॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 10-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സുഗ്രീവന്റെ അനുനയവും ബാലിയുടെ നിരാകരണവും

കുടയുടെ സമർപ്പണം, നിക്ഷേപമായി സൂക്ഷിച്ച രാജ്യത്തിന്റെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കൽ, ബാലി സഭയിൽ ഭർത്സിക്കുന്നു, അവന്റെ സ്വന്തം കഥനം, സുഗ്രീവന്റെ നിർവാസനം, രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ

മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ വർണിച്ചതുപോലെ ക്രോധാവിഷ്ടനും ക്ഷുഭിതനുമായ ബാലി വന്നെത്തി; ആ സഹോദരനെ സുഗ്രീവൻ ഹിതകാംക്ഷയോടെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് സുഖമായി തിരിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നു, അങ്ങ് ശത്രുവിനെ കൊന്നിരിക്കുന്നു; അനാഥനായ എനിക്ക് അങ്ങുതന്നെയാണ് നാഥൻ, അനാഥരെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവൻ അങ്ങുമാത്രം’ എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞു. തുടർന്ന്, അനേകം കമ്പികളുള്ള, ഉദിച്ച പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള, ചാമരത്തോടുകൂടിയ ഈ കുട ഞാൻ ധരിച്ചിരുന്നു, ഇത് സ്വീകരിച്ചാലും എന്ന് രാജചിഹ്നം സമർപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി കാണിക്കുന്നു — സുഗ്രീവൻ വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, പ്രവൃത്തികൊണ്ടും രാജ്യം തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ വൃത്താന്തം നിവേദിക്കുന്നു — ‘ആർത്തനായ ഞാൻ അവിടെ ഗുഹാകവാടത്തിൽ ഒരു വർഷം നിന്നു; കവാടത്തിൽ ഗുഹയിൽനിന്ന് ഒഴുകിവന്ന രക്തം കണ്ട്, ശോകത്താൽ ഹൃദയം കലങ്ങി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഏറെ വ്യാകുലമായവനായി; പിന്നെ ഒരു മലമുകൾകൊണ്ട് ഞാൻ ഗുഹാകവാടം അടച്ചു’ എന്ന്. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ അവ സുഗ്രീവന്റെ നിർദോഷത വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ് — അഭിനന്ദനം, ആത്മനിവേദനം, രാജചിഹ്നസമർപ്പണം. കുട രാജ്യത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷചിഹ്നമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ സമർപ്പണം വാക്കിനെക്കാൾ വലിയ പ്രമാണമാണ്. നാലും അഞ്ചും ശ്ലോകങ്ങളിലാകട്ടെ സുഗ്രീവൻ ശിലകൊണ്ട് അടച്ചതിന്റെ കാരണം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സ്വയം നിവേദിക്കുന്നു; അതിനാൽ ബാലിയുടെ വരാനിരിക്കുന്ന ആക്ഷേപം നിരർഥകമാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സുഗ്രീവൻ ഇവിടെ പറയുന്നതുതന്നെ ബാലി പിന്നീട് മറ്റൊരു വിധത്തിൽ പറയും; രണ്ടു കഥനങ്ങളുടെയും താരതമ്യമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യശില്പം.

