സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണന്റെ വൃത്താന്തകഥനവും ഹനുമാൻ ഇരുവരെയും കൊണ്ടുപോകലും
ഹനുമാന്റെ ചോദ്യം, ലക്ഷ്മണൻ ദശരഥനെയും രാമനെയും പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു, സീതാഹരണവൃത്താന്തം, സുഗ്രീവനെ ശരണം പ്രാപിക്കൽ, ഹനുമാന്റെ സഹായപ്രതിജ്ഞ, വാനരരൂപത്തിൽ ഇരുവരെയും ഋശ്യമൂകത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകൽ
‘ഇവന് ഒരു കാര്യം സാധിക്കാനുണ്ട്’ എന്ന് ആ വാക്കു കേട്ട്, അതിലെ മധുരഭാവം മനസ്സിലാക്കി, ഹർഷിതനായ ഹനുമാൻ മനസ്സുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തി. ‘കൃത്യവാൻ’ (സാധിക്കാൻ കാര്യമുള്ളവൻ) എന്ന പദം രണ്ടു വിധത്തിൽ സാർഥകമാണ് — രാമന് ഒരു കാര്യമുണ്ട്, അതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ കാര്യവും സിദ്ധിക്കും. അവൻ ചിന്തിക്കുന്നു — ‘മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന് രാജ്യം തിരികെ ലഭിക്കുമെന്നു തീർച്ച; കാരണം കാര്യമുള്ള ഇവൻ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു, ആ കാര്യവും കൈവന്നിരിക്കുന്നു.’ ദൂതൻ കേവലം സന്ദേശവാഹകനല്ല, സ്വാമിയുടെ ഭാവിയും കാണുന്നവനാണ് എന്ന് ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ, വാനരോത്തമനും വാക്യവിശാരദനുമായ ഹനുമാൻ രാമനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘പമ്പാകാനനത്താൽ അലംകൃതവും പലതരം ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ദുർഗമവും ഘോരവുമായ ഈ വനത്തിലേക്ക് അങ്ങ് അനുജനോടൊപ്പം എന്തിനാണ് വന്നത്?’ ഇതുതന്നെയാണ് സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞാപിച്ച ചോദ്യം — ‘വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതിന്റെ പ്രയോജനം ചോദിക്കൂ’ എന്ന്. അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, രാമന്റെ പ്രേരണയാൽ ലക്ഷ്മണൻ ദശരഥപുത്രനായ മഹാത്മാവ് രാമനെക്കുറിച്ചു വിവരിച്ചു. രാമൻ സ്വയം സംസാരിക്കുന്നില്ല; മുൻസർഗത്തിൽ നിർദേശിച്ചതുപോലെ ലക്ഷ്മണനാണ് വക്താവാകുന്നത്. ഇവിടെ കവി ഹനുമാന്റെ ഉള്ളം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — പുറമേ അവൻ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു, അകമേ സുഗ്രീവന്റെ ഭാവി കണക്കുകൂട്ടുന്നു. ‘മനസ്സുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തെത്തി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അവന്റെ സ്വാമിനിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ശരീരംകൊണ്ട് രാമന്റെ സമീപത്തു നിൽക്കുമ്പോഴും മനസ്സുകൊണ്ട് അവൻ സ്വാമിയുടെ അടുത്തേക്ക് ഓടുന്നു. ‘അത്യന്തം സന്തുഷ്ടൻ’ എന്ന വിശേഷണം രണ്ടാം തവണയാണ് പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്; അതിലൂടെ ഹർഷത്തിന്റെ വളർച്ച കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പലതരം ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും നിറഞ്ഞ ദുർഗമമായ’ എന്ന വനവർണനയാൽ ചോദ്യത്തിന്റെ ഔചിത്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ഇത്തരമൊരു വനത്തിലേക്ക് രാജപുത്രന്മാർ വന്നതെന്തിന് എന്ന്.
