സർഗ്ഗം
ദുന്ദുഭിവധവും മതംഗശാപവും
ബാലിയുടെ പരാക്രമവർണന, സമുദ്രവും ഹിമവാനും ദുന്ദുഭിയെ നിരാകരിക്കുന്നു, കിഷ്കിന്ധാകവാടത്തിലെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, മതംഗശാപം, അസ്ഥിക്കൂമ്പാരവും സാലവൃക്ഷങ്ങളും കാണിക്കൽ, രാമൻ ശരീരം തട്ടിയെറിയുന്നു
രാമന്റെ ഹർഷവും പൗരുഷവും വർധിപ്പിക്കുന്ന വാക്കു കേട്ട് സുഗ്രീവൻ രാഘവനെ പൂജിക്കുകയും പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ‘കോപിച്ചാൽ അങ്ങ് യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ, ജ്വലിക്കുന്നതും മർമങ്ങൾ ഭേദിക്കുന്നതും മൂർച്ചയുള്ളതുമായ ശരങ്ങളാൽ ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല’ എന്ന്. എങ്കിലും അവൻ രാമനെ ജാഗരൂകനാക്കുന്നു — ‘ബാലിയുടെ പൗരുഷവും വീര്യവും ധൈര്യവും എന്തെന്ന് ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ കേട്ട്, അതിനുശേഷം ചെയ്യേണ്ടത് വിധിച്ചാലും’ എന്ന്. തുടർന്ന് മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളാൽ ബാലിയുടെ അതിമാനുഷമായ ബലം വർണിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ അവൻ പടിഞ്ഞാറേ സമുദ്രത്തിൽനിന്നു കിഴക്കേതിലേക്കും തെക്കേതിൽനിന്നു വടക്കേതിലേക്കും കടന്നുപോകുന്നു; അവനു ക്ഷീണം ഉണ്ടാകുന്നുമില്ല. പർവതങ്ങളുടെ മുകളിൽ കയറി, വലിയ ശിഖരങ്ങളെ ബലമായി മേലോട്ടെറിഞ്ഞ്, വീണ്ടും പിടിച്ചെടുക്കുന്നു. വനങ്ങളിലെ കാതലുള്ള പലതരം അനേകം വൃക്ഷങ്ങൾ സ്വബലം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്ന അവനാൽ ബലമായി ഒടിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഈ മൂന്ന് ഉദാഹരണങ്ങളാൽ — ഗതി, എറിയൽ, ഒടിക്കൽ — ബാലിയുടെ മൂന്നുവിധം സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം — സുഗ്രീവൻ രാമനെ സന്ദേഹംകൊണ്ടല്ല, സത്യനിവേദനംകൊണ്ടാണ് പരീക്ഷിക്കുന്നത്; മിത്രത്തിൽനിന്നു സത്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അവന്റെ മുന്നിൽ ശത്രുവിന്റെ ബലംപോലും മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല. ‘യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമന്റെ തേജസ്സ് പ്രളയകാലത്തേതുപോലെയെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും തൊട്ടുപിന്നാലെ ബാലിയുടെ ബലം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതിലൂടെ ഇരുവരുടെയും താരതമ്യം ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ സ്വയം ഉണ്ടാകുന്നു. ‘സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നതിനു മുമ്പ്’ എന്ന പദത്താൽ കാലത്തിന്റെ അല്പതയും ‘നാലു സമുദ്രങ്ങൾ’ എന്നതിനാൽ ദേശത്തിന്റെ വിശാലതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരൊറ്റ പ്രഭാതത്തിൽത്തന്നെ അവൻ നാലു ദിക്കുകളിലും ചുറ്റിവരുന്നു എന്നർഥം. ശിഖരങ്ങൾ എറിയുന്നതിൽ എറിയൽ മാത്രമല്ല, വീണ്ടും പിടിച്ചെടുക്കലും പറയപ്പെടുന്നു — അതാകട്ടെ കൂടുതൽ ദുഷ്കരമാണ്, കാരണം വീഴുന്ന ഒരു വലിയ പർവതശിഖരം താങ്ങാൻ വലിയ സ്ഥിരത ആവശ്യമാണ്.
പിന്നെ സുഗ്രീവൻ ദുന്ദുഭിയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. ദുന്ദുഭി എന്നു പേരുള്ള, കൈലാസശിഖരംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന ഒരു മഹിഷം (പോത്തിന്റെ രൂപമുള്ള അസുരൻ) ഉണ്ടായിരുന്നു; വീര്യവാനായ അവൻ ആയിരം ആനകളുടെ ബലം വഹിച്ചിരുന്നു. വീര്യത്തിന്റെ അഹങ്കാരത്താൽ ദുഷ്ടാത്മാവായി, വരദാനത്താൽ മതിമറന്ന ആ മഹാകായൻ നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രത്തിന്റെ അടുത്തു ചെന്നു. തിരമാലകളും രത്നസമൂഹവുമുള്ള സാഗരത്തിന്റെ അതിർത്തി കടന്ന് ‘എനിക്കു യുദ്ധം തരൂ’ എന്ന് ആ മഹാർണവത്തോടു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ധർമാത്മാവും മഹാബലനുമായ സമുദ്രം എഴുന്നേറ്റ്, കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ ആ അസുരനോടു പറഞ്ഞു — ‘യുദ്ധവിശാരദാ, നിനക്കു യുദ്ധം തരാൻ ഞാൻ സമർഥനല്ല; നിനക്കു യുദ്ധം തരുന്നവനെ ഞാൻ പറഞ്ഞുതരാം, കേൾക്കൂ. മഹാരണ്യത്തിൽ തപസ്വികളുടെ പരമമായ ശരണമായ ഒരു ശൈലരാജനുണ്ട്, ശങ്കരന്റെ ശ്വശുരൻ, ഹിമവാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ. വലിയ ഉറവകളും അനേകം ഗുഹകളും നിർഝരങ്ങളുമുള്ള അവൻ യുദ്ധത്തിൽ നിനക്ക് അതുല്യമായ പ്രീതി നൽകാൻ സമർഥനാണ്’ എന്ന്. ഇവിടെ സമുദ്രം ഭയംകൊണ്ടല്ല, ധർമബുദ്ധികൊണ്ടാണ് യുദ്ധം ഒഴിവാക്കുന്നത്; എന്നിട്ടും ദുന്ദുഭി അതിനെ ഭയമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു. ‘വരദാനത്താൽ മതിമറന്ന’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വരംതന്നെയാണ് ഇവന്റെ വിനാശത്തിന്റെ മൂലം, കാരണം വരത്താൽ ലഭിച്ച ബലഗർവം വിവേകത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിന്റെ മറുപടി നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഒരു ഉദാഹരണമാണ് — അവൻ സ്വന്തം ദൗർബല്യം പറയുന്നില്ല; ‘യുദ്ധം തരാൻ ഞാൻ സമർഥനല്ല’ എന്ന മൃദുവചനത്താൽ തർക്കം ഒഴിവാക്കുന്നു, കഴിവുള്ള മറ്റൊരാളെ നിർദേശിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കാത്ത ധീരന്റെ മാർഗം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഹിമവാന്റെ വർണനയിൽ ‘തപസ്വികളുടെ ശരണം’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — തപസ്വികളുടെ ശരണമായവൻ യുദ്ധത്തിനുള്ള സ്ഥാനമല്ല എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ദുന്ദുഭി അത് മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. ‘നദികളുടെ നാഥൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും ‘രത്നസമൂഹമുള്ളവൻ’ എന്നതിനാൽ അവന്റെ ഐശ്വര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇത്ര മഹാനായവനെപ്പോലും വെല്ലുവിളിക്കുന്ന അസുരൻ സ്വന്തം ഉന്മാദംതന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ‘മഹിഷം’ എന്ന രൂപനിർദേശത്താൽ അവന്റെ മൃഗത്വവും ബുദ്ധിയുടെ സ്ഥൂലതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘കൈലാസശിഖരംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന’ എന്നതിനാൽ അവന്റെ വെളുത്ത വിശാലശരീരവും.
