണഹരമായ ശരം വിടാൻ അവൻ തീരുമാനിച്ചില്ല. ഇതിനിടയിൽത്തന്നെ സുഗ്രീവൻ ബാലിയാൽ തകർക്കപ്പെട്ടു; തന്റെ രക്ഷകനായ രാഘവനെ കാണാതെ അവൻ ഋശ്യമൂകത്തിലേക്ക് ഓടി. തളർന്ന്, ദേഹമാകെ ചോരയിൽ കുളിച്ച്, പ്രഹരങ്ങളാൽ ജർജരിതനായ അവൻ, കോപത്തോടെ പിന്തുടർന്ന ബാലിയിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ട് മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ നിഷ്ക്രിയത്വത്തിനുപോലും കാരണം നൽകുന്നു — സാദൃശ്യമാണ് അവനെ തടഞ്ഞത്, പിന്തിരിയലല്ല; എങ്കിലും സുഗ്രീവന് അത് അറിയില്ലായിരുന്നു, അതിനാൽ അവന്റെ ക്ഷോഭം സ്വാഭാവികം. യുദ്ധവർണനയിൽ രണ്ട് ഉപമകൾ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ബുധനും ചൊവ്വയും തമ്മിലുള്ള ഗ്രഹയുദ്ധം, അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ സാദൃശ്യം; ആദ്യത്തേതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഘോരതയും രണ്ടാമത്തേതിലൂടെ യോദ്ധാക്കളെ വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള അസാധ്യതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അശ്വിനീദേവന്മാർ ഒരേ രൂപമുള്ളവരായി പ്രസിദ്ധരാണല്ലോ; അതിനാൽ ഈ ഉപമ സാദൃശ്യത്തിന്റെ പ്രമാണംതന്നെ. ‘തലൈഃ’ (കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ട്), ‘മുഷ്ടിഭിഃ’ (മുഷ്ടികൾകൊണ്ട്) എന്നീ പദങ്ങൾ വാനരന്മാരുടെ നിരായുധയുദ്ധത്തെ കുറിക്കുന്നു. ‘ക്രോധമൂർച്ഛിതൗ’ (ക്രോധത്താൽ മതിമറന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ ഇരുവരുടെയും വിവേകനാശം പറയപ്പെടുന്നു — അതുകൊണ്ടുതന്നെ സാദൃശ്യം വേർതിരിക്കാനാവാത്തതായി, കാരണം ക്രോധത്തിൽ മുഖഭാവങ്ങൾപോലും ഒരുപോലെയാകുന്നു.
അവൻ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതു കണ്ട് ബാലി, ശാപഭയത്താൽ, ‘നീ രക്ഷപ്പെട്ടു’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവിടെനിന്നു മടങ്ങി. മഹാബലനാണെങ്കിലും മുനിയുടെ വാക്കു നിമിത്തം അവന് അതിർത്തി കടക്കാൻ കഴിയില്ല — പതിനൊന്നാം സർഗത്തിലെ ശാപം ഇവിടെ ഫലിക്കുന്നു. രാഘവനും സഹോദരനോടും ഹനുമാനോടുമൊപ്പം വാനരനായ സുഗ്രീവൻ ഉണ്ടായിരുന്ന അതേ വനത്തിലേക്കു വന്നു. ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വന്ന രാമനെ കണ്ട്, ലജ്ജിതനായ സുഗ്രീവൻ നിലത്തേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ട് ദീനനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘പോരിനു വിളിക്കുക എന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞ്, പരാക്രമം കാണിച്ചുതന്ന്, പിന്നെ ശത്രുവിനെക്കൊണ്ട് എന്നെ അടിപ്പിച്ച്, ഇപ്പോൾ അങ്ങ് എന്താണ് ചെയ്തത്? രാഘവാ, അപ്പോൾത്തന്നെ അങ്ങ് സത്യമായി പറയേണ്ടിയിരുന്നു — ഞാൻ ബാലിയെ കൊല്ലുകയില്ല എന്ന്; എങ്കിൽ ഞാൻ ഇവിടെനിന്നു പോകുമായിരുന്നില്ല.’ ‘വസുധാമവലോകയൻ’ (ഭൂമിയിലേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ ലജ്ജയും ‘ദീനം’ എന്നതിനാൽ ക്ഷോഭവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ കോപത്തോടെ ശകാരിക്കുന്നില്ല, വേദനയോടെ ചോദിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതിനാൽ അവന്റെ മൈത്രി ഉലയാതെ നിലനിൽക്കുന്നു. ‘മുക്തോ ഹ്യസി ത്വം’ (നീ രക്ഷപ്പെട്ടു) എന്ന ബാലിയുടെ വാക്കിന് ഇരട്ട ധ്വനിയുണ്ട് — ഒരു വശത്ത് അവൻ സുഗ്രീവനെ ജീവനോടെ വിട്ടയയ്ക്കുന്നു, മറുവശത്ത് സ്വന്തം അശക്തിതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; ശാപഭയത്താൽ അവന് അതിർത്തി കടക്കാനാവില്ല. ‘തസ്യാമേവ വേലായാം’ (അപ്പോൾത്തന്നെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സുഗ്രീവൻ സമയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു — പിന്നീടു പറയുന്ന വാക്ക് ഉപകരിക്കുകയില്ല എന്ന്.
