സർഗ്ഗം
രാമാദികളായ നാലുപേരുടെ വിവാഹം
യുധാജിത്തിന്റെ ആഗമനം, വസിഷ്ഠൻ വേദി നിർമിക്കുന്നു, ജനകന്റെ കന്യാദാനം, അഗ്നിപ്രദക്ഷിണം
വിശ്വാമിത്രനും ശതാനന്ദനും പറഞ്ഞ പൂർവകഥകൾ മുൻസർഗങ്ങളിൽത്തന്നെ അവസാനിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ നാലു രാഘവന്മാരുടെ വിവാഹംതന്നെയാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ പുത്രന്മാർക്കുവേണ്ടി ഗോദാനസംസ്കാരം നടത്തി. ആ രാജാവ് ആ ഉത്തമമായ ഗോദാനം നടത്തിയ അതേ ദിവസംതന്നെ വീരനായ യുധാജിത്ത് മിഥിലയിലെത്തി. അദ്ദേഹം കേകയരാജാവിന്റെ പുത്രനും ഭരതന്റെ സ്വന്തം അമ്മാവനുമാണ്. ദശരഥനെ കണ്ട് കുശലം ചോദിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘കേകയാധിപനായ രാജാവ് സ്നേഹത്തോടെ അങ്ങയുടെ കുശലം അന്വേഷിച്ചു; അങ്ങ് ആരുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അവരെല്ലാം ഇപ്പോൾ സുഖമായിരിക്കുന്നു. രാജേന്ദ്രാ, ആ ഭൂപതി എന്റെ സഹോദരീപുത്രനായ ഭരതനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനായിത്തന്നെയാണ് രഘുനന്ദനാ, ഞാൻ അയോധ്യയിലേക്കു പോയത്. അവിടെവെച്ച് ഞാൻ കേട്ടു: അങ്ങയുടെ പുത്രന്മാർ വിവാഹത്തിനായി അങ്ങയോടൊപ്പം മിഥിലയിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു എന്ന്. അതിനാൽ സഹോദരിയുടെ പുത്രനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ തിടുക്കത്തിൽ ഇവിടെ വന്നു.’ ഇങ്ങനെ വന്നെത്തിയ പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെ കണ്ട് ദശരഥൻ പൂജാർഹനായ അദ്ദേഹത്തെ പരമമായ സത്കാരങ്ങളാൽ പൂജിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വിവാഹപർവത്തിൽ ബന്ധുസമാഗമവും അതിന്റെ ഒരംഗംതന്നെയാണ്. യുധാജിത്തിന്റെ ആഗമനത്തോടെ ഭരതന്റെ മാതുലകുലവും ഉത്സവത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു; ആരുടെയും ക്ഷണത്തിനു കാത്തുനിൽക്കേണ്ടിവരുന്നില്ല. കൂടാതെ അദ്ദേഹം ആദ്യം അയോധ്യയിലേക്കു പോയി, അവിടെ രാജകുലം ശൂന്യമായിക്കണ്ട് മിഥിലയിലേക്കു വന്നു; ഇതിലൂടെ കഥയുടെ ദേശമാറ്റവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ യുധാജിത്താണ് അടുത്ത കാണ്ഡങ്ങളിൽ ഭരതന്റെ പ്രവാസത്തിനു കാരണമാകുന്നത്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇവിടത്തെ പ്രവേശം ഓർമിക്കേണ്ടതാണ്. ഗോദാനം എന്നത് ഇവിടെ കേശാന്തസംസ്കാരമാണ്; വിവാഹത്തിനു മുമ്പ് വരൻ ചെയ്യേണ്ടത്. അതിൽ പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്യുന്നതിനാലാണ് ആ പേര്. വിവാഹത്തിന്റെ എല്ലാ പൂർവാംഗങ്ങളും ആ ദിവസംതന്നെ പൂർത്തിയായിരുന്നു എന്നും ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം. യുധാജിത്തിന്റെ വാക്കുകൾ വെറും കുശലപ്രശ്നമല്ല, ഭരതനെ (കൊണ്ടുപോകാനുള്ള) അപേക്ഷകൂടിയാണ്; അത് ഈ സർഗത്തിൽ നിറവേറുന്നില്ല.
