സർഗ്ഗം
കുശധ്വജപുത്രിമാരുടെ വരണവും ഗോദാനവും
വിശ്വാമിത്രൻ ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർക്കുവേണ്ടി കുശധ്വജന്റെ പുത്രിമാരെ വരിക്കുന്നു, ജനകൻ അതു സ്വീകരിക്കുന്നു, ദശരഥൻ പുത്രന്മാരുടെ മംഗളത്തിനായി നാന്ദീശ്രാദ്ധവും ഗോദാനവും നടത്തുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജനകൻ നിമിമുതലുള്ള തന്റെ വംശാവലി പറഞ്ഞശേഷം സീതയെയും ഊർമിളയെയും രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്കു നൽകാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ വീരനായ വൈദേഹരാജാവിനോട് വസിഷ്ഠനോടൊപ്പം മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘നരപുംഗവാ, ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെയും വിദേഹന്മാരുടെയും കുലങ്ങൾ അചിന്ത്യവും അളവറ്റതുമാണ്; ഇവയ്ക്കു തുല്യമായ മറ്റൊരു കുലവുമില്ല. ഈ വൈവാഹികമായ ധർമബന്ധം ഇരുപക്ഷത്തിനും യോജിച്ചതാണ്; രൂപസമ്പത്തിലും യോജിച്ചതുതന്നെ. കാരണം ഊർമിളയോടൊപ്പം സീത രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്ക് അനുരൂപയാണ്.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രൻ ഒരു യാചകനെപ്പോലെയല്ല തുടങ്ങുന്നത്; രണ്ടു കുലങ്ങളുടെയും തുല്യമായ ഗൗരവം ആദ്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ തുടർന്നുവരുന്ന അപേക്ഷ ഒരു അനുഗ്രഹയാചനയല്ല, തുല്യർ തമ്മിലുള്ള സന്ധിപോലെയാകുന്നു.
‘നരശ്രേഷ്ഠാ, എനിക്കു മറ്റൊന്നുകൂടി പറയാനുണ്ട്; അതു കേട്ടാലും’ എന്ന് ആരംഭിച്ച് വിശ്വാമിത്രൻ സഭയിലിരിക്കുന്ന കുശധ്വജനെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു: ‘ധർമജ്ഞനായ ഈ കുശധ്വജരാജാവ് അങ്ങയുടെ ഇളയ സഹോദരനാണ്. ധർമാത്മാവായ ഈ രാജാവിനു രണ്ടു പുത്രിമാരുണ്ട്; രൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ അവർക്കു തുല്യരില്ല. കുമാരനായ ഭരതനും ബുദ്ധിമാനായ ശത്രുഘ്നനുംവേണ്ടി ഞങ്ങൾ അവരെ പത്നിമാരായി വരിക്കുന്നു. രാജാവേ, മഹാത്മാക്കളായ അവർ ഇരുവർക്കുംവേണ്ടി അങ്ങയുടെ ആ രണ്ടു പുത്രിമാരെ ഞാൻ വരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെ വിവാഹം മാത്രം നിശ്ചയിച്ചിരുന്നിടത്ത് മുനി നാലുപേരുടെയും വിവാഹം നിർദേശിക്കുന്നു. കുശധ്വജന്റെ പുത്രിമാരെ വരിക്കുന്നതിലൂടെ ജനകന്റെ കുലം മുഴുവൻതന്നെ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു.
അപേക്ഷയെ ഉറപ്പിക്കാനായി മുനി വരന്മാരെ വർണിക്കുന്നു: ‘ദശരഥന്റെ ഈ പുത്രന്മാർ രൂപവും യൗവനവും നിറഞ്ഞവരാണ്; എല്ലാവരും ലോകപാലന്മാർക്കു തുല്യരും ദേവതുല്യപരാക്രമികളുമാണ്.’ പിന്നെ അപേക്ഷ ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു: ‘രാജേന്ദ്രാ, ഈ രണ്ടു കുമാരന്മാരുമായുള്ള ബന്ധത്താലും ഈ ഇക്ഷ്വാകുകുലം അങ്ങയോടു ബന്ധിക്കപ്പെടട്ടെ. അങ്ങു പുണ്യകർമാവാണ്; അതിനാൽ ഒരേ സമയത്തു നാലു വിവാഹങ്ങൾ നടക്കുന്നത് അങ്ങയുടെ മനസ്സിൽ വ്യഗ്രത ഉണ്ടാക്കാതിരിക്കട്ടെ.’ ‘അവ്യഗ്രം’ (വ്യഗ്രതയില്ലാത്ത) എന്ന പദം രണ്ടു വിധത്തിൽ യോജിപ്പിക്കാം: കുലം അവ്യഗ്രമായിരിക്കട്ടെ; രാജാവിന്റെ മനസ്സും അവ്യഗ്രമാകട്ടെ. ഒരു മഹാസമ്രാട്ടുമായി ഒരേസമയം നാലു വൈവാഹികബന്ധങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുമ്പോൾ ഉണ്ടാകാവുന്ന ഭാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക മുനി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ നീക്കുന്നു.
വസിഷ്ഠന്റെ അഭിപ്രായത്താൽ അനുമോദിക്കപ്പെട്ട വിശ്വാമിത്രന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ജനകൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ആ രണ്ടു മുനിപുംഗവന്മാരോടും പറഞ്ഞു. ഇവിടെ അറിയേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല നിർദേശിക്കുന്നത്; കുലഗുരുവായ വസിഷ്ഠനും അതിൽ സമ്മതനാണ്; അതിനാൽ ഈ നിർദേശം ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലത്തിന്റെ മുഴുവൻ വാക്കായിത്തീരുന്നു. ജനകൻ പറയുന്നു: ‘എന്റെ ഈ കുലം ധന്യമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം അങ്ങുന്നുമാർ ഇരുവരും സ്വയംതന്നെ യോജിച്ച കുലബന്ധം ആജ്ഞാപിക്കുന്നുവല്ലോ.’ ‘ആജ്ഞാപിക്കുന്നു’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മുനിമാരുടെ വാക്കിനെ ഒരു അപേക്ഷയായല്ല, ഒരു ആദേശമായാണ് കാണുന്നത്. ഇത്തരം ഋഷിമാർ സ്വയംതന്നെ ബന്ധം ആദേശിക്കുന്ന കുലം തീർച്ചയായും ധന്യംതന്നെ.
പിന്നെ ജനകൻ വ്യക്തമായ സ്വീകാരം പറയുന്നു: ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ; നിങ്ങൾക്കു മംഗളം. കുശധ്വജന്റെ ഈ രണ്ടു പുത്രിമാരെയും ഒന്നിച്ചു നിൽക്കുന്ന ശത്രുഘ്നഭരതന്മാർ ഇരുവരും പത്നിമാരായി സ്വീകരിക്കട്ടെ. മഹാമുനേ, മഹാബലരായ നാലു രാജകുമാരന്മാരും ഒരേ ദിവസംതന്നെ നാലു രാജകുമാരിമാരുടെ പാണിഗ്രഹണം ചെയ്യട്ടെ.’ ‘സഹിതൗ’ (ഒന്നിച്ച്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സഹോദരന്മാർ വേർപിരിഞ്ഞല്ല, ഒന്നിച്ചുതന്നെയാണ് വധുക്കളെ സ്വീകരിക്കുന്നത് എന്നാണ്. ‘ഏകാഹ്നാ’ (ഒരേ ദിവസം) എന്നതും പ്രധാനമാണ്: നാലു വിവാഹങ്ങൾ പല ദിവസങ്ങളിലായി ക്രമമായല്ല, ഒരേ ദിവസംതന്നെ നടക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ നാലു സഹോദരന്മാരുടെ വേർപിരിയാത്ത സൗഹാർദം കാവ്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു.
അനന്തരം ജനകൻ മുഹൂർത്തം നിർദേശിക്കുന്നു: ‘ബ്രഹ്മർഷേ, ഫൽഗുനീനക്ഷത്രങ്ങൾ രണ്ടിൽ പിന്നത്തെ ദിവസത്തിൽ വിവാഹകർമം നടത്തുന്നതിനെ മനീഷികൾ പ്രശംസിക്കുന്നു; ഉത്തരഫൽഗുനിയുടെ (ഉത്രം) അധിദേവതയായ ഭഗൻ എന്ന പ്രജാപതി ഉള്ള ആ മുഹൂർത്തംതന്നെ ഉത്തമം.’ ഫൽഗുനിയോടു ചേർന്ന രണ്ടു ദിവസങ്ങളുണ്ട്: ആദ്യത്തേതിൽ പൂർവഫൽഗുനി (പൂരം), രണ്ടാമത്തേതിൽ ഉത്തരഫൽഗുനി (ഉത്രം). അവയിൽ പിന്നത്തേതാണ് വിവാഹത്തിനു പ്രശസ്തം; കാരണം ഭഗൻ സൗഭാഗ്യത്തിന്റെയും അര്യമാവ് ദാമ്പത്യത്തിന്റെയും അധിഷ്ഠാതാക്കളാണ്. ഇങ്ങനെ വിവാഹദിനം വെറും ഔത്സുക്യംകൊണ്ടല്ല, ശാസ്ത്രീയമായ പ്രമാണത്താലാണ് നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത്.
ഇങ്ങനെ സൗമ്യമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞശേഷം ജനകരാജാവ് എഴുന്നേറ്റ് കൈകൂപ്പി ആ രണ്ടു മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ എനിക്കു പരമമായ ധർമം നിർവഹിച്ചുതന്നിരിക്കുന്നു; ഞാൻ നിങ്ങൾ ഇരുവരുടെയും ശിഷ്യനാണ്. മുനിപുംഗവന്മാരേ, ഇതാ ശ്രേഷ്ഠമായ ആസനങ്ങൾ; ഇവിടെ ഇരുന്നാലും.’ രാജാവ് സ്വയം ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു കൈകൂപ്പുന്നു; ഇതു വിനയത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം അതിലധികവും നൽകുന്നു: ‘ഈ പുരി ദശരഥന് അയോധ്യ എന്നപോലെതന്നെയാണ് എന്റെ മിഥിലയും. ഇവിടെ നിങ്ങളുടെ പ്രഭുത്വത്തിൽ സംശയമില്ല; യോഗ്യമായതു ചെയ്താലും.’ ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം കന്യകമാരെ മാത്രമല്ല, നഗരംതന്നെ മുനിമാരുടെ കൈയിൽ ഏല്പിക്കുന്നു.
വൈദേഹനായ ജനകൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രഘുനന്ദനനായ ദശരഥരാജാവ് സന്തുഷ്ടനായി ആ ഭൂപതിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘മിഥിലേശ്വരന്മാരായ സഹോദരന്മാരേ, നിങ്ങൾ എണ്ണമറ്റ ഗുണങ്ങളുള്ളവരാണ്; ഋഷിമാരും രാജസംഘങ്ങളും നിങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ദശരഥൻ ജനകന്റെ വിനയത്തിന് പ്രതിവിനയംകൊണ്ടുതന്നെ മറുപടി നൽകുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം അനുമതി ചോദിക്കുന്നു: ‘അങ്ങേക്കു സ്വസ്തി ഭവിക്കട്ടെ, മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; ഞങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലത്തേക്കു പോകുന്നു. അവിടെ വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധകർമങ്ങൾ ഞാൻ നിർവഹിക്കും.’ വിവാഹത്തിനു മുമ്പ് നാന്ദീമുഖശ്രാദ്ധവും പിതൃപൂജയും നിർബന്ധമായും ചെയ്യേണ്ടതാണ്; അതിനാൽ വരന്റെ പക്ഷം സ്വന്തം വാസസ്ഥലത്തു ചെന്ന് അതു നിർവഹിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം നിർത്തി.