‘ഇവൻ ഭയന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു സമുദ്രത്തെക്കുറിച്ചു കരുതി ആ അസുരശ്രേഷ്ഠൻ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരംപോലെ ഹിമവാന്റെ വനത്തിലെത്തി. അവിടെ ആ പർവതത്തിന്റെ ഗജേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലുള്ള വെളുത്ത ശിലകൾ പലതും നിലത്തേക്കെറിഞ്ഞു, ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ വെൺമേഘത്തിന്റെ ആകാരമുള്ള, സൗമ്യനും പ്രീതിജനകമായ രൂപമുള്ളവനുമായ ഹിമവാൻ തന്റെ ശിഖരത്തിൽത്തന്നെ നിന്നുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ‘ധർമവത്സലനായ ദുന്ദുഭേ, എന്നെ ക്ലേശിപ്പിക്കാൻ നീ അർഹനല്ല; യുദ്ധകർമങ്ങളിൽ ഞാൻ നിപുണനല്ല, തപസ്വികളുടെ ശരണമാണ് ഞാൻ’ എന്ന്. ആ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന ദുന്ദുഭി പറഞ്ഞു — ‘നീ യുദ്ധത്തിൽ അസമർഥനാണെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ എന്നെ ഭയന്ന് ഉദ്യമമില്ലാത്തവനാണെങ്കിൽ, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന എനിക്ക് യുദ്ധം തരുന്നവനെ പറഞ്ഞുതരൂ’ എന്ന്. അപ്പോൾ വാക്യവിശാരദനും ധർമാത്മാവുമായ ഹിമവാൻ ക്രോധത്താൽ മുമ്പൊരിക്കലും പറഞ്ഞിട്ടില്ലാത്ത ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ബാലി എന്നു പേരുള്ള മഹാപ്രാജ്ഞനും ഇന്ദ്രപുത്രനും പ്രതാപവാനുമായ ഒരു വാനരൻ അതുല്യശോഭയുള്ള കിഷ്കിന്ധയിൽ വസിക്കുന്നു. യുദ്ധവിശാരദനായ അവൻ, ഇന്ദ്രൻ നമുചിക്കെന്നപോലെ, നിനക്കു മഹത്തായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നൽകാൻ സമർഥനാണ്. ഇപ്പോൾ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ വേഗം അവന്റെ അടുത്തേക്കു പോകൂ; യുദ്ധകർമത്തിൽ അവൻ എന്നും അസഹിഷ്ണുവായ ശൂരനാണ്’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ രണ്ടു മഹാന്മാരും യുദ്ധം ഒഴിവാക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ദുന്ദുഭി സ്വയം മൃത്യുമുഖത്തേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് മൂന്നു സ്വരങ്ങൾ കേൾക്കാം — അസുരന്റെ ദർപ്പം, ഹിമവാന്റെ ശാന്തി, ഒടുവിൽ അവന്റെ കോപം. ഹിമവാൻ ആദ്യം മൃദുവചനത്താൽത്തന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു; ‘ധർമവത്സലാ’ എന്ന സംബോധനയാൽ അസുരനെപ്പോലും ധർമത്തിൽ ഉറപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇത് ശിഷ്ടന്റെ ലക്ഷണമാണ്. എന്നാൽ ‘അനുക്തപൂർവം’ (മുമ്പ് പറഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തത്) എന്ന പദത്താൽ കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഹിമവാൻ ഒരിക്കലും പറഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തത് ഇന്ന് ക്രോധത്താൽ പറയുന്നു; അതായത് ബാലിയുടെ അടുത്തേക്ക് അയച്ചതും അവന്റെ കോപത്തിന്റെതന്നെ ഫലമാണ്. ഇവിടെ ദുന്ദുഭിയുടെ മരണമാർഗം രണ്ടു മഹാന്മാരാൽ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — സമുദ്രം ഹിമവാനിലേക്ക്, ഹിമവാൻ ബാലിയിലേക്ക്; അങ്ങനെ മുമ്പു പറഞ്ഞ ‘കാലചോദിതം’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന പദം സാർഥകമാകുന്നു. ‘ഇന്ദ്രൻ നമുചിക്കെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ ബാലിയുടെ ഇന്ദ്രപുത്രത്വം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അസുരന്റെ നിശ്ചിതമായ പരാജയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം നമുചി ഇന്ദ്രനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവനാണല്ലോ. ‘യുദ്ധകർമത്തിൽ അസഹിഷ്ണു’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ബാലിയുടെ അസഹിഷ്ണുത — മുൻസർഗത്തിലും കണ്ടത് — വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരു ഗുണത്തെ അനേകം സ്ഥലങ്ങളിൽ കാണിച്ച് കവി കഥാപാത്രത്തിന്റെ സ്വഭാവം ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അസുരന്റെ ഗതിവേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ശിലകൾ എറിയുന്നത് അവന്റെ ഗർവത്തിന്റെ ആദ്യകർമമാണ്. ‘തന്റെ ശിഖരത്തിൽത്തന്നെ നിന്നുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ ഹിമവാൻ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഇളകിയില്ല എന്ന ധൈര്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു.