പിന്നെ ദശരഥൻ മഹാത്മാക്കളായ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം ആ രാത്രി കഴിച്ചു. പ്രഭാതത്തിൽ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് തത്ത്വജ്ഞനായ ആ രാജാവ് നിത്യകർമങ്ങൾ ചെയ്തശേഷം ഋഷിമാരെ മുന്നിൽനിർത്തി ജനകന്റെ യജ്ഞശാലയിലെത്തി. ‘വിജയം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ അനുയോജ്യമായ മുഹൂർത്തത്തിൽ, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം, കൗതുകമംഗളങ്ങൾ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞ രാമനും വസിഷ്ഠനെയും മറ്റു മഹർഷിമാരെയും മുന്നിൽനിർത്തി അവിടെ വന്നു. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ വൈദേഹനായ ജനകന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മുഹൂർത്തത്തിന്റെ ‘വിജയം’ എന്ന പേരിന്റെ ഔചിത്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: വരൻ വധുവിനെ പ്രാപിക്കുന്ന സമയംതന്നെയാണ് വിജയം. മുനിമാരെ മുന്നിൽനിർത്തുന്നതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്, രാജകുലത്തിലും ധർമത്തിന്റെ നേതാക്കൾ മുനിമാർതന്നെ, രാജാവ് അവരെ അനുഗമിക്കുന്നവൻ മാത്രം എന്നാണ്. കൗതുകമംഗളം എന്നത് വിവാഹത്തിനു മുമ്പു ചെയ്യുന്ന കങ്കണബന്ധനം (രക്ഷാസൂത്രം കെട്ടൽ) തുടങ്ങിയ മംഗളകർമമാണ്; അതു നാലു സഹോദരന്മാർക്കും ഒരുപോലെ നടന്നു.
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, നരശ്രേഷ്ഠന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദശരഥരാജാവ് കൗതുകമംഗളങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം ദാതാവായ അങ്ങയെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ദാതാവും സ്വീകർത്താവും ഒന്നിച്ചുചേരുമ്പോഴാണല്ലോ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സാധിക്കുന്നത്; അതിനാൽ ഉത്തമമായ വിവാഹകർമം നടത്തി അങ്ങയുടെ സ്വധർമം നിറവേറ്റിയാലും.’ മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പരമോദാരനും മഹാതേജസ്വിയും പരമധർമജ്ഞനുമായ ജനകൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ഏതു ദ്വാരപാലകനാണ് നിൽക്കുന്നത്? ആരുടെ ആജ്ഞയാണ് അദ്ദേഹം കാത്തിരിക്കുന്നത്? സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ എന്തിനാണ് ആലോചന? ഈ രാജ്യം എനിക്കെന്നപോലെതന്നെ അങ്ങേക്കുമുള്ളതാണ്.’ ഈ മറുപടിയിലൂടെ ജനകന്റെ ഔദാര്യം പ്രകടമാകുന്നു: ദാതാവ് കന്യകയെ മാത്രമല്ല, ഗൃഹവും രാജ്യവും വരന്റെ പക്ഷത്തിനു സമർപ്പിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകളിലെ ‘ദാതൃപ്രതിഗ്രഹീതൃഭ്യാം’ (ദാതാവിനാലും സ്വീകർത്താവിനാലും) എന്ന പദത്താൽ ദാനധർമത്തിന്റെ മൂലനിയമം പറയപ്പെടുന്നു: ദാതാവു മാത്രമോ സ്വീകർത്താവു മാത്രമോ അല്ല, ഇരുവരുടെയും സംയോഗത്താലാണ് ദാനം പൂർണമാകുന്നത്. അതിനാൽ ജനകന്റെ സമ്മതം ആവശ്യമായിരുന്നു; അത് ആ നിമിഷംതന്നെ ലഭിച്ചു. ജനകന്റെ മറുപടിയിലെ ‘സ്വഗൃഹേ’ (സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ്: വരന്റെ പക്ഷത്തിനു വധുവിന്റെ ഗൃഹം അന്യഗൃഹമല്ല.
ജനകൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ കന്യകമാർ എല്ലാ കൗതുകമംഗളങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി വേദിയുടെ ചുവട്ടിലെത്തി, അഗ്നിജ്വാലകളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്നു. ഞാനും ഇപ്പോൾത്തന്നെ ഈ വേദിയിൽ നിലയുറപ്പിച്ച് അങ്ങയെ കാത്തിരിക്കുന്നു. എല്ലാം വിഘ്നമില്ലാതെ നടക്കട്ടെ; എന്തിനാണ് താമസിക്കുന്നത്?’ ജനകൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദശരഥൻ അപ്പോൾ എല്ലാ പുത്രന്മാരെയും എല്ലാ ഋഷിഗണങ്ങളെയും അകത്തേക്കു പ്രവേശിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ കന്യകമാരെ അഗ്നിജ്വാലകളോട് ഉപമിക്കുന്നതിലൂടെ അവരുടെ തേജസ്സും ശുദ്ധിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവർ ഭയന്നവരായോ ലജ്ജകൊണ്ടു മുഖം താഴ്ത്തിയവരായോ അല്ല, യജ്ഞാഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നവരായാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘എന്തിനാണ് താമസിക്കുന്നത്’ എന്ന ജനകന്റെ ചോദ്യം വിവാഹസമയത്ത് മുഹൂർത്തം തെറ്റിക്കാൻ പാടില്ല എന്നതും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘സദ്യഃ’ (ഇപ്പോൾത്തന്നെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കന്യകമാർ മാത്രമല്ല ജനകനും സജ്ജനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
പിന്നെ വിദേഹരാജാവ് വസിഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ധാർമികനായ ഋഷേ, പ്രഭോ, ഋഷിമാരോടൊപ്പം ലോകാഭിരാമനായ രാമന്റെ എല്ലാ വിവാഹക്രിയകളും നടത്തിയാലും.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു ജനകനോടു പറഞ്ഞ് മഹാതപസ്വിയായ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠമഹർഷി വിശ്വാമിത്രനെയും ധാർമികനായ ശതാനന്ദനെയും മുന്നിൽനിർത്തി പന്തലിന്റെ നടുവിൽ വിധിപ്രകാരം വേദി നിർമിച്ചു. ഇവിടെ മൂന്നു മുനിമാരുടെ സാന്നിധ്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: വസിഷ്ഠൻ രഘുകുലത്തിന്റെ ഗുരു; വിശ്വാമിത്രൻ ഇതിനെല്ലാം പ്രേരകൻ; ശതാനന്ദൻ ജനകകുലത്തിന്റെ പുരോഹിതൻ. ഈ മൂവരുടെയും മുന്നിൽവെച്ചാണ് കർമം ആരംഭിച്ചത്. ‘രാമസ്യ ലോകരാമസ്യ’ എന്ന പദജോഡിയിൽ കവി ശ്ലേഷം ആശ്രയിച്ചു പറയുന്നു: ലോകത്തെ രമിപ്പിക്കുന്നവൻതന്നെയാണ് രാമൻ. ജനകൻ സ്വയം ചെയ്യുന്നില്ല; വരന്റെ പക്ഷത്തെ ഗുരുവിനെക്കൊണ്ടുതന്നെ ചെയ്യിക്കുന്നു. ഇതും വിവാഹവിധിയുടെ മര്യാദയാണ്.