‘ആ സ്ഥലത്തുനിന്നു പിന്മാറി ഞാൻ വീണ്ടും കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിച്ചു; വിഷാദിച്ചിരിക്കുന്ന എന്നെ കണ്ട് പൗരന്മാരും മന്ത്രിമാരും എന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്തു — എന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരമല്ല. അതിനാൽ അങ്ങ് എന്നോടു ക്ഷമിക്കണം’ എന്ന് സുഗ്രീവൻ പറയുന്നു. ‘ആദരണീയനായ രാജാവ് അങ്ങുതന്നെ; ഞാനോ എന്നും പണ്ടത്തെപ്പോലെതന്നെ; രാജപദവിയിലുള്ള ഈ നിയോഗം അങ്ങയുടെ അസാന്നിധ്യംകൊണ്ടുമാത്രം ഉണ്ടായതാണ്. മന്ത്രിമാരും പൗരന്മാരും നഗരവും ഉപദ്രവങ്ങൾ നീക്കപ്പെട്ട് സുരക്ഷിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു’ എന്ന്. പിന്നെ അവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ‘ഈ രാജ്യം ഒരു നിക്ഷേപമായിരുന്നു; അത് ഞാൻ അങ്ങേക്കു തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നു. സൗമ്യാ, ശത്രുസംഹാരകാ, എന്നോടു രോഷിക്കരുതേ. രാജാവേ, തല കുനിച്ച് ഞാൻ അങ്ങയോടു യാചിക്കുന്നു; ഇതാ ഞാൻ കൈകൂപ്പിയിരിക്കുന്നു’ എന്ന്. ‘ന്യാസം’ (നിക്ഷേപം) എന്ന ശബ്ദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — നിക്ഷേപം സംരക്ഷിക്കുന്നവൻ കള്ളനല്ല, വിശ്വസ്തനാണ്. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ തന്റെ രാജത്വം മുഴുവൻ ബാലിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വെക്കുന്നു; ഒന്നും മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല. ‘പണ്ടത്തെപ്പോലെ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അവൻ പഴയ സ്ഥിതി വീണ്ടും സ്വീകരിക്കുന്നു — വീണ്ടും ഒരു ഭൃത്യനെപ്പോലെ നിൽക്കാൻ തയ്യാറാണ് എന്ന്. ‘നിഹതകണ്ടകം’ (ഉപദ്രവങ്ങൾ നീക്കപ്പെട്ടത്) എന്ന പദത്താൽ രാജ്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുക മാത്രമല്ല, രാജ്യം നിർവിഘ്നമാക്കുകയും ചെയ്തു. തല കുനിച്ചുള്ള യാചനയും കൈകൂപ്പലും രാജപുത്രന്റെ പരമമായ വിനയമാണ്; ഇത്രയായിട്ടും ബാലിയുടെ ക്രോധം ശമിക്കുന്നില്ല എന്ന് തുടർന്നു കാണാം. ‘ന്യാസം’ എന്ന ശബ്ദം ധർമശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — നിക്ഷേപം യഥാവിധി സംരക്ഷിക്കുന്നവൻ പ്രശംസനീയനാണ്, അപഹർത്താവല്ല.

‘മന്ത്രിമാരും പുരവാസികളും ഒത്തുചേർന്ന്, രാജ്യം ശൂന്യമാകാതിരിക്കാൻ എന്ന ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ, നിർബന്ധിച്ച് എന്നെ രാജപദവിയിൽ നിയോഗിച്ചു’ എന്ന് ഇങ്ങനെ സ്നേഹപൂർവം പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന എന്നെ ആ വാനരൻ ഭർത്സിച്ച്, ‘നിന്നെ ധിക്കരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞ് പലതും പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് അവൻ പ്രകൃതികളെ — പ്രജകളെ — യും സമ്മതരായ മന്ത്രിമാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി, സുഹൃത്തുക്കളുടെ നടുവിൽവെച്ച് എന്നോട് അത്യന്തം നിന്ദ്യമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ബാലിയുടെ ക്രോധം ഏകാന്തത്തിലല്ല, സഭയിൽത്തന്നെയാണ് പ്രകടമാകുന്നത്; ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ അപമാനം പരസ്യമായിത്തീർന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ വചനം ഇങ്ങനെ ആരംഭിക്കുന്നു — ‘നിങ്ങൾക്ക് അറിയാമല്ലോ, രാത്രിയിൽ മായാവി എന്നു പേരുള്ള ഒരു മഹാസുരൻ ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് എന്നെ വെല്ലുവിളിച്ചു; അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഞാൻ രാജമന്ദിരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ കവി ഒരേ സംഭവത്തെ രണ്ടു വായകളിലൂടെ കേൾപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശ്രോതാവിനു സ്വയംതന്നെ സത്യം നിർണയിക്കാനാകുന്നു. ‘നിന്നെ ധിക്കരിക്കുന്നു’ എന്ന ഒരൊറ്റ ശബ്ദത്താൽ നിരാകരണം മുഴുവൻ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിങ്ങൾക്ക് അറിയാമല്ലോ’ എന്ന സംബോധനയാൽ ബാലി സഭയെത്തന്നെ സാക്ഷിയാക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ഇരുപക്ഷവും കേൾക്കുക എന്ന ന്യായം കവി സംരക്ഷിക്കുന്നു. ‘പ്രകൃതികൾ’ എന്ന പദത്താൽ രാജ്യാംഗങ്ങളും പ്രജകളും രണ്ടും ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു.