ഹിമവാന്റെ വാക്കു കേട്ട് കോപാവിഷ്ടനായ ദുന്ദുഭി അപ്പോൾ ബാലിയുടെ നഗരമായ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോയി. പോത്തിന്റെ രൂപം ധരിച്ച, മൂർച്ചയുള്ള കൊമ്പുകളുള്ള, ഭയാനകനായ അവൻ വർഷകാലത്ത് ആകാശത്തിലെ ജലം നിറഞ്ഞ മഹാമേഘംപോലെയായിരുന്നു. പിന്നെ ആ മഹാബലൻ കിഷ്കിന്ധയുടെ കവാടത്തിലെത്തി ഭൂമിയെ വിറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ദുന്ദുഭി (പെരുമ്പറ) പോലെ ഗർജിച്ചു — പേരിന്റെ അർഥത്തിന് അനുരൂപമായിരുന്നു അവന്റെ നാദം. സമീപത്തുള്ള വൃക്ഷങ്ങളെ ഒടിച്ചും കുളമ്പുകളാൽ ഭൂമിയെ പിളർന്നും ദർപ്പത്തോടെ കൊമ്പുകൊണ്ട് ആ കവാടത്തിൽ ഉരച്ചും അവൻ ഒരു ആനയെപ്പോലെയായിരുന്നു. അന്തഃപുരത്തിലായിരുന്ന ബാലി ആ ശബ്ദം കേട്ട് അസഹിഷ്ണുവായി, നക്ഷത്രങ്ങളോടൊപ്പം ചന്ദ്രനെന്നപോലെ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം പുറത്തേക്കു ചാടിയിറങ്ങി. എല്ലാ വനചാരികളായ വാനരന്മാരുടെയും ഈശ്വരനായ അവൻ അളന്നുമുറിച്ച, വ്യക്തമായ അക്ഷരങ്ങളും പദങ്ങളുമുള്ള വാക്കോടെ ദുന്ദുഭിയോടു പറഞ്ഞു — ‘എന്തിനാണ് ഈ നഗരകവാടം തടഞ്ഞ് ഗർജിക്കുന്നത്? മഹാബലനായ ദുന്ദുഭേ, എനിക്കു നിന്നെ അറിയാം; പ്രാണൻ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളൂ’ എന്ന്. ബുദ്ധിമാനായ വാനരേന്ദ്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന ദുന്ദുഭി മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘അളന്നുമുറിച്ച, വ്യക്തമായ അക്ഷരങ്ങളും പദങ്ങളുമുള്ള’ എന്ന പദത്താൽ ബാലിയുടെ സംയമവും ‘കണ്ണുകൾ ചുവന്ന’ എന്നതിനാൽ അസുരന്റെ അസംയമവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദുന്ദുഭിയുടെ വർണനയിൽ നാലു ക്രിയാപദങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഗർജിച്ചു, ഒടിച്ചു, പിളർന്നു, ഉരച്ചു; ഇവയാൽ അവന്റെ ഉദ്ധതത്വം സർവാംഗമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദുന്ദുഭി ദുന്ദുഭിയെപ്പോലെ’ എന്ന യമകം ഇവിടെ മനോഹരമാണ് — പേരുകൊണ്ടും അവൻ ഒരു വാദ്യവിശേഷമാണ്, നാദംകൊണ്ടും. ‘ആനയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കൊമ്പുകൊണ്ടു കവാടത്തിൽ ഉരയ്ക്കുന്ന ആനയുടെ ദർപ്പം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ബാലിയുടെ പുറപ്പാടും ‘നക്ഷത്രങ്ങളോടൊപ്പം ചന്ദ്രനെന്നപോലെ’ എന്ന സൗമ്യമായ ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു സ്ത്രീകളോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്ന അവൻ യുദ്ധോന്മുഖനായല്ല, സ്വസ്ഥനായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്; ഇതിലൂടെ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ വാക്കും ‘അളന്നത്’ — അല്പാക്ഷരം, ‘വ്യക്തമായ അക്ഷരങ്ങളും പദങ്ങളുമുള്ളത്’ — സ്പഷ്ടം; ക്രോധത്തിലും സംയമം എന്ന രാജഗുണം. ‘പ്രാണൻ രക്ഷിച്ചുകൊള്ളൂ’ എന്നതാകട്ടെ കരുണയോടുകൂടിയ ഒരു വിലക്കാണ്, വെല്ലുവിളിയല്ല. ഇതിലൂടെ ബാലി ആദ്യം ധർമപക്ഷത്തുതന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത് എന്ന് അറിയാം.