‘ദശരഥൻ എന്നു പേരുള്ള ദ്യുതിമാനും ധർമവത്സലനുമായ ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം സ്വധർമമനുസരിച്ച് നാലു വർണങ്ങളെയും എന്നും പരിപാലിച്ചുപോന്നു. അദ്ദേഹത്തെ ദ്വേഷിക്കുന്ന ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല, അദ്ദേഹം ആരെയും ദ്വേഷിച്ചുമില്ല; എല്ലാ ജീവികൾക്കും അദ്ദേഹം മറ്റൊരു പിതാമഹനെപ്പോലെയായിരുന്നു. ആപ്തമായ ദക്ഷിണകളോടുകൂടിയ അഗ്നിഷ്ടോമം മുതലായ യജ്ഞങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം യജിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ മൂത്ത പുത്രൻ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ ‘രാമൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്. ഇദ്ദേഹം എല്ലാ ജീവികൾക്കും ശരണമാണ്, പിതാവിന്റെ നിർദേശം പൂർണമായി പാലിക്കുന്നവനാണ്; ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ജ്യേഷ്ഠനും ഏറ്റവും ഗുണവാനുമാണ്. രാജലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനും രാജ്യസമ്പത്തിന് അവകാശിയുമായിരുന്നിട്ടും രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായി, എന്നോടൊപ്പം വനത്തിൽ വസിക്കാൻ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു. മഹാഭാഗാ, ദിനാന്തത്തിൽ പ്രഭയോടൊപ്പം സൂര്യനെന്നപോലെ, മഹാതേജസ്വിയും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ ഇദ്ദേഹം ഭാര്യ സീത അനുഗമിച്ച് ഇവിടെ എത്തി.’ ‘പിതാമഹനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ ദശരഥന്റെ വാത്സല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ദിനാന്തത്തിലെ സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാജ്യം അസ്തമിച്ചിട്ടും ക്ഷയിക്കാത്ത തേജസ്സ് കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോഴും പ്രഭയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ കഥനക്രമം സുനിയോജിതമാണ് — ആദ്യം പിതാവിന്റെ ധർമം, പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അദ്വേഷം, പിന്നെ യജ്ഞങ്ങൾ, പിന്നെ പുത്രന്റെ പേര്, പിന്നെ അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ, ഒടുവിൽ വനവാസത്തിന്റെ കാരണം. ഇങ്ങനെ പരിചയം ക്രമമായി വികസിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ രാമന്റെ മഹത്ത്വം ഉറയ്ക്കുന്നു. ‘ധർമവത്സലൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ധർമത്തോടുള്ള സ്നേഹം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭയംകൊണ്ടോ ലോഭംകൊണ്ടോ അല്ല, പ്രീതികൊണ്ടാണ് ധർമം പാലിക്കപ്പെട്ടത്. ‘രാജ്യസമ്പത്തിന് അവകാശി’ എന്നു പറഞ്ഞ ഉടൻതന്നെ ‘രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടൻ’ എന്നു പറയുന്നു; ഇതിലൂടെ വിപര്യയത്തിന്റെ തീവ്രത വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. സീതയുടെ അനുഗമനവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അടുത്തതായി അവളുടെ അപഹരണം പറയാനാകും.