വസിഷ്ഠൻ ആ വേദി ചുറ്റും ഗന്ധപുഷ്പങ്ങൾകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചു. സ്വർണപ്പാലികകൾ, മുളപ്പിച്ച ധാന്യാങ്കുരങ്ങളുള്ള ചിത്രകുംഭങ്ങൾ, അങ്കുരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മൺചട്ടികൾ, ധൂപം പുകയുന്ന ധൂപപാത്രങ്ങൾ, ശംഖുപാത്രങ്ങൾ, സ്രുവങ്ങൾ, മാലകൾ, അർഘ്യം മുതലായവ നിറച്ചു പൂജിച്ച പാത്രങ്ങൾ, മലർ നിറച്ച പാത്രങ്ങൾ, സംസ്കരിച്ച അക്ഷതം എന്നിവകൊണ്ട് ആ വേദി നന്നായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നെ സമമായ ദർഭകൾ വിധിപ്രകാരം മന്ത്രപൂർവം വിരിച്ച്, വിധിയും മന്ത്രവും മുൻനിർത്തി വേദിയിൽ അഗ്നി ആധാനം ചെയ്ത്, മഹാതേജസ്വിയായ മുനിപുംഗവൻ വസിഷ്ഠൻ അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്തു. ഈ സാമഗ്രികളെല്ലാം ഗൃഹ്യസൂത്രങ്ങളിൽ പറഞ്ഞവതന്നെയാണ്; അവ വിസ്തരിച്ച് എണ്ണിപ്പറയുന്നതിലൂടെ കവി വിവാഹത്തിന്റെ വൈദികമായ ഗരിമ കാണിക്കുന്നു. അങ്കുരങ്ങൾ എന്നതുകൊണ്ട് ഇവിടെ യവാങ്കുരങ്ങളാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; മംഗളത്തിനായി കലശങ്ങളിലും ചട്ടികളിലും അവ വിതയ്ക്കുന്നു. മലർ (ലാജം) വിവാഹത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഹോമസാമഗ്രിയാണ്. ഈ പ്രകരണം മുഴുവൻ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. പാലികകൾ എന്നാൽ അങ്കുരം മുളപ്പിക്കാനുള്ള ചെറിയ പാത്രങ്ങൾ; കുംഭങ്ങൾ ചിത്രപ്പണി ചെയ്തവ, അവയിൽ അങ്കുരങ്ങൾ വെച്ചിരുന്നു. ധൂപപാത്രങ്ങളിൽ ധൂപം; ശംഖുപാത്രങ്ങൾ അർഘ്യത്തിനുള്ളവ. ഇങ്ങനെ കാഴ്ചയ്ക്കും സ്പർശത്തിനും ഗന്ധത്തിനും ശ്രവണത്തിനുംപോലും വിവാഹവേദിയിൽ തൃപ്തി ഒരുക്കപ്പെട്ടു. മന്ത്രപൂർവം ദർഭ വിരിക്കൽ വേദിയുടെ സംസ്കരണത്തിലെ അവസാനത്തെ അംഗമാണ്; അതിനുശേഷമാണ് അഗ്നി ആധാനം ചെയ്തത്.
പിന്നെ ജനകൻ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ സീതയെ കൊണ്ടുവന്ന് അഗ്നിയുടെ മുന്നിൽ രാഘവന് അഭിമുഖമായി നിർത്തി, കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ എന്റെ മകൾ സീത നിന്റെ സഹധർമചാരിണിയാണ്. ഇവളെ സ്വീകരിച്ചാലും; നിനക്കു മംഗളം. കൈകൊണ്ട് ഇവളുടെ കൈ പിടിച്ചാലും. പതിവ്രതയും മഹാഭാഗയുമായ ഇവൾ നിഴൽപോലെ എന്നും നിന്നെ അനുഗമിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാജാവ് അപ്പോൾ മന്ത്രപൂതമായ ജലം തളിച്ചു. ആ സമയത്ത് ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറയുന്ന ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ഉദ്ഘോഷം കേട്ടു; ദേവദുന്ദുഭികളുടെ മുഴക്കവും വലിയൊരു പുഷ്പവൃഷ്ടിയും ഉണ്ടായി. ഇങ്ങനെ മന്ത്രജലം മുൻനിർത്തി അദ്ദേഹം മകൾ സീതയെ ദാനം ചെയ്തു. ‘സഹധർമചാരിണി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വിവാഹത്തിന്റെ മൂലംതന്നെ പറയപ്പെടുന്നു: പത്നി ഭോഗവസ്തുവല്ല, ധർമത്തിൽ ഒപ്പം ചരിക്കുന്നവളാണ്. ‘നിഴൽപോലെ അനുഗമിക്കും’ എന്ന ഉപമയാൽ വേർപിരിയായ്മ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതേ ഉപമ അടുത്ത കാണ്ഡങ്ങളിൽ സീതയുടെ വനഗമനവേളയിൽ ഫലിക്കും. ജലം തളിക്കൽ സങ്കല്പത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; അതിലൂടെ ദാനം ഉറപ്പാകുന്നു. കവി ഇവിടെ സീതയ്ക്കു മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ നൽകിയിരിക്കുന്നു: പതിവ്രത, മഹാഭാഗ, നിഴൽപോലെ അനുഗമിക്കുന്നവൾ. ഈ മൂന്നുകൊണ്ടുതന്നെ അവളുടെ സമഗ്രമായ ചരിത്രം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കൗസല്യാനന്ദവർധനൻ’ എന്നു രാമനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നതിൽ അമ്മയുടെ സ്മരണയും ഉണ്ട്. ജലം തളിച്ച ഉടനെയാണ് ദേവന്മാരുടെ സാധുവാദം; അതിലൂടെ ദാനത്തിനു ലഭിച്ച സാർവത്രികമായ അനുമോദനം കാണിക്കപ്പെടുന്നു.
പിന്നെ ഹർഷത്തിൽ മുങ്ങിയ ജനകൻ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, വരൂ, നിനക്കു മംഗളം; ഞാൻ നീട്ടിത്തരുന്ന ഊർമിളയെ സ്വീകരിക്കുക, അവളുടെ കൈ പിടിക്കുക; കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്.’ അദ്ദേഹത്തോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘രഘുനന്ദനാ, മാണ്ഡവിയുടെ കൈ നിന്റെ കൈകൊണ്ടു പിടിക്കുക.’ ധർമാത്മാവായ മിഥിലേശ്വരൻ ശത്രുഘ്നനോടും പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ശ്രുതകീർത്തിയുടെ കൈ നിന്റെ കൈകൊണ്ടു പിടിക്കുക. നിങ്ങളെല്ലാവരും സൗമ്യരാണ്; എല്ലാവരും വ്രതങ്ങൾ നന്നായി അനുഷ്ഠിച്ചവരുമാണ്.’ ഇവിടെ ഊർമിള ജനകന്റെതന്നെ പുത്രിയാണ്; മാണ്ഡവിയും ശ്രുതകീർത്തിയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ കുശധ്വജന്റെ പുത്രിമാരാണ്. എങ്കിലും എല്ലാവരുടെയും ദാതാവ് ജനകൻതന്നെ; കാരണം മൂത്തവനായ അദ്ദേഹമാണ് കുലത്തിന്റെ പ്രതിനിധി. ‘കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്’ എന്ന ആവർത്തിച്ചുള്ള വാക്ക് മുഹൂർത്തത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുചരിതവ്രതാഃ’ (വ്രതങ്ങൾ നന്നായി അനുഷ്ഠിച്ചവർ) എന്ന പദം വരന്മാർ ബ്രഹ്മചര്യം ശരിയായി പാലിച്ചതിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണ് ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിലേക്കുള്ള അധികാരത്തിന്റെ കാരണം. ഊർമിളയുടെ ദാനത്തിലെ ‘ഞാൻ നീട്ടിത്തരുന്ന’ എന്ന പദം പിതാവിന്റെ സ്വയം സമർപ്പണം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ജനകൻ പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥന്മാരേ, നിങ്ങൾ പത്നിമാരോടൊപ്പമാകട്ടെ; കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്.’ ജനകന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ നാലുപേരും നാലു കന്യകമാരുടെ കൈകൾ സ്വന്തം കൈകൾകൊണ്ടു സ്പർശിച്ചു. വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശമനുസരിച്ചുനിന്ന മഹാത്മാക്കളായ ആ രഘുശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം അഗ്നിയെയും വേദിയെയും രാജാവിനെയും ഋഷിമാരെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് പറയപ്പെട്ട വിധിപ്രകാരം വിധിപൂർവം വിവാഹം ചെയ്തു. ഇവിടെ ‘വസിഷ്ഠന്റെ നിർദേശമനുസരിച്ചുനിന്ന’ എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത്, കർമം ഗുരുവിന്റെ നിർദേശപ്രകാരംതന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നത്, സ്വേച്ഛയാലോ ലൗകികരീതിയിലോ അല്ല എന്നാണ്. പ്രദക്ഷിണത്തിന്റെ ക്രമവും അർഥസൂചകമാണ്: ആദ്യം അഗ്നി, പിന്നെ വേദി, പിന്നെ പിതാവായ രാജാവ്, ഒടുവിൽ ഋഷിമാർ. ഇങ്ങനെ ദേവതയെയും സംസ്കാരത്തെയും കുലത്തെയും ജ്ഞാനത്തെയും ക്രമമായി നമസ്കരിച്ച് വിവാഹം പൂർണമാകുന്നു. നാലു കന്യകമാരുടെ നാലു വരന്മാരോടൊപ്പം ഒരേസമയത്തുള്ള പാണിഗ്രഹണം: ഇതാണ് ഈ വിവാഹത്തിന്റെ വൈശിഷ്ട്യം.
അപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്ന് ഉജ്ജ്വലമായ വലിയൊരു പുഷ്പവൃഷ്ടിയുണ്ടായി. ദിവ്യദുന്ദുഭികളുടെ മുഴക്കത്തോടും ഗീതവാദ്യങ്ങളുടെ നാദത്തോടുമൊപ്പം അപ്സരസ്സംഘങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു; ഗന്ധർവന്മാർ മധുരമായി പാടി. രഘുശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ വിവാഹത്തിൽ ആ അദ്ഭുതദൃശ്യം കാണപ്പെട്ടു. വാദ്യഘോഷങ്ങളാൽ മുഴങ്ങിയ അത്തരമൊരു ഉത്സവം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ മഹാതേജസ്വികളായ അവർ മൂന്നുതവണ അഗ്നിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ഭാര്യമാരെ സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം രഘുനന്ദനന്മാർ അതിഥിമന്ദിരത്തിലേക്കു പോയി; ദശരഥരാജാവും ഋഷിസംഘങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം അവരെ നോക്കിക്കൊണ്ട് പിന്നാലെ ചെന്നു. ഇവിടെ ‘ഉപകാര്യ’ എന്നത് വരന്റെ പക്ഷത്തിനു താമസിക്കാനായി ഒരുക്കിയ ശിബിരമാണ്; ഇന്നും ലോകത്തിൽ അതിനെ ‘ജനവാസം’ എന്നു പറയുന്നു. ദശരഥന്റെ അനുഗമനം വാത്സല്യത്തിന്റെ അടയാളമാണ്: വധുക്കളോടൊപ്പമുള്ള പുത്രന്മാരെ നോക്കിക്കൊണ്ടാണ് പിതാവ് പിന്നാലെ ചെല്ലുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം വിശ്വാമിത്രകഥകളുടെ പര്യവസാനം കാണിച്ചുകൊണ്ട് അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ ജനകന്റെ കന്യാധനദാനത്തിനും പരശുരാമന്റെ ആഗമനത്തിനും ഭൂമികയൊരുക്കുന്നു. പുഷ്പവൃഷ്ടി, ദുന്ദുഭിനാദം, അപ്സരോനൃത്തം, ഗന്ധർവഗീതം: ഈ നാലു ദിവ്യചിഹ്നങ്ങളിലൂടെ കവി വിവാഹത്തിനു ലഭിച്ച ദൈവികമായ അനുമതി കാണിക്കുന്നു. മൂന്നുതവണയുള്ള പ്രദക്ഷിണം സപ്തപദിക്കു തുല്യമായ, വിവാഹത്തിന്റെ നിർണായകമായ അംഗമാണ്. ഒടുവിൽ എല്ലാവരും ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ശിബിരത്തിലേക്കു പോയി; വിവാഹകർമം പൂർത്തിയായി.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