‘വീരാ, സ്ത്രീകളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വാക്കു പറയാൻ നീ അർഹനല്ല; ഇന്ന് എനിക്കു യുദ്ധം തരൂ, അപ്പോൾ നിന്റെ ബലം ഞാൻ അറിയും’ എന്ന് അസുരൻ പറഞ്ഞു. ‘അല്ലെങ്കിൽ ഇന്നു രാത്രി ഞാൻ ക്രോധം അടക്കിവെക്കാം; കാമഭോഗങ്ങളിൽ ഇഷ്ടംപോലെ ഈ രാത്രി ആസ്വദിച്ചുകൊള്ളൂ. ദാനങ്ങൾ നൽകപ്പെടട്ടെ, വാനരന്മാർ ആലിംഗനം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; സർവശാഖാമൃഗേന്ദ്രാ, സുഹൃജ്ജനങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കൂ. കിഷ്കിന്ധയെ നന്നായി കണ്ടുകൊള്ളൂ, നഗരത്തിൽ നിനക്കു തുല്യനായ ഒരാളെ നിയോഗിക്കൂ, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കൂ — നിന്റെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നവനാണ് ഞാൻ. മത്തനോ പ്രമത്തനോ തകർന്നവനോ ഒറ്റപ്പെട്ടവനോ ക്ഷീണിച്ചവനോ, നിന്നെപ്പോലെ മദത്താൽ മതിമറന്നവനോ ആയവനെ കൊല്ലുന്നവൻ ലോകത്തിൽ ഭ്രൂണഹത്യ ചെയ്തവനെപ്പോലെയാകും’ എന്ന്. ഈ വചനത്തിലൂടെ അസുരൻ തന്റെ ഔദാര്യം കാണിക്കുന്നതുപോലെ നടിക്കുന്നു; യഥാർഥത്തിലോ ബാലിയെ മത്തനെന്നു പരിഹസിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ബാലി താര മുതലായ എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും പറഞ്ഞയച്ച്, ക്രോധത്തിലും മന്ദമായി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ അസുരേശ്വരനോടു പറഞ്ഞു — ‘യുദ്ധത്തിൽ നിനക്കു ഭയമില്ലെങ്കിൽ, ഇവൻ മത്തനാണെന്നു കരുതരുത്; ഈ പോരാട്ടത്തിൽ ഈ മദം വീരപാനമാണെന്നു മനസ്സിലാക്കിക്കൊള്ളൂ’ എന്ന്. മദം വീരപാനമായി പരിണമിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ മനോഹരമായ ഉത്തരം. അസുരന്റെ വചനത്തിന് രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം യുദ്ധയാചന, പിന്നെ പരിഹാസം നിറഞ്ഞ അനുമതി. ‘ഇന്നു രാത്രി ക്രോധം അടക്കിവെക്കാം’ എന്നു പറയുമ്പോൾ അവൻ ഔദാര്യത്തിന്റെ ഒരു നാട്യം കാണിക്കുന്നു; യഥാർഥത്തിൽ ‘ഇത് നിന്റെ അവസാനരാത്രി’ എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘കിഷ്കിന്ധയെ നന്നായി കണ്ടുകൊള്ളൂ’ എന്ന പദത്താൽ മരണംതന്നെ വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ‘ഭ്രൂണഹാ’ (ഭ്രൂണഹത്യ ചെയ്തവൻ) എന്ന ശബ്ദപ്രയോഗമാകട്ടെ ധർമശാസ്ത്രപരമാണ് — മത്തനെയോ പ്രമത്തനെയോ കൊല്ലുന്നത് മഹാപാതകമാണ് എന്ന സ്മൃതിവചനം അനുസരിച്ച് അവൻ തന്നെ ധർമിഷ്ഠനെപ്പോലെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ബാലിയുടെ ഉത്തരമാകട്ടെ ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് അവനെ നിരാകരിക്കുന്നു — ‘ഈ മദം പോരാട്ടത്തിൽ വീരപാനമാണ്’ എന്ന്. മദ്യപാനം ദോഷമാണ്, വീരപാനമോ ശൗര്യത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നതും; ഇങ്ങനെ ദോഷത്തെത്തന്നെ ഗുണമാക്കി മാറ്റി അവൻ അസുരന്റെ ആക്ഷേപം നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു. സ്ത്രീകളെ പറഞ്ഞയയ്ക്കുന്നതും അവന്റെ യുദ്ധസന്നദ്ധത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ബാലി, പിതാവായ മഹേന്ദ്രൻ നൽകിയ സ്വർണമാല ഉയർത്തിയണിഞ്ഞ് യുദ്ധത്തിനു നിലയുറപ്പിച്ചു. പർവതംപോലെയുള്ള ആ ദുന്ദുഭിയെ കൊമ്പുകളിൽ പിടിച്ച് ആ കപികുഞ്ജരൻ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് ചുഴറ്റി, ബലമായി വീഴ്ത്തി, മഹാസ്വനത്തിൽ ഗർജിച്ചു; വീഴ്ത്തപ്പെടുമ്പോൾ അവന്റെ ചെവികളിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുകി. പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദുന്ദുഭിയും ബാലിയും തമ്മിൽ ക്രോധാവേശത്തോടെ ഘോരമായ യുദ്ധം നടന്നു. ഇന്ദ്രതുല്യപരാക്രമനായ ബാലി മുഷ്ടികളാലും കാൽമുട്ടുകളാലും പാദങ്ങളാലും ശിലകളാലും വൃക്ഷങ്ങളാലും യുദ്ധം ചെയ്തു. അവിടെ പരസ്പരം പ്രഹരിക്കുന്ന വാനരനിലും അസുരനിലും അസുരൻ യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു, ഇന്ദ്രപുത്രൻ വർധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നെ ആ ദുന്ദുഭിയെ ഉയർത്തി അവൻ നിലത്തടിച്ചു; പ്രാണഹരമായ ആ യുദ്ധത്തിൽ ഞെരിഞ്ഞമർന്ന ദുന്ദുഭി ദ്വാരങ്ങളിൽനിന്ന് ഏറെ രക്തം ഒഴുക്കി; ആ മഹാബാഹു നിലത്ത് പഞ്ചത്വം പ്രാപിച്ചു. ജീവനറ്റ്, ബോധമറ്റ അവനെ കൈകളാൽ തൂക്കിയെടുത്ത് വേഗശാലിയായ ബാലി ഒരൊറ്റ ആയത്തിൽ ഒരു യോജന ദൂരത്തേക്ക് എറിഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ ദുന്ദുഭിയുടെ ഗർവത്തിന് അന്ത്യം; എന്നാൽ അവന്റെ ആ എറിയൽതന്നെ ബാലിയുടെ ശാപത്തിനു ഹേതുവാകും. യുദ്ധവർണനയിൽ കവി ക്രമമായി വേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം മാല ഉയർത്തൽ — പിതാവായ മഹേന്ദ്രൻ നൽകിയ സ്വർണമാല; അതിന്റെ പരാമർശത്താൽ ബാലിയുടെ ദിവ്യജന്മം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ കൊമ്പുകളിൽ പിടിക്കൽ, ചുഴറ്റൽ, നിലത്തു വീഴ്ത്തൽ, ഗർജനം, ചെവികളിൽനിന്നുള്ള രക്തസ്രാവം — ഈ അഞ്ചു ഘട്ടങ്ങളാൽ ആദ്യപ്രഹരം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ‘പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന’ എന്ന പദത്താൽ ഇരുവരുടെയും ഉത്സാഹം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; യുദ്ധം ഏകപക്ഷീയമായിരുന്നില്ല. മുഷ്ടികൾ, കാൽമുട്ടുകൾ, പാദങ്ങൾ, ശിലകൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്ന് അഞ്ചുവിധം സാധനങ്ങൾ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — നഖങ്ങളും പല്ലുകളും ആയുധമാക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ സ്വാഭാവികമായ യുദ്ധരൂപമാണിത്. ‘അസുരൻ ക്ഷയിച്ചു, ഇന്ദ്രപുത്രൻ വർധിച്ചു’ എന്ന് ഒരൊറ്റ അർധശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ ഇരുവരുടെയും വിപരീതഗതി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇത് വാല്മീകിയുടെ പ്രിയപ്പെട്ട ശൈലിയാണ്. ഒടുവിൽ ‘പഞ്ചത്വം പ്രാപിച്ചു’ എന്ന സൗമ്യപദത്താൽ മരണം പറയപ്പെടുന്നു. ‘ജീവനറ്റ്, ബോധമറ്റ’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ മരണത്തിന്റെ നിശ്ചയം വീണ്ടും ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു; ‘കൈകളാൽ തൂക്കിയെടുത്ത്’ എന്നതിലൂടെ എറിയുന്നതിനു മുമ്പുള്ള തൂക്കിനോക്കലും പറയപ്പെടുന്നു — അത് പിന്നീട് രാമൻ കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ടു ചെയ്യുന്ന തൂക്കിനോക്കലുമായി വൈരുധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. യോജനദൂരത്തേക്കുള്ള എറിയൽ ബലപ്രദർശനം മാത്രമല്ല, കഥയിലെ തുടർന്നുള്ള ശാപത്തിന്റെ നിമിത്തവുമാണ് — ഒരൊറ്റ കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ജയവും പരാജയവും ഉണ്ടായി എന്നതാണ് ഈ കാവ്യത്തിന്റെ വക്രത.