‘ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരനാണ്; കൃതജ്ഞനും ബഹുജ്ഞനുമായ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽത്തന്നെ ദാസ്യം സ്വീകരിച്ചവൻ; പേര് ലക്ഷ്മണൻ. സുഖത്തിന് അർഹനും മഹത്തായതിന് അർഹനും എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്നവനും, ഐശ്വര്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് വനവാസത്തിൽ രമിക്കുന്നവനുമായ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യയെ, ഞങ്ങൾ ഇല്ലാതിരുന്ന നേരത്ത്, ഇഷ്ടംപോലെ രൂപം ധരിക്കുന്ന ഒരു രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു. ആ രാക്ഷസൻ ആരെന്ന് അറിയില്ല; ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നിയെ ആരു കൊണ്ടുപോയി എന്നും അറിയില്ല.’ ‘ഗുണങ്ങളാൽ ദാസ്യം സ്വീകരിച്ചവൻ’ എന്ന വാക്യം ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവത്തെ ഒരൊറ്റ പദത്താൽ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — ആജ്ഞകൊണ്ടോ ഭയംകൊണ്ടോ അല്ല, ഗുണങ്ങളാൽ ആകർഷിക്കപ്പെട്ടാണ് അവൻ സേവകനായത്. ‘ദിതിയുടെ പുത്രനായ ദനു എന്നവൻ ശാപംമൂലം രാക്ഷസനായിത്തീർന്നിരുന്നു; അവൻ സുഗ്രീവൻ സമർഥനായ വാനരാധിപനാണെന്നു പറഞ്ഞു — ‘മഹാവീര്യനായ അവൻ നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനെ കണ്ടെത്തും’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശോഭിക്കുന്ന ദനു സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി.’ കബന്ധന്റെ കഥ അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ അത് സംക്ഷേപിച്ച് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അങ്ങനെ സുഗ്രീവസഖ്യത്തിന്റെ മൂലം വ്യക്തമാകാൻ. ‘രഹിതേ’ (ആളില്ലാത്ത നേരത്ത്) എന്ന പദത്താൽ രാക്ഷസന്റെ ഭീരുത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കായവളെ അപഹരിച്ചു, യുദ്ധംകൊണ്ടല്ല. ‘ആ രാക്ഷസൻ ആരെന്ന് അറിയില്ല’ എന്ന വാക്യത്താൽ അന്വേഷണത്തിന്റെ ആവശ്യകത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം അപഹർത്താവ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ സുഗ്രീവന്റെ സഹായം ആവശ്യമാകുമായിരുന്നില്ല. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വന്തം ദുഃഖം പറയുന്നില്ല, സഹോദരന്റെ ദുഃഖം മാത്രം — ഇത് അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ വീണ്ടുമൊരു ദർശനമാണ്.
‘ചോദിച്ച നിന്നോട് ഇതെല്ലാം യഥാർഥമായിത്തന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഞാനും രാമനും രണ്ടുപേരും സുഗ്രീവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ധനം ദാനം ചെയ്ത്, അനുത്തമമായ യശസ്സു നേടി, പണ്ട് ലോകനാഥനായിരുന്ന ഇദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവനെ നാഥനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സീത ആരുടെ മരുമകളായിരുന്നുവോ, ശരണം നൽകുന്നവനും ധർമവത്സലനുമായിരുന്നവൻ ആരോ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ, സ്വയം ശരണം നൽകുന്നവനായിരുന്നിട്ടും, സുഗ്രീവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. പണ്ട് സകലലോകത്തിനും ശരണമായിരുന്ന ധർമാത്മാവ് — എന്റെ ഗുരുവായ ഈ രാഘവൻ — സുഗ്രീവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ആരുടെ പ്രസാദമുണ്ടെങ്കിൽ ഈ പ്രജകൾ എന്നും പ്രസന്നരാകുമോ, ആ രാമൻ വാനരേന്ദ്രന്റെ പ്രസാദം കാംക്ഷിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിൽ കരുണയും ഗൗരവവും ഒരേസമയം ഉണ്ട്. ‘ശരണം നൽകുന്നവൻ ശരണം പ്രാപിച്ചു’, ‘ലോകനാഥൻ നാഥനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’, ‘ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ പ്രജകൾ പ്രസന്നരാകുമോ അവൻ പ്രസാദം കാംക്ഷിക്കുന്നു’ — ഇങ്ങനെയുള്ള വിരോധാഭാസങ്ങളാൽ കവി ദൈവത്തിന്റെ വിപര്യയം വീണ്ടും വീണ്ടും ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധനം ദാനം ചെയ്ത്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ പഴയ ദാനശീലം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദാതാവായിരുന്നവൻ ഇന്ന് യാചകൻ; ഇതുതന്നെയാണ് കരുണരസത്തിന്റെ മൂലം. ലക്ഷ്മണൻ വൃത്താന്തം പറയുക മാത്രമല്ല, സുഗ്രീവന്റെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കാൻ രാമന്റെ മഹത്ത്വവും ദൈന്യവും ഒരുപോലെ കാണിക്കുന്നു — ദൂതൻ വഴി സ്വാമിയുടെ അടുത്ത് എത്തേണ്ടതെന്തോ അതുമാത്രം പറയുക എന്നതാണ് അവന്റെ കൗശലം.