ആ നരപതിയോടു യാത്ര ചോദിച്ച് മഹായശസ്വിയായ ദശരഥരാജാവ് അപ്പോൾ ആ രണ്ടു മുനീന്ദ്രന്മാരെയും മുന്നിൽനിർത്തി വേഗം പോയി. പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹം വിശ്വാമിത്രനെയും വസിഷ്ഠനെയും മുന്നിൽ നടത്തിക്കൊണ്ടാണ് നീങ്ങുന്നത്; ഇതു രാജാവിന്റെ ബ്രാഹ്മണഭക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാസസ്ഥലത്തെത്തി അദ്ദേഹം വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം ചെയ്തു; പിന്നെ പ്രഭാതത്തിൽ അതിരാവിലെ എഴുന്നേറ്റ് ഉത്തമമായ ഗോദാനം നടത്തി. ഗീതാപ്രസ്സ് വ്യാഖ്യാനത്തിൽ പറയുന്നു: ഉച്ചതിരിഞ്ഞ് ആഭ്യുദയികശ്രാദ്ധം, രാത്രി കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതത്തിൽ ഗോദാനസംസ്കാരം. ഇങ്ങനെ വിവാഹത്തിനു മുമ്പു ചെയ്യേണ്ട ആഭ്യുദയികകർമങ്ങൾ ക്രമമായി ശാസ്ത്രാനുസൃതം നിർവഹിക്കപ്പെട്ടു.
പിന്നെ കവി ദാനത്തിന്റെ അളവു വർണിക്കുന്നു. ആ നരാധിപൻ ധർമാനുസൃതം ഓരോ പുത്രനെയും ഉദ്ദേശിച്ച് ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഓരോ ലക്ഷം പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്തു; ഒരു പുത്രന് ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾ. ആ പശുക്കൾ ഏതെങ്കിലും പശുക്കളായിരുന്നില്ല: സ്വർണക്കൊമ്പുകളുള്ളവയും നന്നായി പാൽ ചുരത്തുന്നവയും കിടാങ്ങളോടുകൂടിയവയും ഓട്ടുപാത്രങ്ങളിൽ കറക്കുന്നവയുമായിരുന്നു. കൊമ്പുകൾ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരുന്നു; കിടാങ്ങളും ഒപ്പമുണ്ടായിരുന്നു; കറവപ്പാത്രങ്ങൾ ഓടുകൊണ്ടുള്ളവയായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനും പുത്രവത്സലനുമായ രഘുനന്ദനൻ നാലു പുത്രന്മാർക്കുംവേണ്ടി നാലു ലക്ഷം പശുക്കളെയും മറ്റു ധാരാളം ധനവും പുത്രന്മാരുടെ ഗോദാനത്തെ ഉദ്ദേശിച്ച് ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം ചെയ്തു.
അവസാനം കവി ഒരു ചിത്രം വരച്ചുവെക്കുന്നു: ഗോദാനം കഴിഞ്ഞ പുത്രന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ നൃപതി അപ്പോൾ ലോകപാലന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സൗമ്യനായ പ്രജാപതിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. നാലു പുത്രന്മാർ നാലു ദിക്കുകളിൽ നിൽക്കുന്ന ലോകപാലന്മാരെപ്പോലെ; നടുവിൽ പിതാവ് പ്രജാപതിയെപ്പോലെ. ഈ ഉപമയിലൂടെ ദശരഥന്റെ പിതൃത്വം സൃഷ്ടികർതൃത്വത്തിനു തുല്യമാക്കപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ കേകയരാജപുത്രനായ യുധാജിത്തിന്റെ ആഗമനവും നാലു സഹോദരന്മാരുടെ വിവാഹവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