വേഗത്തിൽ എറിയപ്പെട്ട അവന്റെ വായിൽനിന്ന് രക്തത്തുള്ളികൾ കാറ്റിൽ ഉയർന്ന് മതംഗന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു വീണു. അവിടെ വീണ രക്തത്തുള്ളികൾ കണ്ട് മുനി ക്രുദ്ധനായി ചിന്തിച്ചു — ‘പെട്ടെന്ന് എന്നെ രക്തംകൊണ്ടു സ്പർശിച്ച ഇവൻ ആരാണ്? ദുരാത്മാവും ദുർബുദ്ധിയും അസംസ്കൃതചിത്തനും ബാലിശനുമായ ഇവൻ ആരാണ്?’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ പുറത്തിറങ്ങി, പർവതാകാരനായ ഒരു മഹിഷം ജീവനറ്റ് നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ടു. തപസ്സുകൊണ്ട് ‘ഇതു ചെയ്തത് ഒരു വാനരനാണ്’ എന്ന് അറിഞ്ഞ് എറിഞ്ഞ വാനരന്റെമേൽ അവൻ മഹാശാപം ചൊരിഞ്ഞു — ‘രക്തപ്രവാഹങ്ങളാൽ എന്റെ ആശ്രയമായ വനത്തെ ദുഷിപ്പിച്ചവൻ ഇവിടെ പ്രവേശിക്കരുത്; പ്രവേശിച്ചാൽ അവനു വധമുണ്ടാകും. എറിയുമ്പോൾ ഇവൻ ഈ വൃക്ഷങ്ങളെയും ഒടിച്ചുകളഞ്ഞു. ആ ദുർബുദ്ധി എന്റെ ആശ്രമത്തിനു ചുറ്റും പൂർണമായ ഒരു യോജനയ്ക്കുള്ളിൽ വന്നാൽ, തീർച്ചയായും അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. എന്റെ വനത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന ഇവന്റെ സചിവന്മാരും ഇവിടെ വസിക്കരുത്; ഇതു കേട്ട് അവർ ഇഷ്ടംപോലെ പോയ്ക്കൊള്ളട്ടെ. അവരും ഇവിടെ തുടർന്നാൽ അവരെയും ഞാൻ തീർച്ചയായും ശപിക്കും. പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിച്ച എന്റെ ഈ വനത്തിൽ അവർ ഇലകളും മുളകളും നശിപ്പിക്കുന്നവരും ഫലമൂലങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നവരുമാണ്. ഇന്നത്തെ ദിവസമാണ് അതിർത്തി; നാളെ ഞാൻ കാണുന്ന വാനരൻ അനേകായിരം വർഷം ശിലയായിത്തീരും’ എന്ന്. ശാപത്തിന്റെ വിസ്താരം ഈ സർഗത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതലാണ്, കാരണം അതുതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ അടിസ്ഥാനം — ഋശ്യമൂകം സുഗ്രീവന്റെ ശരണമാകുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്. മുനിയുടെ ക്രോധം ആകസ്മികമല്ല; അവൻ ആദ്യം ചിന്തിക്കുന്നു, പിന്നെ പുറത്തിറങ്ങി കാണുന്നു, പിന്നെ തപസ്സുകൊണ്ടു കാരണം അറിയുന്നു, അതിനുശേഷംമാത്രം ശപിക്കുന്നു — ഇത് ന്യായപൂർവമായ ക്രമമാണ്. ‘അകൃതാത്മാ’ എന്ന പദത്താൽ അസംസ്കൃതചിത്തത്വവും ‘ബാലിശൻ’ എന്നതിനാൽ അവിവേകവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശാപത്തിന്റെ വിസ്താരവും വിചിത്രമാണ് — ബാലി മാത്രമല്ല, അവന്റെ സചിവന്മാരും നിഷിദ്ധരാണ്; എന്നാൽ അവർക്കു പുറത്തുപോകാൻ അവസരം നൽകപ്പെടുന്നു, ബാലിക്കോ ഇല്ല. ‘പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിച്ച’ എന്ന പദത്താൽ മുനിയുടെ വനസ്നേഹം പ്രകാശിക്കുന്നു — തപസ്വികൾക്കു വനം പുത്രനെപ്പോലെയാണ്. ശാപവചനത്തിൽ ‘തീർച്ചയായും അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല’ എന്ന നിശ്ചയാർഥകമായ പദവും ‘തീർച്ചയായും ശപിക്കും’ എന്ന രണ്ടാമത്തെ നിശ്ചയവും ഉണ്ട്; രണ്ടിനാലും മുനിയുടെ വാക്കിന്റെ അമോഘത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇലകളും മുളകളും നശിപ്പിക്കുന്നവർ, ഫലമൂലങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നവർ’ എന്ന് വാനരന്മാരുടെ സഹജമായ ദോഷവും അവൻ ഓർക്കുന്നു. ‘മര്യാദാ’ (അതിർത്തി) എന്ന പദത്താൽ കാലപരിധി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ശാപം പെട്ടെന്നല്ല, അവസരം നൽകിയശേഷമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഒടുവിൽ ‘ശിലയായിത്തീരും’ എന്ന ശിലാരൂപപ്രാപ്തി ശാപത്തിന്റെ പരമമായ അതിരാണ്. ഇങ്ങനെ ഒരേ വനം ഒരുവനു രക്ഷയും മറ്റൊരുവനു നിഷേധവുമാകുന്നു — ഇങ്ങനെ കവി ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മഗതി കാണിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ സംക്ഷിപ്തമാണ്; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ വിസ്തരിച്ചു വായിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാറ്റിൽ ഉയർന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ തുള്ളികൾ ഒരു യോജന ദൂരം പോയത് സംഭാവ്യമാക്കപ്പെടുന്നു — കാറ്റിനാൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ട് അവ ആശ്രമത്തിലെത്തി, നേരിട്ട് എറിയപ്പെട്ടതല്ല; ഇതിലൂടെ ബാലിയുടെ അപരാധം മനഃപൂർവമല്ല എന്നും ധ്വനിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ശാപം തടയപ്പെടുന്നില്ല.