‘ഭൂമിയിലെ സർവഗുണസമ്പന്നരായ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും എന്നും ആദരിച്ചിരുന്ന ദശരഥരാജാവിന്റെ മൂത്ത പുത്രനാണ് ഇദ്ദേഹം, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധൻ; ആ രാമൻ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ശോകത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട്, ശോകാർത്തനായ രാമൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കെ, സുഗ്രീവൻ യൂഥപന്മാരോടൊപ്പം പ്രസാദിക്കാൻ അർഹനാണ്.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ പിതാവിന്റെ മഹിമ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും ആദരിച്ച രാജാവിന്റെ പുത്രൻ ഇന്ന് ഒരു വാനരന്റെ പ്രസാദം യാചിക്കുന്നു. ‘യൂഥപന്മാരോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള സഹായം പോരാ, സൈന്യത്തോടൊപ്പമുള്ള സഹായം ആവശ്യമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ രാമന്റെ ഖ്യാതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘പ്രസാദിക്കാൻ അർഹനാണ്’ എന്നതാകട്ടെ വിനയപൂർവമായ പ്രാർഥനയാണ് — ആജ്ഞയല്ല, പ്രതിഫലവുമല്ല, യാചനമാത്രം.
ഇങ്ങനെ കണ്ണീരൊഴുക്കി കരുണമായി സംസാരിക്കുന്ന സൗമിത്രിയോട് വാക്യവിശാരദനായ ഹനുമാൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ബുദ്ധിസമ്പന്നരും ക്രോധം ജയിച്ചവരും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവരുമായ ഇങ്ങനെയുള്ളവരെ വാനരേന്ദ്രൻ കാണേണ്ടതുതന്നെ; ഭാഗ്യവശാൽ നിങ്ങൾ ദർശനത്തിന് എത്തിയിരിക്കുന്നു. അവനും രാജ്യഭ്രഷ്ടനാണ്; ബാലിയുമായി വൈരത്തിലാണ്; ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവനാണ്; സഹോദരനാൽ കഠിനമായി വഞ്ചിക്കപ്പെട്ട്, ഭയന്ന് വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു. സൂര്യപുത്രനായ ആ സുഗ്രീവൻ ഞങ്ങളോടൊപ്പം സീതയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ നിങ്ങളെ സഹായിക്കും.’ ഹനുമാൻ ഇവിടെ നൈപുണ്യത്തോടെ ദുഃഖസാമ്യം കാണിക്കുന്നു — ഇരുവരും രാജ്യഭ്രഷ്ടർ, ഇരുവരുടെയും ഭാര്യ അപഹരിക്കപ്പെട്ടു, ഇരുവരും വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ സഖ്യം സ്വാഭാവികംതന്നെ. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദത്താൽ ദൈവാനുകൂല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഉത്തരത്തിന് മൂന്ന് അംഗങ്ങളുണ്ട് — പ്രശംസ, സ്വാമിയുടെ അവസ്ഥയുടെ നിവേദനം, സഹായപ്രതിജ്ഞ. ‘ഇങ്ങനെയുള്ളവരെ വാനരേന്ദ്രൻ കാണേണ്ടതുതന്നെ’ എന്ന വാക്യത്താൽ അവൻ സുഗ്രീവന്റെതന്നെ ലാഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അങ്ങനെ ശരണാഗതരുടെ ദൈന്യം വർധിക്കാതിരിക്കാൻ — ഇതൊരു മഹത്തായ ഔചിത്യമാണ്. ‘ഞങ്ങളോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്താൽ എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും സഹകരണം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ഹനുമാൻ മധുരവാക്കോടെ മൃദുവായി രാഘവനോടു പറഞ്ഞു — ‘നല്ലത്, നമുക്ക് സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തേക്കു പോകാം.