സർഗ്ഗം
ഹനുമാന്റെ പരിചയവും രാമന്റെ ഹനുമത്പ്രശംസയും
ഹനുമാൻ ഭിക്ഷുരൂപത്തിൽ രാഘവന്മാരുടെ സമീപം ചെല്ലുന്നു, അവരുടെ രൂപപ്രശംസ, ചോദ്യം, ആത്മപരിചയം, ഹനുമാന്റെ വാക്കിനെ രാമൻ പ്രശംസിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി
മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ വാക്ക് ഗ്രഹിച്ച് ഹനുമാൻ ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽനിന്ന് രാഘവന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചാടിച്ചെന്നു. ‘വിജ്ഞായ’ (ഗ്രഹിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ആജ്ഞ കേൾക്കുക മാത്രമല്ല, അതിന്റെ താത്പര്യവും ഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഉത്തമദൂതന്റെ ഒന്നാമത്തെ ഗുണം. വാനരരൂപത്തിൽ വിശ്വാസം ജനിക്കില്ല എന്നു ചിന്തിച്ച്, മാരുതപുത്രൻ തന്റെ കപിരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് തന്ത്രബുദ്ധിയോടെ ഭിക്ഷുരൂപം സ്വീകരിച്ചു. ‘ശഠബുദ്ധിതയാ’ (തന്ത്രബുദ്ധിയോടെ) എന്ന ശബ്ദം കപടത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, സ്വാമികാര്യത്തിനു നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവന്റെ നീതികൗശലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ മൃദുവും അതിമനോഹരവുമായ വാക്കോടെ വിനീതനായി സമീപിച്ച്, രാഘവന്മാരെ പ്രണമിച്ച് സംസാരിച്ചു, യഥാവിധി പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്തു. സത്യപരാക്രമികളും രാജർഷികളെയും ദേവന്മാരെയുംപോലെയുള്ളവരും കഠിനവ്രതരുമായ ആ താപസന്മാരെ യഥാവിധി പൂജിച്ച്, വാനരോത്തമൻ സ്വേച്ഛയാ മൃദുവായ വാക്ക് പറഞ്ഞു. പ്രണാമം, പ്രശംസ, പൂജ, മൃദുവാക്ക് — ഈ നാലു പടവുകളിലൂടെ ദൂതൻ സംഭാഷണം ആരംഭിക്കുന്നു. രണ്ടാം സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞാപിച്ചതിന്റെ — ‘സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ ചെന്ന് അവരെ അറിയണം’ എന്നതിന്റെ — പാലനമാണ് ഇവിടെ. എന്നാൽ ഹനുമാൻ സ്വീകരിക്കുന്നത് ഭിക്ഷുരൂപമാണ്, സാധാരണമനുഷ്യരൂപമല്ല; കാരണം താപസന്മാരോട് താപസവേഷത്തിൽത്തന്നെ സംസാരിക്കുന്നതാണ് ഉചിതം എന്ന് അവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ദൂതന്റെ സ്വതന്ത്രപ്രജ്ഞ ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘യഥാവിധി പൂജിച്ച്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ പാലനം പറയപ്പെടുന്നു.
‘ശ്രേഷ്ഠവർണരായ നിങ്ങൾ ഈ ദേശത്ത് എങ്ങനെ എത്തി? മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളെയും മറ്റു വനചാരികളെയും ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്, പമ്പാതീരത്തു വളരുന്ന വൃക്ഷങ്ങളെ ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ട്, ശുഭജലമുള്ള ഈ നദിയെ ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന വേഗശാലികളായ നിങ്ങൾ ആരാണ്? ധൈര്യശാലികളും സ്വർണവർണരും മരവുരി ധരിച്ചവരും നെടുവീർപ്പിടുന്നവരും ശ്രേഷ്ഠഭുജരുമായി, ഈ ജീവികളെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന നിങ്ങൾ ആരാണ്?’ ഹനുമാൻ ആദ്യം പ്രത്യക്ഷമായതുതന്നെ വർണിക്കുന്നു — വേഷം താപസന്റേത്, തേജസ്സോ രാജാവിന്റേത്; നെടുവീർപ്പ് ശോകത്തിന്റേത്, കൈകളോ വീരന്റേത്. ഈ വൈരുധ്യംതന്നെയാണ് അവന്റെ ചോദ്യത്തിന്റെ മൂലം. ‘സിംഹത്തെപ്പോലെ നോക്കുന്നവരും മഹാബലപരാക്രമികളുമായ വീരന്മാർ, ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലുള്ള വില്ലുകൾ ധരിച്ച ശത്രുനാശകർ; ശ്രീമാന്മാരും രൂപസമ്പന്നരും ശ്രേഷ്ഠവൃഷഭത്തിന്റെ വിക്രമമുള്ളവരും, ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള കൈകളുള്ളവരും ദ്യുതിമാന്മാരുമായ നരശ്രേഷ്ഠന്മാർ.’ സിംഹം, വൃഷഭം, ആന എന്നീ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളാൽ ക്രമമായി നോട്ടവും വിക്രമവും കൈകളും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ചോദ്യം പലവിധത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിക്കപ്പെടുന്നു — ‘എങ്ങനെ എത്തി’, ‘നിങ്ങൾ ആരാണ്’ എന്ന്; ഇതിലൂടെ സംഭാഷണത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കപ്പെടുന്നു. യഥാർഥത്തിൽ അവൻ അവരുടെ പരിചയം ഏറെക്കുറെ അറിയുന്നുണ്ട്; എങ്കിലും അവരുടെ വായിൽനിന്നുതന്നെ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇത് ദൂതകൗശലമാണ്. ‘ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്’, ‘പീഡിപ്പിക്കുന്ന’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ ശകാരവും നിഹിതമാണ് — ശാന്തമായ വനത്തിൽ നിങ്ങളുടെ വരവോടെ ക്ഷോഭമുണ്ടായി എന്ന്. ‘സ്വർണവർണർ’ എന്ന വർണനയാൽ തപസ്സുകൊണ്ടും ക്ഷയിക്കാത്ത തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘നെടുവീർപ്പിടുന്നവർ’ എന്നതിനാൽ ആന്തരികമായ ദുഃഖവും. ഇങ്ങനെ ബാഹ്യമായ തേജസ്സും ആന്തരികമായ ശോകവും ഒന്നിച്ചു കണ്ട് ഹനുമാൻ വിസ്മിതനായി.
‘നിങ്ങളുടെ പ്രഭയാൽ ഈ പർവതേന്ദ്രൻ പ്രകാശിതനായിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരെപ്പോലെ പ്രശസ്തരും രാജ്യത്തിന് അർഹരുമായ നിങ്ങൾ ഈ ദേശത്ത് എങ്ങനെ എത്തി? താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും ജടാമണ്ഡലവും ധരിച്ച, പരസ്പരം സദൃശരായ വീരന്മാരായ നിങ്ങൾ ദേവലോകത്തുനിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയതാണോ? യദൃച്ഛയാ ഭൂമിയിലെത്തിയ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ, വിശാലമായ മാറിടമുള്ള, ദേവരൂപികളായ മനുഷ്യർ! സിംഹത്തിന്റെ ചുമലുകളുള്ളവർ, മഹോത്സാഹികൾ, മദിച്ച കാളകളെപ്പോലെയുള്ളവർ; നിങ്ങളുടെ കൈകൾ നീണ്ടതും നന്നായി ഉരുണ്ടതും ഇരുമ്പുലക്കകൾപോലെയുള്ളതുമാണ്. എല്ലാ ആഭരണങ്ങൾക്കും അർഹമായ അവ എന്തുകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല? സമുദ്രങ്ങളും വനങ്ങളുമുള്ള, വിന്ധ്യനും മേരുവും അലങ്കരിക്കുന്ന ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ രക്ഷിക്കാൻ നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും യോഗ്യരാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ പ്രശംസയുടെ മറവിൽ പരീക്ഷ നടത്തുന്നു — ‘രാജ്യത്തിന് അർഹരായ നിങ്ങൾ എന്തിനു വനവാസികളായി?’