ഇങ്ങനെ ദീനസ്വരത്തിൽ കരുണമായി സംസാരിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനോട് രാഘവൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ഉണ്ണീ സുഗ്രീവാ, കേൾക്കൂ, കോപം കളയൂ; ഞാൻ ഈ ബാണം വിടാതിരുന്നതിന്റെ കാരണം കേൾക്കൂ. ആഭരണംകൊണ്ടും വേഷംകൊണ്ടും വലിപ്പംകൊണ്ടും നടപ്പുകൊണ്ടും നീയും ബാലിയും പരസ്പരം തുല്യരാണ്. സ്വരംകൊണ്ടും തേജസ്സുകൊണ്ടും നോട്ടംകൊണ്ടും പരാക്രമംകൊണ്ടും വാക്കുകൾകൊണ്ടും നിങ്ങളിൽ ആരാണ് ആരെന്ന് എനിക്കു തിരിച്ചറിയാനായില്ല. അങ്ങനെ രൂപസാദൃശ്യത്താൽ മോഹിതനായി, വാനരോത്തമാ, ശത്രുസംഹാരകവും മഹാവേഗമുള്ളതും ജീവനൊടുക്കുന്നതുമായ ഘോരശരം ഞാൻ വിട്ടില്ല; സാദൃശ്യത്താൽ ശങ്കിച്ച് — നമ്മുടെ രണ്ടുപേരുടെയും മൂലം അറ്റുപോകരുതല്ലോ എന്നു കരുതിയാണ് ഞാൻ അങ്ങനെ ചെയ്തത്. വീരാ, അറിവില്ലായ്മകൊണ്ടോ തിടുക്കംകൊണ്ടോ ഞാൻ നിന്നെ വധിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, കപീശ്വരാ, എന്റെ മൂഢതയും ബാലിശതയും ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകുമായിരുന്നു. അഭയം കൊടുത്തവനെ വധിക്കുന്നത് അത്യന്തം വലിയൊരു പാതകമാണ്. ഞാനും ലക്ഷ്മണനും സുന്ദരിയായ സീതയും — ഞങ്ങളെല്ലാവരും നിന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഈ വനത്തിൽ നീ മാത്രമാണ് ശരണം. അതിനാൽ നീ വീണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്യുക, എന്നെ സംശയിക്കരുത്, വാനരാ.’ ഇവിടെ രാമൻ കാരണം പറയുക മാത്രമല്ല, തന്റേതായ ഒരു അപരാധം സങ്കല്പിച്ച് ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നതുപോലെ സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് മഹാന്മാരുടെ രീതി. രാമന്റെ മറുപടിയിൽ സാദൃശ്യത്തിന്റെ അംശങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ആഭരണം, വേഷം, വലിപ്പം, നടപ്പ്, സ്വരം, തേജസ്സ്, നോട്ടം, പരാക്രമം, വാക്കുകൾ; ഇത്ര വിസ്തരിച്ച് മറ്റൊരു കവിയും സാദൃശ്യം വർണിക്കുന്നില്ല. ഇതിനാൽ രാമന്റെ നിഷ്ക്രിയത്വം അലസതയല്ല, സൂക്ഷ്മപരിശോധനയുടെ ഫലമാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ‘മൂലഘാതഃ’ (മൂലം അറ്റുപോകൽ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ വലിയൊരു ഭയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ശരം പിഴച്ചാൽ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും നശിച്ചേക്കാം എന്ന്. ‘അഭയം കൊടുത്തവനെ വധിക്കുന്നതു പാതകം’ എന്ന ധർമവചനമാകട്ടെ രാമന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ മൂലമാണ്; ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, എന്നാൽ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ അവ രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെ ദൃഢമാക്കുന്നു.