പിന്നെ മുനി പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് ആ വാനരന്മാർ ആ വനത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി; അവരെ കണ്ട് ബാലി പറഞ്ഞു — ‘മതംഗവനവാസികളേ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും എന്തിനാണ് എന്റെ അടുത്തു വന്നിരിക്കുന്നത്? വനവാസികൾക്കു ക്ഷേമമല്ലേ?’ എന്ന്. പിന്നെ ആ വാനരന്മാരെല്ലാം സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ ബാലിയോട് എല്ലാ കാരണവും ശാപവും പറഞ്ഞു. വാനരന്മാർ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് ബാലി മഹർഷിയുടെ അടുത്തുചെന്ന് കൈകൂപ്പി യാചിച്ചു; എന്നാൽ മഹർഷി അവനെ ഗൗനിക്കാതെ ആശ്രമത്തിലേക്കു കടന്നു; ശാപം ഏൽക്കേണ്ടിവന്നതിന്റെ ഭയത്താൽ ബാലി വിഹ്വലനായി. അന്നുമുതൽ ശാപഭയത്താൽ ഭീതനായ ആ വാനരൻ മഹാപർവതമായ ഋശ്യമൂകത്തിൽ പ്രവേശിക്കാനോ അതിനെ കാണാനോപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘അവന് ഇവിടെ പ്രവേശനമില്ലെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം വിഷാദമില്ലാതെ ഈ മഹാവനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നത്’ എന്ന് സുഗ്രീവൻ രാമനോടു പറയുന്നു. പിന്നെ അവൻ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം കാണിക്കുന്നു — ‘വീര്യത്തിന്റെ അഹങ്കാരത്താൽ എറിയപ്പെട്ട ദുന്ദുഭിയുടെ, മലമുകൾപോലെയുള്ള വലിയ അസ്ഥിക്കൂമ്പാരം ഇതാ തെളിഞ്ഞുകാണുന്നു; ശാഖകൾ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വിശാലമായ ഈ ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളും — അവയിൽ ഒന്നിനെ ബാലി സ്വന്തം ഓജസ്സുകൊണ്ട് ഇലകൊഴിക്കാൻ പ്രാപ്തനാണ്. അവന്റെ ഈ അതുല്യവീര്യം ഞാൻ വെളിപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു; ആ ബാലിയെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്ക് എങ്ങനെ കഴിയും?’ എന്ന്. ബാലിയുടെ ചോദ്യത്തിൽ ‘വനവാസികൾക്കു ക്ഷേമമല്ലേ’ എന്ന കരുണ കാണാം — അവൻ പ്രജകളുടെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നു; ഇതൊരു രാജഗുണമാണ്. എന്നാൽ ഉത്തരം കേട്ട് അവൻ കോപിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് കൈകൂപ്പി മഹർഷിയോടു യാചിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ അവന്റെ വിനയവും സിദ്ധിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും മഹർഷി അവനെ ഗൗനിക്കാതെ ആശ്രമത്തിൽ കടക്കുന്നു; ശാപം പിൻവലിക്കപ്പെട്ടില്ല. ‘വിഹ്വലനായി’ എന്ന പദത്താൽ ആദ്യമായി ബാലി ഭീതനായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സമുദ്രങ്ങളെ കടന്നുപോകുന്നവൻ ഒരു മുനിയുടെ വാക്കിനാൽ വ്യഥിക്കുന്നു; ഇതാണ് തപസ്സിന്റെ മഹിമ. ‘സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ മുമ്പു പറഞ്ഞ, ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ മാല വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിൽ ‘വിഷാദമില്ലാതെ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ വിശേഷിച്ചു ശ്രദ്ധിക്കണം — ഋശ്യമൂകത്തിൽ അവൻ നിർഭയനാണ്, അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവിടെ കഴിയുന്നത്. ഒടുവിൽ അവൻ രണ്ടു പ്രത്യക്ഷസാക്ഷ്യങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — അസ്ഥിക്കൂമ്പാരം, ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങൾ. ഇവ കഥ മാത്രമല്ല, കാണാവുന്ന വസ്തുക്കളാണ്; അതിനാൽ സുഗ്രീവന്റെ വാക്ക് പരീക്ഷിക്കാവുന്നതുമാകുന്നു. ‘ഇലകൊഴിക്കാൻ’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദം ബാലിയുടെ സാലഭഞ്ജനസാമർഥ്യം വഹിക്കുന്നു; ഏഴ് എന്ന സംഖ്യ പിന്നീട് പരീക്ഷയുടെ മാനദണ്ഡമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആ ബാലിയെ കൊല്ലാൻ അങ്ങേക്ക് എങ്ങനെ കഴിയും’ എന്ന ചോദ്യമാകട്ടെ അവജ്ഞയല്ല, മിത്രത്തിന്റെ ചിന്തയാണ്. ‘മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവന്റെ ഏകാകിത്വമല്ല, സപരിവാരത്വമാണ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് — അത് പിന്നീട് രാജ്യപ്രാപ്തിയുടെ ബീജമാണ്.