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അവൻ അവരുടെ വൃത്താന്തം പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു. ‘അലങ്കരിക്കപ്പെടാത്ത കൈകൾ’ എന്നത് ഒരു സൂക്ഷ്മസൂചനയാണ് — രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് അവന്റെ അനുമാനം. സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പ്രശംസയാൽ വിശ്വാസം ഉണ്ടാക്കപ്പെടുന്നു, ചോദ്യത്താൽ പ്രയോജനം അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദേവലോകത്തുനിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയതാണോ?’ എന്ന ചോദ്യം പ്രശംസയുടെ ഉത്കർഷമാണ്; ‘യദൃച്ഛയാ ഭൂമിയിലെത്തിയ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ’ എന്ന ഉപമയാൽ ഇരുവരുടെയും തേജസ്സിന്റെ വ്യത്യാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ ശീതളനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, ലക്ഷ്മണൻ തീക്ഷ്ണനായ സൂര്യനെപ്പോലെ. ‘ദേവരൂപികളായ മനുഷ്യർ’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഹനുമാൻ തന്റെ സന്ദേഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — മനുഷ്യരാണ്, എന്നാൽ ദേവാകാരമുള്ളവർ. ‘സമുദ്രങ്ങളും വനങ്ങളുമുള്ള, വിന്ധ്യനും മേരുവും അലങ്കരിക്കുന്ന’ എന്ന ഭൂമിവർണനയാൽ രാജ്യത്തിന്റെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ യോഗ്യത മഹത്തരമാണെന്നു വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ‘ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചവർ’ എന്നത് താപസചിഹ്നം, ‘താമരയിതൾക്കണ്ണുള്ളവർ’ എന്നത് രാജലക്ഷണം — വീണ്ടും അതേ വൈരുധ്യം.
‘വിചിത്രവും മിനുസമുള്ളതും വിചിത്രമായ ലേപനങ്ങളുള്ളതും സ്വർണാലംകൃതവുമായ ഈ രണ്ടു വില്ലുകൾ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധങ്ങൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ആവനാഴികൾ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവയും കാണാൻ ശുഭമായവയുമാണ് — ജീവൻ അവസാനിപ്പിക്കുന്ന, ഘോരമായ, ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളെക്കൊണ്ടെന്നപോലെ അവ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. വലിയ അളവുള്ളതും വിസ്തൃതവും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതുമായ ഈ രണ്ടു വാളുകൾ പടംപൊഴിച്ച സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ വിരാജിക്കുന്നു.’ ആയുധങ്ങളുടെ ഈ വിസ്തൃതമായ വർണന രണ്ടു വിധത്തിൽ സാർഥകമാണ് — ഒരു വശത്ത് പ്രശംസ, മറുവശത്ത് ശങ്ക; കാരണം താപസന് ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? ‘ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന എന്നോട് നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ടാണ് മറുപടി പറയാത്തത്?’ എന്ന് ഒടുവിൽ അവൻതന്നെ മൗനത്തിന്റെ കാരണം ചോദിക്കുന്നു — ഏറെ പറഞ്ഞു, ഉത്തരം ലഭിച്ചില്ല എന്ന ദൂതന്റെ വിനയപൂർവമായ പരിഭവം. സർപ്പോപമ മൂന്നു തവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ബാണങ്ങൾ ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ, വാളുകൾ പടംപൊഴിച്ച സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ; അതിലൂടെ ആയുധങ്ങളുടെ ഭയങ്കരത്വവും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിചിത്രമായ ലേപനങ്ങളുള്ളവ’ എന്നത് വില്ലുകളുടെ അലങ്കാരമാണ്, രാജപുരുഷന്മാരുടെ ചിഹ്നംതന്നെ.