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ഹനുമാനെ യഥാവിധി ആദരിച്ച്, ധർമാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ രാഘവനോട് ഇതു പറഞ്ഞു — ‘ഈ മാരുതപുത്രനായ കപി ഹർഷത്തോടെ പറയുന്നതനുസരിച്ച്, അവനും ഒരു കാര്യം സാധിക്കാനുള്ളവനായി വന്നിരിക്കുന്നു; രാഘവാ, അങ്ങ് കൃതകൃത്യനായിരിക്കുന്നു. ഇവന്റെ മുഖവർണം പ്രസന്നമാണ്, വ്യക്തമായി ഹർഷത്തോടെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്; വീരനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ അസത്യം പറയുകയില്ല.’ മുൻസർഗത്തിൽ രാമൻ ഹനുമാന്റെ വാക്കിനെ പരീക്ഷിച്ചു; ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ മുഖവർണവും ഭാവസൂചനകളും പരീക്ഷിക്കുന്നു — രണ്ടു വിധത്തിലും വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. സുഗ്രീവൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞതുതന്നെ — ‘സൂചനകൾ ഗ്രഹിച്ച് എല്ലാം ചെയ്യൂ’ എന്നത് — ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം ആചരിക്കുന്നു. ‘യഥാവിധി ആദരിച്ച്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ശിഷ്ടാചാരം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ദൂതന്റെ ആദരം സ്വാമിയുടെ ആദരംതന്നെയാണ്. ‘അങ്ങ് കൃതകൃത്യനായിരിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്യത്താൽ ആശയുടെ ആദ്യത്തെ ഉന്മേഷം പ്രകാശിക്കുന്നു.
പിന്നെ മഹാപ്രാജ്ഞനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ വീരന്മാരായ ആ രാഘവന്മാരെയും കൂട്ടി വാനരരാജന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി. ഭിക്ഷുരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് വാനരരൂപം സ്വീകരിച്ച ആ കപികുഞ്ജരൻ ആ വീരന്മാരെ മുതുകിലേറ്റി പോയി — വേഷത്തിന്റെ പ്രയോജനം കഴിഞ്ഞു, അതിനാൽ സ്വരൂപം വീണ്ടും സ്വീകരിച്ചു. വിപുലയശസ്സുള്ളവനും കപിവീരനും പവനപുത്രനും, കാര്യം സാധിച്ചവനെപ്പോലെ ഹർഷിതനും, മഹാപരാക്രമിയും ശുഭബുദ്ധിയുമായ അവൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടൊപ്പം ശ്രേഷ്ഠപർവതത്തിലേക്കു യാത്രയായി. ‘കാര്യം സാധിച്ചവനെപ്പോലെ’ എന്ന പദത്താൽ, കാര്യം ഇനിയും സിദ്ധിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും സിദ്ധിച്ചതുപോലെ കരുതുന്ന അവന്റെ ആശാവാദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമനും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ അഗ്നിസാക്ഷിയായ സഖ്യം നടക്കും. ‘മുതുകിലേറ്റി’ എന്ന ദൃശ്യം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കും; വാനരന്മാരുടെ സേവനംതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാമകാര്യത്തിന്റെ സാധനമാകുന്നത്. ‘മഹാപരാക്രമി’, ‘വിപുലയശസ്സുള്ളവൻ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ ഹനുമാന്റെ ഭാവിമഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