‘ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ, എന്റെ ഒരൊറ്റ ശരത്താൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിലത്തു പിടയുന്ന ബാലിയെ നീ കാണും. വാനരേശ്വരാ, നീ നിനക്കായി ഒരു അടയാളം ഉണ്ടാക്കുക; അതിലൂടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന നിന്നെ എനിക്കു തിരിച്ചറിയാം’ എന്നു രാമൻ പറഞ്ഞു. പിന്നെ അവൻ ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, നന്നായി പൂത്തതും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളതുമായ ഈ ഗജപുഷ്പീലത പറിച്ചെടുത്ത് മഹാത്മാവായ ഈ സുഗ്രീവന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിക്കൂ.’ അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ മലഞ്ചെരിവിൽ വളർന്നുനിന്ന, പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ ആ ഗജപുഷ്പി പറിച്ചെടുത്ത് അവന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു. കഴുത്തിൽ ചുറ്റിയ ആ ലതയാൽ ശ്രീമാനായ അവൻ, കൊക്കുകളുടെ നിരയാകുന്ന മാലയണിഞ്ഞ സന്ധ്യാമേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ അതിരമണീയമാണ് — കറുത്ത മേഘം, വെളുത്ത കൊക്കിൻനിര, സന്ധ്യയുടെ ചുവപ്പ് — ഈ മൂന്നിന്റെയും സംഗമംപോലെയാണ് വാനരന്റെ കഴുത്തിലെ പൂത്ത ലത. ഒടുവിൽ ദേഹകാന്തികൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നവനും രാമന്റെ വാക്കിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനുമായ അവൻ രാമനോടൊപ്പം ചെന്ന് വീണ്ടും കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി. ‘രാമവാക്യസമാഹിതഃ’ (രാമന്റെ വാക്കിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവൻ) എന്ന പദത്താൽ ബാഹ്യമായ അടയാളമല്ല, രാമന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് അവന്റെ ബലം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അടയാളത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ആശയം അങ്ങേയറ്റം പ്രായോഗികമാണ് — നിഷ്ക്രിയത്വത്തിനു കാരണമായ സാദൃശ്യം നീക്കാൻ ബാഹ്യമായ ഒരൊറ്റ അടയാളം മതി. ലക്ഷ്മണൻ ആ കർമം ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ അവന്റെ മൗനവും കർത്തവ്യനിഷ്ഠയും വീണ്ടും പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലതയുടെ വർണനയും വെറും അലങ്കാരമല്ല — ഗജപുഷ്പിക്ക് വെളുത്ത പൂക്കളാണ്, വാനരനാകട്ടെ കറുത്തവനും; അതിനാൽ ദൂരെനിന്നുപോലും അതു കാണാം; ഇങ്ങനെ കാവ്യശോഭയും പ്രയോജനവും ഒന്നുചേരുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിലെ ‘പുനരാപ’ (വീണ്ടും എത്തി) എന്ന പദത്താൽ ആദ്യശ്രമത്തിന്റെ പരാജയവും രണ്ടാമത്തേതിന്റെ ആരംഭവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ സർഗം പരാജയത്തിലല്ല, പുനഃപ്രയാണത്തിലാണ് അവസാനിക്കുന്നത്; ഈ സർഗം അനുഷ്ടുപ്പിൽത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു, ദീർഘവൃത്തത്തിലല്ല — ഈ ഭാഗത്ത് അത് അപൂർവമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