‘സുഗ്രീവൻ എന്നു പേരുള്ള ധർമാത്മാവായ ഒരു വാനരശ്രേഷ്ഠനുണ്ട്; ആ വീരൻ സഹോദരനാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ട് ദുഃഖിതനായി ലോകം ചുറ്റിനടക്കുന്നു. വാനരമുഖ്യന്മാരുടെ രാജാവായ ആ മഹാത്മാവ് സുഗ്രീവൻ അയച്ചിട്ടാണ് ഞാൻ എത്തിയിരിക്കുന്നത്; ഞാൻ ഹനുമാൻ എന്ന വാനരനാണ്. ആ ധർമാത്മാവ് നിങ്ങളോടു സഖ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നെ അവന്റെ സചിവനായ, പവനപുത്രനായ വാനരനെന്ന് അറിഞ്ഞാലും — സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടി ഭിക്ഷുരൂപത്തിൽ മറഞ്ഞ്, ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു പോകുന്നവനും ഇഷ്ടംപോലെ രൂപം ധരിക്കുന്നവനുമായി, ഋശ്യമൂകത്തിൽനിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയവൻ.’ ഇവിടെ ദൂതൻ ആദ്യം സ്വാമിയെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു, പിന്നെ തന്നെ; ആദ്യം പ്രയോജനം പറയുന്നു — സഖ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്ന്; ഒടുവിൽ തന്റെ വേഷത്തിന്റെ കാരണം സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, അങ്ങനെ കപടശങ്ക ബാക്കിയാകാതിരിക്കാൻ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, വാക്യജ്ഞനും വാക്ചതുരനുമായ ഹനുമാൻ വീരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോട് പിന്നെ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല — പറയേണ്ടതു പറഞ്ഞശേഷം മൗനം പാലിക്കുന്നതും ദൂതന്റെ ഗുണമാണ്. ‘ഒരു’ എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാൻ സ്വാമിയെ സാധാരണനെന്നപോലെ നിർദേശിക്കുന്നു — അതിപ്രശംസ ദൂതന് ചേരുന്നതല്ല എന്ന നീതി. ‘ലോകം ചുറ്റിനടക്കുന്നു’ എന്നത് കരുണ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു പോകുന്നവൻ, ഇഷ്ടംപോലെ രൂപം ധരിക്കുന്നവൻ’ എന്ന് തന്നെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞതിലൂടെ അവൻ തന്റെ വായുപുത്രത്വവും സാമർഥ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഗർവം പ്രകടമാകുന്നില്ല. പറയേണ്ടതിന്റെ ക്രമവും നിപുണമാണ് — ആദ്യം സ്വാമിയുടെ ദുഃഖം, പിന്നെ തന്നെ അയച്ചത്, പിന്നെ സഖ്യാഭ്യർഥന, ഒടുവിൽ വേഷത്തിന്റെ കാരണം.
അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മുഖം പ്രസന്നമായ ശ്രീമാനായ രാമൻ അരികിൽ നിന്നിരുന്ന സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഇവൻ മഹാത്മാവായ കപീന്ദ്രൻ സുഗ്രീവന്റെ സചിവനാണ്; അവനെത്തന്നെ തേടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന എന്റെ അടുത്ത് ഇവൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.’ ‘അവനെത്തന്നെ തേടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന’ എന്ന പദങ്ങളാൽ കവി ദൈവത്തിന്റെ അനുകൂലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആരെ തേടി പോകുകയായിരുന്നുവോ, അവന്റെ ദൂതൻതന്നെ സ്വയം വന്നെത്തി. ‘സൗമിത്രേ, സുഗ്രീവന്റെ സചിവനും വാക്യജ്ഞനും ശത്രുസംഹാരകനുമായ ആ കപിയോട് സ്നേഹത്തോടെ മധുരവാക്കുകളാൽ സംസാരിക്കൂ.’ രാമൻ സ്വയം സംസാരിക്കുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനെ നിയോഗിക്കുന്നു; ഇത് മര്യാദാപാലനമാണ് — ആദ്യസംഭാഷണം ഇളയവനാണ് നടത്തേണ്ടത് എന്ന നീതി, അല്ലെങ്കിൽ ദൂതനോട് ദൂതനെപ്പോലെതന്നെ പെരുമാറണം എന്ന നീതി. ‘മുഖം പ്രസന്നമായ’ എന്ന പദത്താൽ ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം രാമന്റെ മുഖത്ത് ആദ്യമായി സന്തോഷം കാണപ്പെടുന്നു. ‘സ്നേഹത്തോടെ മധുരവാക്കുകളാൽ’ എന്നതിലൂടെ മറുപടിയുടെ രീതിയും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു.
‘ഋഗ്വേദം അഭ്യസിക്കാത്തവനും യജുർവേദം ധരിക്കാത്തവനും സാമവേദം അറിയാത്തവനും ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല. തീർച്ചയായും ഇവൻ വ്യാകരണം മുഴുവൻ പലവട്ടം കേട്ടു പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇത്രയേറെ സംസാരിച്ചിട്ടും ഇവൻ ഒരു അപശബ്ദംപോലും പറഞ്ഞില്ല. ഇവന്റെ മുഖത്തോ കണ്ണുകളിലോ നെറ്റിയിലോ പുരികങ്ങളിലോ മറ്റ് ഏതെങ്കിലും അംഗങ്ങളിലോ ഒരിടത്തും ഒരു ദോഷവും കാണപ്പെട്ടില്ല. ഇവന്റെ വാക്ക് അതിവിസ്തരമല്ലാത്തതും സന്ദേഹമില്ലാത്തതും ഇഴയാത്തതും ഇടറാത്തതുമാണ്; അത് മാറിൽനിന്നുയർന്ന് കണ്ഠത്തിലൂടെ വരുന്നതും മധ്യമസ്വരത്തിലുള്ളതുമാണ്. സംസ്കാരവും ക്രമവും തികഞ്ഞ, അദ്ഭുതകരമായ, ഇഴയാത്ത, ഹൃദയത്തെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന കല്യാണമായ വാക്കാണ് ഇവൻ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിൽനിന്നു വ്യക്തമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഈ വിചിത്രമായ വാക്കിനാൽ ആരുടെ ചിത്തമാണ് പ്രസാദിക്കാത്തത് — വാളോങ്ങി നിൽക്കുന്ന ശത്രുവിന്റെപോലും!’ ഈ പ്രശംസ ഭാരതീയ വാഗ്വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു സംക്ഷിപ്തശാസ്ത്രംതന്നെയാണ് — ത്രയീവിദ്യ, വ്യാകരണസംസ്കാരം, അംഗചേഷ്ടകളുടെ നിർദോഷത, വാക്യത്തിന്റെ നാലു ഗുണങ്ങൾ, മാറ്, കണ്ഠം, ശിരസ്സ് എന്ന മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങൾ, മധ്യമസ്വരം. ഈ പ്രശംസയുടെ സവിശേഷത — രാമൻ ഹനുമാന്റെ ബലത്തെയോ രൂപത്തെയോ അല്ല, വാക്കിനെത്തന്നെയാണ് പ്രശംസിക്കുന്നത്; കാരണം ദൂതന്റെ മുഖ്യസാധനം വാക്കാണ്. ‘ഇത്രയേറെ സംസാരിച്ചിട്ടും ഒരു അപശബ്ദംപോലും പറഞ്ഞില്ല’ എന്നതാണ് പ്രശംസയുടെ സൂക്ഷ്മത — ഏറെ സംസാരിക്കുന്നവന് ദോഷം വരുക എളുപ്പമാണ്, എന്നിട്ടും ഇവിടെ ഒരു ദോഷംപോലും ഉണ്ടായില്ല. ‘മുഖത്തോ കണ്ണുകളിലോ…’ എന്ന ശ്ലോകത്താൽ അംഗചേഷ്ടകളുടെയും പരീക്ഷ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വക്താവിന്റെ അഭിപ്രായം മുഖത്തിലൂടെയും കണ്ണുകളിലൂടെയും പ്രകടമാകുന്നു, അവിടെയും ഇവന് ദോഷമില്ല. ഈ ഭാഗം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒട്ടുമില്ല; ഇത് വൾഗേറ്റിന്റെ അലങ്കാരമാണ്. ശ്രോതാവിന്റെ ഹൃദയം പ്രസാദിക്കുന്നതാണ് വാക്കിന്റെ പരമഫലം എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ സിദ്ധാന്തം.
‘അനഘാ, ഏതൊരു രാജാവിന് ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു ദൂതൻ ഇല്ലയോ, അവന്റെ കാര്യങ്ങളുടെ ഗതികൾ എങ്ങനെ സിദ്ധിക്കും? ഏതൊരുവന് ഇത്തരം ഗുണഗണങ്ങളുള്ള കാര്യസാധകർ ഉണ്ടോ, അവന്റെ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും ദൂതവാക്യങ്ങളാൽ പ്രേരിതമായി സിദ്ധിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ ഹനുമാനോടുള്ള പ്രശംസയെ സുഗ്രീവന്റെ ഭാഗ്യമായി പരിണമിപ്പിക്കുന്നു — ഉത്തമനായ ദൂതനാണ് രാജാവിന്റെ സിദ്ധിയുടെ മൂലം. ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവനുമായുള്ള സഖ്യത്തിന്റെ ഔചിത്യം സ്വയം സിദ്ധിക്കുന്നു; കാരണം ആരുടെ ദൂതൻ ഇങ്ങനെയാണോ, ആ സ്വാമിയും ശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കും എന്ന് അർഥാപത്തി. ‘ഗതികൾ’ എന്ന ബഹുവചനത്താൽ കാര്യസിദ്ധിയുടെ അനേകം മാർഗങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വാക്യജ്ഞനായ സൗമിത്രി, സുഗ്രീവന്റെ സചിവനും വാക്യജ്ഞനുമായ പവനപുത്രനായ കപിയോടു പറഞ്ഞു — ‘വിദ്വാനേ, മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക് അറിയാം; വാനരേശ്വരനായ ആ സുഗ്രീവനെത്തന്നെയാണ് ഞങ്ങൾ തേടുന്നത്. ഹനുമാനേ, സത്തമാ, സുഗ്രീവന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് നീ ഇവിടെ പറയുന്നതുപോലെ, നിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഞങ്ങൾ അത് അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്യും.’ ‘അറിയാം’ എന്ന വാക്കിനാൽ ദനു (കബന്ധൻ) പറഞ്ഞത് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘നിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച്’ എന്നതിനാൽ ദൂതൻ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വാമിയുടെ വാക്കനുസരിച്ചു മാത്രമല്ല, ദൂതന്റെ വാക്കനുസരിച്ചും എന്ന്. അവന്റെ ആ നിപുണമായ വാക്കു കേട്ട്, പ്രസന്നരൂപനായ പവനപുത്രനായ കപി ജയത്തിന്റെ സാധ്യതയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, അപ്പോൾ അവരോടു സഖ്യം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ദൂതന്റെ കാര്യം സിദ്ധിച്ചു, സുഗ്രീവന്റെ ജയം നിശ്ചിതമായി എന്നതാണ് അവന്റെ ആനന്ദം. ഇവിടെ കവി സർഗത്തെ ഒരു സന്ധിസ്ഥാനത്ത് അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — സഖ്യത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം ഉണ്ടായി, സംഗമമോ അടുത്ത സർഗത്തിൽ. ‘ജയത്തിന്റെ സാധ്യതയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഹനുമാന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സഖ്യം കേവലം മൈത്രിയല്ല, സുഗ്രീവന്റെ വിജയത്തിനുള്ള ഉപായമാണ്. ‘സത്തമാ’ (ശ്രേഷ്ഠാ) എന്ന സംബോധനയാൽ ലക്ഷ്മണൻ ദൂതന്റെ ഗുണങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