സർഗ്ഗം
ദശരഥന്റെ മിഥിലാഗമനം
ദശരഥന്റെ യാത്രാജ്ഞ, ബ്രഹ്മർഷിമാർ മുന്നിൽ പോകുന്നു, നാലു ദിവസംകൊണ്ടു വിദേഹത്തിലെത്തുന്നു, ജനകന്റെ സ്വാഗതം, വിവാഹനിർദേശം, സുഖമായ രാത്രിവാസം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജനകന്റെ ദൂതന്മാർ അയോധ്യയിൽ വിദേഹരാജന്റെ സന്ദേശം ദശരഥനെ അറിയിച്ചു; രാജാവ് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം പിറ്റേന്നു യാത്ര പുറപ്പെടാൻ നിശ്ചയിച്ചു. ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞു. ഉപാധ്യായന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം സന്തുഷ്ടനായ ദശരഥരാജാവ് സുമന്ത്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് എല്ലാ ധനാധ്യക്ഷന്മാരും ധാരാളം ധനവും പലതരം രത്നങ്ങളുമായി, നന്നായി സജ്ജരായി, മുന്നിൽ പോകട്ടെ. ചതുരംഗസൈന്യവും എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും വേഗം പുറപ്പെടട്ടെ. എന്റെ ആജ്ഞ ഉച്ചരിക്കുന്ന അതേ നിമിഷംതന്നെ അത്യുത്തമമായ വാഹനങ്ങളും വണ്ടിമൃഗങ്ങളും സജ്ജമാകട്ടെ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് വെറുംകൈയോടെ പോകുന്നില്ല; വധുവിന്റെ പക്ഷത്തിനു യോജിച്ച വൈഭവം മുന്നിൽനിർത്തിയാണ് പോകുന്നത്. ഇതാണ് കുലമര്യാദ. ‘എന്റെ ആജ്ഞയോടൊപ്പംതന്നെ’ എന്ന പദം രാജാവിന്റെ ഔത്സുക്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ആജ്ഞ ഉച്ചരിക്കുന്ന സമയത്തുതന്നെ കാര്യം സാധിക്കണം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ഇവിടെ ഭണ്ഡാരം, സൈന്യം, വാഹനങ്ങൾ എന്നീ രാജയാത്രയുടെ മൂന്ന് അംഗങ്ങളും ക്രമമായി ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
വീണ്ടും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കശ്യപൻ, ദീർഘായുസ്സായ മാർക്കണ്ഡേയമഹർഷി, കാത്യായനൻ എന്നീ ബ്രാഹ്മണർ മുന്നിൽ പോകട്ടെ; എന്റെ രഥം പൂട്ടുക. കാലതാമസം ഉണ്ടാകാത്തവിധം വേഗം ചെയ്യുക; ജനകന്റെ ദൂതന്മാർ എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്.’ ഇവിടെ ഋഷിമാർ മുന്നിൽ പോകുന്നതുതന്നെയാണ് പ്രത്യേകത: രാജാവ് സ്വയം പിന്നിൽ, ബ്രഹ്മർഷിമാർ മുന്നിൽ. ധർമകാര്യത്തിൽ ബ്രാഹ്മണർതന്നെയാണ് മുന്നിൽ നടക്കുന്നവർ എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ശുഭകാര്യത്തിൽ തിടുക്കം ഒരു ഗുണംതന്നെയാണെന്നും പറയുന്നു. ഈ ഋഷിമാർ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ പുരോഹിതന്മാരും മന്ത്രിമാരുമാണ്; അവരുടെ പേരുകൾ എടുത്തുപറയുന്നതിലൂടെ കവി ദശരഥന്റെ യാത്രയുടെ ധർമ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു.
നരേന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ചതുരംഗസൈന്യം ഋഷിമാരോടൊപ്പം യാത്രചെയ്യുന്ന രാജാവിനെ പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചു. നാലു ദിവസം വഴിനടന്ന് അവർ വിദേഹദേശത്തെത്തി. ശ്രീമാനായ ജനകരാജാവ് അവരുടെ ആഗമനം കേട്ട് സ്വീകരണപൂജ ഒരുക്കി. ‘ചതുരഹം’ (നാലു ദിവസം) എന്ന പദം അയോധ്യയ്ക്കും മിഥിലയ്ക്കും ഇടയിലുള്ള ദൂരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അത്രയും വഴി നാലു ദിവസംകൊണ്ടു താണ്ടി. ജനകൻ വെറുതെ കാത്തിരിക്കുന്നില്ല; ആഗമനവാർത്ത കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ സത്കാരസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കുന്നു. ഇതാണ് ആതിഥ്യധർമത്തിന്റെ രീതി. ഇവിടെ കഥ അയോധ്യയിൽനിന്നു മിഥിലയിലേക്കു കടക്കുന്നു; ഇനിയങ്ങോട്ട് എല്ലാം മിഥിലയിൽത്തന്നെയാണ് നടക്കുന്നത്.
പിന്നെ വൃദ്ധനായ ദശരഥരാജാവിന്റെ സമീപം ചെന്ന് ആഹ്ലാദിതനായ ജനകൻ പരമമായ ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം സന്തോഷഭരിതനായ ആ നരശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം. രാഘവാ, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് ഇവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു. രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെയും വീര്യത്താൽ നേടിയെടുത്ത സന്തോഷം അങ്ങേക്കു ലഭിക്കും. ഭാഗ്യവശാൽ മഹാതേജസ്വിയായ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠമഹർഷി എല്ലാ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരോടുമൊപ്പം, ദേവന്മാരോടൊപ്പം ശതക്രതുവെന്നപോലെ, വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഭാഗ്യവശാൽ എന്റെ വിഘ്നങ്ങൾ ജയിക്കപ്പെട്ടു; ഭാഗ്യവശാൽ എന്റെ കുലം പൂജിക്കപ്പെട്ടു.’ ഇവിടെ ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നതിലൂടെ ജനകന്റെ ഹർഷാതിരേകം പ്രകാശിക്കുന്നു; നാലിടത്ത് ആ പദം കാണാം. ‘വീര്യനിർജിതാം’ (വീര്യത്താൽ നേടിയെടുത്ത) എന്ന പദം ധനുർഭംഗത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: സീതയുടെ വിവാഹം യാചനയാലല്ല, പരാക്രമത്താലാണ് ലഭിച്ചത്. വസിഷ്ഠന്റെ ആഗമനം ജനകന് വലിയ സന്തോഷം നൽകുന്നു; കാരണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ സാന്നിധ്യംതന്നെയാണ് യജ്ഞത്തിന്റെയും വിവാഹത്തിന്റെയും ശോഭ. വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ അടുത്തേക്കു സ്വയം ചെന്ന് ജനകൻ ആതിഥേയന്റെ വിനയം പ്രകടമാക്കുന്നു.
‘മഹാബലരും വീര്യശ്രേഷ്ഠരുമായ രാഘവന്മാരുമായുള്ള ബന്ധത്താലാണ് ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചത്. അതിനാൽ നരേന്ദ്രാ, നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ യജ്ഞം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം വിവാഹം നടത്താൻ അങ്ങു തയ്യാറാകണം.’ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഋഷിമാരുടെ നടുവിലിരുന്ന, വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നരാധിപൻ ആ ഭൂപതിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നതു ദാതാവിന്റെ ഇഷ്ടമനുസരിച്ചാണ് എന്നു ഞാൻ പണ്ടേ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ധർമജ്ഞാ, അങ്ങു പറയുന്നതുപോലെതന്നെ ഞങ്ങൾ ചെയ്യാം.’ ഈ വാക്കുകളാൽ ദശരഥൻ വരന്റെ പക്ഷത്തിനുള്ള ഗർവ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ദാതാവിന്റെ ഇച്ഛതന്നെയാണ് പ്രമാണം എന്ന ധർമം പിന്തുടരുന്നു. ‘പ്രതിഗ്രഹോ ദാതൃവശഃ’ (സ്വീകരണം ദാതാവിന്റെ അധീനത്തിൽ) എന്ന വാക്യം ഒരു ശാസ്ത്രവാക്യംപോലെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു: സ്വീകരിക്കുന്നവൻ വിധി പറയുന്നില്ല; ദാതാവുതന്നെയാണ് സമയവും ക്രമവും നിർദേശിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ രണ്ടു രാജാക്കന്മാർ തമ്മിലുള്ള വിനയമത്സരമാണ് കാണുന്നത്. ‘നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ’ എന്ന കാലനിർദേശത്താൽ അടുത്ത സർഗങ്ങളുടെ കഥാക്രമവും നിശ്ചിതമാകുന്നു.
സത്യവാദിയായ ദശരഥന്റെ ധർമനിഷ്ഠവും യശസ്കരവുമായ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിദേഹാധിപതി അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. പിന്നെ എല്ലാ മുനിഗണങ്ങളും പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടിയതിന്റെ വലിയ ഹർഷത്തോടെ ആ രാത്രി സുഖമായി കഴിച്ചു. അനന്തരം മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ചെന്ന്, വിശ്വാമിത്രനെ മുന്നിൽനിർത്തി, പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ തൊട്ടുവന്ദിച്ചു. രാജാവും പുത്രന്മാരായ രണ്ടു രാഘവന്മാരെയും കണ്ട് അത്യന്തം ഹർഷിതനായി, ജനകനാൽ സത്കരിക്കപ്പെട്ട്, പരമപ്രീതനായി അവിടെ താമസിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും തത്ത്വജ്ഞനുമായ ജനകനും യജ്ഞത്തിന്റെയും പുത്രിമാരുടെയും കർമങ്ങൾ ധർമാനുസൃതം നിർവഹിച്ച് ആ രാത്രി കഴിച്ചു. ഇവിടെ ദീർഘമായ വേർപാടിനുശേഷമുള്ള പിതാവിന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും സമാഗമം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാമൻ വിശ്വാമിത്രനെത്തന്നെ മുന്നിൽനിർത്തി പിതാവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു; ഗുരുവിനോടുള്ള ആദരം പിതാവിനോടുള്ളതിനുംമുമ്പേ എന്നു കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിവാഹത്തിനു മുമ്പുള്ള രാത്രി എല്ലാവർക്കും ഹർഷത്തോടെ കടന്നുപോയി. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ജനകൻ കുശധ്വജനെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്നു; വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശം വർണിക്കുന്നു. ‘തത്ത്വവിത്’ (തത്ത്വമറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം ജനകന്റെ ജ്ഞാനനിഷ്ഠയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും പ്രകാശിക്കും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