‘അത്യന്തം ദാരുണനായ ഈ സഹോദരൻ വേഗം എന്നെ പിന്തുടർന്നു. ആ അസുരൻ രാത്രിയിൽ എന്നെ ഒരു കൂട്ടാളിയോടൊപ്പം കണ്ട് ഭയന്നു വിറച്ച് ഓടി; ഞങ്ങൾ ഇരുവരും അടുത്തുവരുന്നതു കണ്ട്, പിന്തുടരപ്പെട്ടവനായി അവൻ വേഗത്തിൽ ഒരു മഹാഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവൻ അതിഘോരവും അതിവിശാലവുമായ ആ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു എന്നറിഞ്ഞ്, ക്രൂരദർശനനായ ഈ സഹോദരനോടു ഞാൻ പറഞ്ഞു — ഇവനെ കൊല്ലാതെ ഇവിടെനിന്നു നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങാൻ എനിക്കു ശക്തിയില്ല; ഞാൻ ഇവനെ കൊല്ലുന്നതുവരെ നീ ഗുഹാകവാടത്തിൽ കാത്തുനിൽക്കൂ’ എന്ന്. ‘ഇവൻ ഇവിടെ നിൽക്കുന്നുണ്ട്’ എന്നു കരുതി അവൻ ദുർഗമമായ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവിടെ അവനെ തേടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഒരു വർഷം കടന്നുപോയി. പിന്നെ ഭയാനകനായ ശത്രുവിനെ കണ്ടു; മടുപ്പില്ലാതെ ഉടൻതന്നെ എല്ലാ ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം അവനെ കൊന്നു. അവന്റെ വായിൽനിന്നൊഴുകിയ രക്തപ്രവാഹത്താൽ ആ ഗുഹ നിറഞ്ഞു, കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതായി; അവൻ ഞരങ്ങിക്കൊണ്ട് നിലത്തു വീണു. ഇങ്ങനെ ബാലി തന്റെ പരാക്രമം വർണിക്കുന്നു; എന്നാൽ കവാടത്തിൽ നിന്നവന്റെ ദുഃഖം കണക്കാക്കുന്നില്ല. അവന്റെ കഥനത്തിൽ മൂന്നു സ്ഥലങ്ങൾ വിശേഷിച്ചു ശ്രദ്ധിക്കണം. ഒന്നാമത് — സുഗ്രീവൻ തന്നെ വേഗം പിന്തുടർന്നു എന്ന് അവൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു; അതായത് സുഗ്രീവൻ ഭയന്നവനോ പിന്തിരിഞ്ഞവനോ ആയിരുന്നില്ല. രണ്ടാമത് — ഗുഹാകവാടത്തിൽ കാത്തുനിൽക്കാനുള്ള ആജ്ഞ നൽകിയത് ബാലിതന്നെയാണ് എന്നും അവൻ സ്വയം പറയുന്നു; എന്നിട്ടും പിന്നീട് അവിടെ നിന്ന സുഗ്രീവനെത്തന്നെ ദോഷിയാക്കുന്നു. മൂന്നാമത് — ഒരു വർഷം മുഴുവൻ അവൻ ഗുഹയിൽ ശത്രുവിനെ തേടിക്കൊണ്ടിരുന്നു എന്ന വചനത്താൽ കവാടത്തിൽ നിന്നവന്റെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പ് അവൻതന്നെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ബാലിയുടെ സ്വന്തം കഥനംതന്നെ സുഗ്രീവന്റെ പക്ഷത്തെ പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുന്നു; കവി ഒരിടത്തും സ്വയം വിധി പറയുന്നില്ല, ഇരുവരുടെയും വാക്കുകളിൽ വിരോധം സ്ഥാപിച്ച് ശ്രോതാവിനെ വിധി നിർണയിക്കാൻ നിയോഗിക്കുന്നു. ‘അനിർവേദാത്’ (മടുപ്പില്ലാതെ) എന്ന പദത്താൽ ബാലിയുടെ ധൈര്യവും ‘സദ്യഃ’ (ഉടൻ) എന്നതിനാൽ അവന്റെ വേഗവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്രൂരദർശനൻ’ എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ ബാലി സുഗ്രീവനു നൽകിയതാണ്; അത് അവന്റെ മുൻവിധിയെത്തന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