ഇങ്ങനെ പറയുന്ന സുഗ്രീവനോട് ലക്ഷ്മണൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ‘ഏതു കർമം ചെയ്തുകണ്ടാൽ നീ ബാലിയുടെ വധത്തിൽ വിശ്വസിക്കും?’ എന്ന്. സുഗ്രീവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘പണ്ട് ബാലി ഈ ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളെ ഇങ്ങനെ ഓരോന്നോരോന്നായി തുളച്ചിട്ടുണ്ട്, അതും പലവട്ടം. രാമൻ ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഇവയിൽ ഒരു വൃക്ഷത്തെ പിളർക്കുമെങ്കിൽ, രാമന്റെ വിക്രമം കണ്ട് ബാലി കൊല്ലപ്പെട്ടതായി ഞാൻ കരുതും. ലക്ഷ്മണാ, കൊല്ലപ്പെട്ട മഹിഷത്തിന്റെ അസ്ഥികൾ ഒരു കാലുകൊണ്ട് ഉയർത്തി ബലമായി ഇരുനൂറു വില്ലളവു ദൂരത്തേക്ക് എറിയുമെങ്കിലും’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം സുഗ്രീവൻ കൺകോണുകൾ ചുവന്ന കാകുത്സ്ഥനായ രാമനെക്കുറിച്ച് ഒരു നിമിഷം ചിന്തിച്ച് വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ബാലി ശൂരനും ശൂരനെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്നവനുമാണ്; ബലവും പൗരുഷവും പ്രസിദ്ധമായവൻ, ബലവാൻ, യുദ്ധങ്ങളിൽ പരാജയമറിയാത്തവൻ. ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുഷ്കരമായ അവന്റെ കർമങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു; അവ ചിന്തിച്ച് ഭയന്നാണ് ഞാൻ ഋശ്യമൂകത്തെ ആശ്രയിച്ചത്. അജയ്യനും അധൃഷ്യനും അസഹിഷ്ണുവുമായ ആ വാനരേന്ദ്രനെ ഓർത്ത് ഞാൻ ഈ ഋശ്യമൂകം വിട്ടുപോകുന്നില്ല. ഹനുമാൻ മുതലായ അനുരക്തരായ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഉദ്വിഗ്നനും ശങ്കിതനുമായി ഞാൻ ഈ മഹാവനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. മിത്രവത്സലാ, അങ്ങയിൽ ശ്ലാഘനീയനായ ഒരു സന്മിത്രത്തെ ഞാൻ നേടിയിരിക്കുന്നു; ഹിമവാനെയെന്നപോലെ ഞാൻ അങ്ങയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ ബലം എനിക്കറിയാം; അങ്ങയുടെ വീര്യമോ യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടില്ല. ഞാൻ അങ്ങയെ തൂക്കിനോക്കുകയല്ല, അവമതിക്കുകയല്ല, ഭയപ്പെടുത്തുകയുമല്ല; അവന്റെ ഭീകരകർമങ്ങളാണ് എന്നിൽ ഭീരുത്വം ജനിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. തീർച്ചയായും അങ്ങയുടെ വാക്കും പ്രമാണവും ധൈര്യവും ആകൃതിയും, ചാരംമൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ, പരമമായ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു’ എന്ന്. അതു കേട്ട് രാമൻ പുഞ്ചിരിയോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ വിക്രമത്തിൽ നിനക്കു വിശ്വാസമില്ലെങ്കിൽ, യുദ്ധത്തിൽ ശ്ലാഘനീയമായ വിശ്വാസം ഞാൻ നിനക്ക് ഉണ്ടാക്കിത്തരാം’ എന്ന്. ലക്ഷ്മണന്റെ ചോദ്യം സംക്ഷിപ്തമാണെങ്കിലും മർമസ്പർശിയാണ് — ‘ഏതു കർമം ചെയ്തുകണ്ടാൽ നീ വിശ്വസിക്കും’ എന്ന്; അതായത് സന്ദേഹം നീക്കാനുള്ള പ്രമാണം പറയൂ എന്ന്. ഇതിലൂടെ കവി സുഗ്രീവന് തന്റെ ആശങ്ക വ്യക്തമാക്കാൻ അവസരം നൽകുന്നു, അവനെ ദോഷിയാക്കുന്നില്ല. സുഗ്രീവൻ രണ്ടു പരീക്ഷകൾ നിർദേശിക്കുന്നു — സാലഭേദനം, അസ്ഥിക്ഷേപം; രണ്ടും ബാലിയുടെതന്നെ കർമങ്ങളാണ്; അതിനാൽ നേരിട്ടുള്ള താരതമ്യം സാധ്യമാണ്. ‘പലവട്ടം’ എന്ന പദത്താൽ ബാലി അതു പലതവണ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ പരീക്ഷയുടെ കാഠിന്യം വർധിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സുഗ്രീവൻ തന്റെ മനോനില വിവരിക്കുന്നു. ‘ശൂരനും ശൂരനെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്നവനും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതിനാൽ യഥാർഥമായ ശൗര്യവും രണ്ടാമത്തേതിനാൽ അവന്റെ അഭിമാനവും പറയപ്പെടുന്നു. ‘ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുഷ്കരം’ എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല, മുമ്പു വർണിച്ച കർമങ്ങളുടെ നിഗമനമാണ്. ‘ഉദ്വിഗ്നനും ശങ്കിതനും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ നിരന്തരമായ ഭയം പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഹനുമാൻ മുതലായ അനുരക്തരായ മന്ത്രിമാർ’ എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാന്റെ ശ്രേഷ്ഠത ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഹിമവാനെയെന്നപോലെ അങ്ങയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന ഉപമയാകട്ടെ മനോഹരമാണ് — ഋശ്യമൂകം എന്ന ശൈലമായിരുന്നു ശരണം, ഇപ്പോൾ രാമൻതന്നെയാണ് ശൈലം. എങ്കിലും അവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ‘അങ്ങയുടെ വീര്യം ഞാൻ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടില്ല’ എന്ന്; ഇത് അവജ്ഞയല്ല, സത്യവാദിതയാണ്. ‘തൂക്കിനോക്കുകയല്ല, അവമതിക്കുകയല്ല, ഭയപ്പെടുത്തുകയുമല്ല’ എന്ന മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ അവൻ തന്റെ ആശയം ശുദ്ധമാക്കുന്നു. ‘ചാരംമൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമന്റെ ഗൂഢമായ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുറമേ കാണാത്തത് ഉള്ളിൽ ജ്വലിക്കുന്നു. രാമന്റെ ഉത്തരവും സംക്ഷിപ്തംതന്നെ — തർക്കമില്ല, കോപമില്ല; ‘വിശ്വാസം ഉണ്ടാക്കിത്തരാം’ എന്ന് കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ഉത്തരം; ‘പുഞ്ചിരിയോടെ’ എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ സ്ഥൈര്യവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ ദീർഘമായ വചനം പതിനൊന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വിസ്തരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അത് സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒട്ടുമില്ല; വൾഗേറ്റ് അതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ മനഃശാസ്ത്രം സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ഭയം, വിശ്വാസം, സംശയം, ക്ഷമായാചന എന്നിവ ഒന്നിച്ചു കലർന്നിരിക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു മിശ്രഭാവം വാല്മീകി സാധാരണയായി മനുഷ്യരിലാണ് കാണിക്കാറുള്ളത്; ഇവിടെയോ ഒരു വാനരനിൽ.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സുഗ്രീവനെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനും മഹാബാഹുവുമായ രാഘവൻ ദുന്ദുഭിയുടെ ശരീരം ലീലയായി കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ട് തൂക്കിയെടുത്ത് പത്തു യോജന ദൂരത്തേക്ക് എറിഞ്ഞു — അസുരന്റെ ഉണങ്ങിയ ശരീരത്തെ വീര്യവാനായ അവൻ കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ടുതന്നെ തട്ടിയെറിഞ്ഞു. എറിയപ്പെട്ട ശരീരം കണ്ട് സുഗ്രീവൻ വീണ്ടും, ലക്ഷ്മണന്റെ മുന്നിലും വാനരന്മാരുടെ മുന്നിലും വെച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള രാമനോട് ഈ അർഥവത്തായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘സഖേ, പണ്ട് ക്ഷീണിതനും മത്തനുമായ എന്റെ സഹോദരൻ ബാലി എറിഞ്ഞത് നനവുള്ളതും മാംസമുള്ളതും പുതിയതുമായ ശരീരമായിരുന്നു; ഇപ്പോഴോ, രാഘവാ, ഇത് ഭാരമില്ലാത്തതും മാംസമില്ലാത്തതും പുല്ലുപോലെയുമാണ്; രഘുനന്ദനാ, അങ്ങ് ഇത് ഇങ്ങനെ ഹർഷത്തോടെ എറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ അങ്ങേക്കാണോ അവനാണോ കൂടുതൽ ബലം എന്ന് അറിയാൻ കഴിയില്ല; നനവുള്ളതും ഉണങ്ങിയതും തമ്മിൽ വലിയ അന്തരമുണ്ടല്ലോ. താതാ, അങ്ങയുടെയും അവന്റെയും ബലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അതേ സംശയം നിലനിൽക്കുന്നു; ഒരു സാലവൃക്ഷത്തെ പിളർന്നാൽ ബലാബലം വ്യക്തമാകും. ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ നീണ്ട ഈ വില്ല് ഞാണേറ്റി, ചെവിവരെ വലിച്ച്, ഒരു മഹാശരം വിട്ടാലും’ എന്ന്. ഒടുവിൽ ദീർഘവൃത്തങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളാൽ അവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘അങ്ങ് അയയ്ക്കുന്ന ശരം ഈ സാലത്തെ പിളർക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; രാജാവേ, ഇനി വിചാരണ വേണ്ട, എനിക്കു പ്രിയമായത് തീർച്ചയായും ചെയ്താലും — ഞാൻ അങ്ങയെക്കൊണ്ടു ശപഥം ചെയ്യിക്കുന്നു. തേജസ്സുകളിൽ എന്നും സൂര്യൻ ശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, മഹാപർവതങ്ങളിൽ ഹിമവാൻ ശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, നാൽക്കാലികളിൽ സിംഹം ശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യരിൽ വിക്രമത്തിൽ അങ്ങ് ശ്രേഷ്ഠനാണ്’ എന്ന്. ഇവിടെ കവി സൂക്ഷ്മമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — ബാലി ഒരു യോജന എറിഞ്ഞു, രാമനോ പത്തു യോജന; ബാലി രണ്ടു കൈകൊണ്ട്, രാമനോ കാലിന്റെ പെരുവിരൽകൊണ്ടുമാത്രം, അതും ‘ലീലയായി’. എന്നിട്ടും സുഗ്രീവൻ തൃപ്തനാകുന്നില്ല, കാരണം നനവുള്ളതും ഉണങ്ങിയതും തമ്മിൽ ഭേദമുണ്ട് എന്ന് അവൻ യുക്തിയോടെ കാണിക്കുന്നു. ഈ യുക്തി കൃതഘ്നതയല്ല, സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണമാണ്; അസത്യമായ പ്രശംസ ചെയ്യുന്നില്ല എന്നതിനാൽത്തന്നെ മിത്രത്വം ദൃഢമാകുന്നു. ‘ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ നീണ്ട’ എന്നത് വില്ലിന്റെ ഉപമയാണ്; ‘ചെവിവരെ’ എന്നത് വലിക്കലിന്റെ അതിരും. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പാകട്ടെ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒട്ടും വായിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ അവിടെ താരതമ്യത്തിന് അവസരമില്ല; വൃത്തമാറ്റം സർഗാന്ത്യത്തിന്റെ സൂചകമാണ് എന്നത് വാല്മീകിയുടെ സാമാന്യരീതിയാണ്. ‘അങ്ങയെക്കൊണ്ടു ശപഥം ചെയ്യിക്കുന്നു’ എന്ന് ശപഥം നൽകിക്കൊണ്ട് സുഗ്രീവൻ പ്രാർഥനയെ നിർബന്ധമാക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്താലാകട്ടെ അവൻ രാമനെ മൂന്ന് ഉപമകളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു — സൂര്യൻ, ഹിമവാൻ, സിംഹം; മൂവരും അവരവരുടെ വർഗത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠർ, അതുപോലെ രാമൻ മനുഷ്യരിൽ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