‘വിക്രമിയായ ആ ശത്രുവിനെ എളുപ്പത്തിൽ കൊന്ന് പുറത്തുകടക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ വഴി കാണുന്നില്ല — ഗുഹാമുഖം അടച്ചിരുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും ഉറക്കെ വിളിച്ചിട്ടും മറുപടി ഇല്ലാതിരുന്നതിനാൽ ഞാൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി. അനേകം ചവിട്ടുകളാൽ ഞാൻ അതു തള്ളിവീഴ്ത്തി; പിന്നെ ആ വഴിയിലൂടെ പുറത്തുകടന്ന് നഗരത്തിലെത്തി. അവിടെ സ്വന്തമായി രാജ്യം മോഹിച്ച നൃശംസനായ സുഗ്രീവൻ സഹോദരസൗഹൃദം മറന്ന് എന്നെ അടച്ചിട്ടു’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ വാനരനായ ബാലി യാതൊരു മടിയുമില്ലാതെ ഒരൊറ്റ വസ്ത്രത്തോടെ എന്നെ നാടുകടത്തി. ‘രാഘവാ, അവനാൽ പുറത്താക്കപ്പെട്ടവനും ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനുമായ ഞാൻ അവനെ ഭയന്ന് വനങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളുമുള്ള ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റിനടന്നു. ഭാര്യാഹരണത്താൽ ദുഃഖിതനായി, മറ്റൊരു കാരണത്താൽ ബാലിക്ക് അപ്രാപ്യമായ ശ്രേഷ്ഠപർവതം ഋശ്യമൂകത്തിൽ ഞാൻ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന്. ‘മറ്റൊരു കാരണത്താൽ’ എന്ന പദത്താൽ മതംഗശാപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അത് പതിനൊന്നാം സർഗത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറയും. ഈ ഭാഗത്ത് ബാലിയുടെ ആക്ഷേപത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ഗുഹാമുഖം അടച്ചതാണ്. അവൻ അതിനെ സുഗ്രീവന്റെ കപടമായി കരുതുന്നു; സുഗ്രീവനാകട്ടെ അതിന്റെ കാരണം മുമ്പുതന്നെ നിവേദിച്ചിരുന്നു — രക്തം കണ്ട്, സഹോദരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് നിശ്ചയിച്ച്, അസുരന്മാർ പുറത്തുവരുന്നതു തടയാൻമാത്രമാണ് അതു ചെയ്തത് എന്ന്. ഒരേ കർമം രണ്ടു ദൃഷ്ടികൾക്കു രണ്ടുവിധം തോന്നുന്നു എന്നതാണ് ഈ കാവ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത. ‘ഉറക്കെ വിളിച്ചിട്ടും’, ‘വീണ്ടും വീണ്ടും’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ ബാലിയുടെ വേദന യഥാർഥമാണെന്നുതന്നെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ നിഗമനം — രാജ്യലോഭത്താൽ സുഗ്രീവൻ എന്നെ അടച്ചിട്ടു എന്നത് — അനുമാനം മാത്രമാണ്. നാടുകടത്തൽ ഒരൊറ്റ വസ്ത്രത്തോടെ ചെയ്യുന്നു, ഭാര്യയെ അപഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇത് തീർത്തും അധർമമാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ തുടർന്നുള്ള പ്രതിജ്ഞ സകാരണമാകുന്നു. ‘ഹൃതദാരൻ’ (ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ അവസ്ഥയും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും മൈത്രി സ്വാഭാവികമാകുന്നു.

‘ഈ മഹത്തായ വൈരത്തിന്റെ കഥ മുഴുവൻ ഞാൻ അങ്ങയോടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; രാഘവാ, നിരപരാധിയായ എനിക്കു വന്ന ആപത്തു നോക്കൂ. സർവലോകത്തിന്റെയും ഭയം അകറ്റുന്നവനേ, ആ ബാലിയെ ഭയന്ന് ആർത്തനായ എന്നോട്, അവനെ നിഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, അങ്ങ് പ്രസാദിക്കണം’ എന്ന് സുഗ്രീവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു. ‘അനാഗസാ’ (നിരപരാധിയായ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം അവന്റെ പക്ഷം മുഴുവൻ വഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ തേജസ്വിയും ധർമജ്ഞനുമായ രാമൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ സുഗ്രീവനോട് ധർമയുക്തമായ വാക്കു പറയാൻ തുടങ്ങി — ‘സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നതും അമോഘവും മൂർച്ചയുള്ളതുമായ എന്റെ ഈ ശരങ്ങൾ ദുർവൃത്തനായ ആ ബാലിയുടെമേൽ രോഷത്തോടെ പതിക്കും. നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ച അവനെ ഞാൻ കാണാത്തിടത്തോളം മാത്രമേ ആ പാപാത്മാവും ചാരിത്രദൂഷകനുമായ ബാലി ജീവിച്ചിരിക്കൂ. എന്നെക്കൊണ്ടുതന്നെ അനുമാനിച്ച് നീ ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു; ഞാൻ നിന്നെ കരകയറ്റും; നിനക്ക് എല്ലാം സമൃദ്ധമായി ലഭിക്കും, തീർച്ച’ എന്ന്. ഹർഷവും പൗരുഷവും വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ വാക്കു കേട്ട് പരമപ്രീതനായ സുഗ്രീവൻ അതിമഹത്തായ വാക്കു പറഞ്ഞു. രാമന്റെ ഉത്തരത്തിന് മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — പ്രതിജ്ഞ, കാലനിർദേശം, ആശ്വാസനം. ‘അമോഘം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ശരത്തിന്റെ നിശ്ചിതഫലത്വവും ‘സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നത്’ എന്നതിനാൽ തേജസ്സും ‘രോഷത്തോടെ’ എന്നതിനാൽ ധർമകോപവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഞാൻ അവനെ കാണാത്തിടത്തോളം’ എന്ന വചനത്താൽ രാമൻ വധത്തിന്റെ കാലവും നിർദേശിക്കുന്നു — കാണുന്ന മാത്രയിൽത്തന്നെ ബാലിയുടെ അന്ത്യം. ‘ആത്മാനുമാനാത്’ (എന്നെക്കൊണ്ടുതന്നെ അനുമാനിച്ച്) എന്ന പദമാകട്ടെ ഏറ്റവും ഹൃദ്യമാണ് — രാമൻ സ്വയം ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനാണ്; അതിനാൽ സുഗ്രീവന്റെ ശോകം അവൻ അനുമാനംകൊണ്ടല്ല, അനുഭവംകൊണ്ടാണ് അറിയുന്നത്. ‘കരകയറ്റും’ എന്നത് ശോകസാഗരോപമയുടെ തുടർച്ചയാണ്. ഒടുവിൽ ‘ചിരിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സുഗ്രീവനു ദുഷ്കരമായത് അവന് ഒരു ലീലമാത്രമാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക