സർഗ്ഗം
വിശ്വാമിത്രന്റെ ബ്രാഹ്മണ്യപ്രാപ്തി
കിഴക്കേ ദിക്കിൽ ആയിരം വർഷത്തെ മൗനതപസ്സ്, ഇന്ദ്രൻ ബ്രാഹ്മണരൂപത്തിൽ അന്നം യാചിക്കൽ, ദേവന്മാർ പിതാമഹനോട് അപേക്ഷിക്കൽ, ബ്രഹ്മാവ് ബ്രാഹ്മണ്യവും ദീർഘായുസ്സും നൽകൽ, വസിഷ്ഠനുമായുള്ള സൗഹൃദം, ജനകന്റെ സ്തുതിയും യാത്രയയപ്പും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ രംഭയെ ശപിച്ച് തപോഹാനി അനുഭവിക്കുന്നു; പിന്നീട് ‘ഇനി ഇങ്ങനെ ക്രോധത്തിനു വശപ്പെടില്ല, ഒരു വിധത്തിലും സംസാരിക്കുകയുമില്ല’ എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ശതാനന്ദൻ ആ പ്രതിജ്ഞയുടെ ഫലം വർണിക്കുന്നു. പിന്നീട് ആ മഹാമുനി ഹിമാലയദിക്ക് ഉപേക്ഷിച്ച് കിഴക്കേ ദിക്കിലെത്തി അതികഠിനമായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. അവിടെ ആയിരം വർഷത്തെ മൗനം എന്ന അനുത്തമമായ വ്രതമെടുത്ത് അദ്ദേഹം അനുപമവും അതിദുഷ്കരവുമായ തപസ്സു ചെയ്തു. ആയിരം വർഷം തികഞ്ഞപ്പോൾ ആ മഹാമുനി ഒരു മരക്കഷണംപോലെ നിശ്ചലനായി നിന്നു; അനേകം വിഘ്നങ്ങളാൽ ഉലയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം ഇളകിയില്ല, ക്രോധം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചതുമില്ല. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: മുമ്പ് ക്രോധംതന്നെയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിന്റെ ശത്രു; ഇപ്പോൾ അതിനെത്തന്നെ ജയിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം വ്രതം ആരംഭിക്കുന്നത്. ‘കാഷ്ഠഭൂതം’ (മരക്കഷണംപോലെയായവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചേഷ്ടതയും ‘നാന്തരമാവിശത്’ (ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചില്ല) എന്ന പദംകൊണ്ട് മനസ്സിന്റെ അക്ഷോഭവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് അദ്ദേഹം അക്ഷയമായ തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടു. ആയിരം വർഷത്തെ ആ വ്രതം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ആ മഹാവ്രതൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ ഒരുങ്ങി. ആ സമയത്തുതന്നെ ഇന്ദ്രൻ ഒരു ബ്രാഹ്മണനായി വന്ന് അദ്ദേഹത്തെ സമീപിച്ച് പാകം ചെയ്ത അന്നം യാചിച്ചു. ഇത് ഒരു പരീക്ഷതന്നെയാണ്: ആയിരം വർഷത്തിനൊടുവിൽ ലഭിച്ച ഒരൊറ്റ അന്നം യാചിക്കാനാണ് ദേവരാജൻ ബ്രാഹ്മണരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നത്. വിശ്വാമിത്രനാകട്ടെ ഉറച്ച മനസ്സോടെ പാകം ചെയ്ത ആ അന്നം മുഴുവൻ ആ ബ്രാഹ്മണനു നൽകി, തനിക്കായി ഒന്നും മാറ്റിവച്ചില്ല. അന്നം തീർന്നപ്പോൾ ഭഗവാനും മഹാതപസ്വിയുമായ അദ്ദേഹം സ്വയം ഭക്ഷിക്കാതെതന്നെ കഴിഞ്ഞു. ദാതാവിന്റെ മുഖത്ത് കോപത്തിന്റെ ലേശംപോലും കണ്ടില്ല; ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ മുമ്പത്തെ പ്രതിജ്ഞയുടെ സിദ്ധി ആരംഭിച്ചുവെന്ന് അറിയാം. ‘നിഃശേഷിതേ’ (തീർന്നപ്പോൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പാകം ചെയ്ത അന്നം മുഴുവനും നൽകി, ഒന്നും ബാക്കിവച്ചില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
അദ്ദേഹം ആ ബ്രാഹ്മണനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല, കാരണം മൗനവ്രതത്തിലായിരുന്നു: യാചകനെ തടഞ്ഞില്ല, തന്റെ വിശപ്പിനെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞതുമില്ല. അതുപോലെ വീണ്ടും മൗനം സ്വീകരിച്ച് അദ്ദേഹം ശ്വാസം നിരോധിച്ചു, ശ്വാസംപോലും എടുത്തില്ല. പിന്നീട് മറ്റൊരു ആയിരം വർഷം ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ശ്വാസം വിട്ടില്ല; ശ്വാസം വിടാതിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽനിന്നു പുക ഉയർന്നു. ക്രോധത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇവിടെ തപസ്സിന്റെ അഗ്നിയാണ് ജ്വലിക്കുന്നത്; അതിന്റെ പുകയാണ് ലോകങ്ങളുടെ ഭയത്തിനു കാരണമാകുന്നത്.
ആ പുകകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളും പരിഭ്രാന്തവും ചുട്ടുപൊള്ളുന്നതുപോലെയുമായി. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ഗന്ധർവന്മാരും നാഗങ്ങളും സർപ്പങ്ങളും രാക്ഷസന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സാൽ മോഹിതരായി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് അവരുടെ രശ്മികൾ മങ്ങി, അവരുടെ സ്വന്തം കാന്തിപോലും കുറഞ്ഞു. മനസ്സു തളർന്ന അവരെല്ലാം പിതാമഹനെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, പല കാരണങ്ങളാൽ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ പ്രലോഭിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ക്രുദ്ധനാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു, എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം തപസ്സുകൊണ്ടു വളർന്നുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു.’ മേനകയെക്കൊണ്ടും രംഭയെക്കൊണ്ടും പ്രലോഭനം, രംഭാശാപപ്രസംഗത്തിലൂടെ ക്രോധം: രണ്ടും നിഷ്ഫലമായെന്ന് ദേവന്മാർ സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു. മുമ്പു ഫലിച്ചിരുന്ന രണ്ട് ഉപായങ്ങളും ഇപ്പോൾ വ്യർഥമായി എന്നതാണ് അവരുടെ ചിന്ത. ‘മന്ദരശ്മയഃ’ (രശ്മികൾ മങ്ങിയവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദേവന്മാരുടെ സ്വന്തം തേജസ്സിന്റെ ഹാനിയും വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു മുനിയുടെ തപസ്സുകൊണ്ടുള്ള തേജസ്സ് ദേവന്മാരുടെ തേജസ്സിനെ കീഴടക്കുന്നു എന്നതാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യഭാവം.
‘ഇദ്ദേഹത്തിൽ ഒരു ദോഷവും, സൂക്ഷ്മമായതുപോലും, കാണുന്നില്ല. ഇദ്ദേഹം മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു നൽകിയില്ലെങ്കിൽ, ഇദ്ദേഹം തപസ്സുകൊണ്ട് ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കും. എല്ലാ ദിക്കുകളും കലങ്ങിയിരിക്കുന്നു, ഒന്നും പ്രകാശിക്കുന്നില്ല. എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളും ക്ഷോഭിച്ചിരിക്കുന്നു, പർവതങ്ങൾ തകരുന്നു, ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നു, കാറ്റ് ഇവിടെ കലുഷമായി വീശുന്നു.’ ഇവിടെ ദേവന്മാർ ദോഷം ആരോപിക്കുന്നില്ല; നിർദോഷതതന്നെയാണ് ഭയത്തിനു കാരണമെന്നു പറയുന്നു: നിർദോഷന്റെ തപസ്സിനെ ആർക്കു തടയാനാകും? ലോകങ്ങളിൽ കാണുന്ന ഉത്പാതങ്ങൾതന്നെയാണ് അവരുടെ വാക്കിനു പ്രമാണം. ‘തപസാ സചരാചരം’ (തപസ്സുകൊണ്ട് ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയത്) എന്ന പദങ്ങൾകൊണ്ട് ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, ശാപംകൊണ്ടല്ല, തപസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ലോകനാശം സാധ്യമാണെന്നു പറയുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് തപസ്സിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ ഇവിടെ ബലരൂപത്തിൽ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു; ദേവന്മാരുടെ ഭയം സങ്കല്പിതമല്ല, പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ട ഉത്പാതങ്ങളാൽ തെളിയിക്കപ്പെട്ടതാണ്.
‘ബ്രഹ്മദേവാ, ഞങ്ങൾക്ക് ഒന്നും ഉറപ്പിച്ചു പറയാനാവുന്നില്ല; ജനങ്ങൾ നാസ്തികരാകുന്നു, യാഗാദികർമങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. മൂന്നു ലോകങ്ങളും മതിമയങ്ങിയതുപോലെയും മനസ്സു കലങ്ങിയതുപോലെയുമാണ്. ആ മഹർഷിയുടെ തേജസ്സുകൊണ്ട് സൂര്യൻപോലും നിഷ്പ്രഭനായിരിക്കുന്നു. ദേവാ, ഈ മഹാമുനി നാശത്തിനു മനസ്സുവയ്ക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ, അഗ്നിരൂപനും മഹാദ്യുതിയുമായ ഈ ഭഗവാനെ പ്രസാദിപ്പിക്കണം. പണ്ട് കാലാഗ്നി മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും മുഴുവനായി ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഇദ്ദേഹവും ദഹിപ്പിച്ചേക്കാം.’ കാലത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: പ്രസാദിപ്പിക്കൽ മുമ്പേ ചെയ്യണം, വിനാശം ആരംഭിച്ചശേഷമല്ല. ‘ന പ്രതിജാനീമഃ’ (ഞങ്ങൾക്ക് ഉറപ്പിച്ചു പറയാനാവുന്നില്ല) എന്ന ദേവന്മാരുടെ വാക്ക് സ്വന്തം അസാമർഥ്യത്തിന്റെ വ്യക്തമായ സമ്മതമാണ്. ലോകങ്ങളിലെ ശ്രദ്ധാഹാനിയാണ് അവരുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഭയം, കാരണം യാഗങ്ങളില്ലെങ്കിൽ ദേവന്മാരുടെ നിലനിൽപ്പുപോലും ശിഥിലമാകും.
‘ഇദ്ദേഹം ദേവരാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതും ഇദ്ദേഹത്തിനു നൽകട്ടെ; ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ എന്തുണ്ടോ അതുതന്നെ നൽകട്ടെ.’ ഇന്ദ്രപദംപോലും നൽകാൻ ദേവന്മാർ തയ്യാറാണെന്നതിൽനിന്ന് അവരുടെ ഭയത്തിന്റെ അളവ് അറിയാം. പിന്നീട് പിതാമഹനെ മുന്നിൽ നിർത്തി എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനെ സമീപിച്ച് മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ബ്രഹ്മർഷേ, നിനക്കു സ്വാഗതം; നിന്റെ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ നന്നായി സന്തുഷ്ടരായിരിക്കുന്നു. കൗശികാ, ഉഗ്രമായ തപസ്സുകൊണ്ട് നീ ബ്രാഹ്മണ്യം നേടിയിരിക്കുന്നു.’ പിതാമഹൻ സ്വയം പറഞ്ഞു: ‘ബ്രഹ്മർഷേ, മരുദ്ഗണങ്ങളോടൊപ്പം ഞാൻ നിനക്കു ദീർഘായുസ്സും നൽകുന്നു.’ ‘ബ്രഹ്മർഷേ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിരകാലാഭിലാഷം പൂർണമായി: വസിഷ്ഠനോടുള്ള പരാജയം മുതൽ അപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നത് ഇപ്പോൾ പിതാമഹൻതന്നെ സ്വയം പറയുന്നു. ഈ വാക്കുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം: തപസ്സുകൊണ്ട് ക്ഷത്രിയൻ ബ്രാഹ്മണ്യം നേടുന്നു.
‘നിനക്കു സ്വസ്തി ഭവിക്കട്ടെ, മംഗളം; സൗമ്യാ, സുഖമായി പോയാലും’ എന്നു പിതാമഹൻ പറഞ്ഞു. പിതാമഹന്റെയും എല്ലാ സ്വർഗവാസികളുടെയും വാക്കു കേട്ട് സന്തുഷ്ടനായ മഹാമുനി നമസ്കരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘എനിക്കു ബ്രാഹ്മണ്യവും അതുപോലെ ദീർഘായുസ്സും ലഭിച്ചുവെങ്കിൽ, ഓങ്കാരവും വഷട്കാരവും വേദങ്ങളും സ്വയം എന്നെ വരിക്കട്ടെ. ക്ഷത്രവേദം അറിയുന്നവരിലും ബ്രഹ്മവേദം അറിയുന്നവരിലും ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മപുത്രൻ വസിഷ്ഠൻ സ്വയം എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയട്ടെ, ദേവതകളേ. ഇങ്ങനെ എന്റെ പരമമായ ആഗ്രഹം സാധിച്ചുവെങ്കിൽ, ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇഷ്ടംപോലെ പോയ്ക്കൊള്ളട്ടെ.’ ദേവന്മാരുടെ വാക്കിനെക്കാൾ അദ്ദേഹത്തിനു ഗൗരവമുള്ളതു വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കാണ്. ആരാൽ മുമ്പ് പരാജിതനായി ബ്രാഹ്മണ്യത്തിനുവേണ്ടി തപസ്സ് ആരംഭിച്ചുവോ, അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ അംഗീകാരമാണ് അദ്ദേഹം അപേക്ഷിക്കുന്നത്; ഓങ്കാരവും വഷട്കാരവും വേദങ്ങളും വരിക്കുന്നത് ബ്രാഹ്മണ്യത്തിന്റെ ക്രിയാത്മകമായ ചിഹ്നമാണ്: യജ്ഞാധികാരംതന്നെയാണ് അവിടെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം രാജ്യമോ ഭോഗമോ മറ്റു വരമോ യാചിക്കുന്നില്ല; വേദങ്ങളുടെയും വസിഷ്ഠന്റെയും സ്വീകാരം മാത്രമാണ് അപേക്ഷിക്കുന്നത്.
പിന്നീട് ദേവന്മാരാൽ പ്രസാദിപ്പിക്കപ്പെട്ട, ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠൻ അദ്ദേഹവുമായി സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ചു, ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു: ‘നീ ബ്രഹ്മർഷിയാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; നിനക്ക് എല്ലാം സിദ്ധിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ദേവതകളെല്ലാം വന്നതുപോലെ മടങ്ങി. ധർമാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനും ഉത്തമമായ ബ്രാഹ്മണ്യം നേടി ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മർഷി വസിഷ്ഠനെ പൂജിച്ചു: വിജയഗർവോടെയല്ല, പൂജയിലൂടെതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം മറുപടി നൽകുന്നത്. ആഗ്രഹം സാധിച്ച അദ്ദേഹം തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ട് ഭൂമി മുഴുവൻ സഞ്ചരിച്ചു. ‘രാമാ, ഇങ്ങനെയാണ് ഈ മഹാത്മാവ് ബ്രാഹ്മണ്യം നേടിയത്’ എന്നു ശതാനന്ദൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠന്റെ പശുവിനെ അപഹരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചതിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച ശത്രുത ഇവിടെ സൗഹൃദമായി പരിണമിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഈ ദീർഘകഥയുടെ ഫലം. ‘കൃതകാമഃ’ (ആഗ്രഹം സാധിച്ചവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരാഗ്രഹവും ബാക്കിയില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം തപസ്സിൽത്തന്നെ നിലകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ശതാനന്ദന്റെ കഥ ഇവിടെ സമാപിക്കുന്നു; തന്റെ പിതാവായ ഗൗതമന്റെ കഥയിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച ആ കഥ, ആ സഭയിൽത്തന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ മാഹാത്മ്യം പറയാനായിട്ടാണ് പുറപ്പെട്ടത്.
‘രാമാ, ഇദ്ദേഹം മുനിശ്രേഷ്ഠനാണ്; ഇദ്ദേഹം വിഗ്രഹവാനായ തപസ്സാണ്, അതായത് മൂർത്തിമത്തായ തപസ്സുതന്നെ; ഇദ്ദേഹം എന്നും പരമമായ ധർമമാണ്; ഇദ്ദേഹംതന്നെയാണ് വീര്യത്തിന്റെ പരമാശ്രയം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയും ദ്വിജോത്തമനുമായ ശതാനന്ദൻ നിർത്തി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ജനകൻ കൈകൂപ്പി കുശികപുത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ ധന്യനാണ്, അനുഗൃഹീതനാണ്, കാരണം കൗശികാ, അങ്ങ് കാകുത്സ്ഥന്മാരോടൊപ്പം എന്റെ യാഗത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മർഷേ, മഹാമുനേ, അങ്ങയുടെ ദർശനംകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ പവിത്രനായിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കഥാശ്രവണത്തിൽനിന്ന് പ്രത്യക്ഷമായ യാഗപ്രസംഗത്തിലേക്കു വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു; ഇതുകൊണ്ട് അടുത്ത സർഗത്തിലെ ധനുർദർശനത്തിന്റെ പ്രസ്താവന ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിഗ്രഹവാംസ്തപഃ’ (മൂർത്തിമത്തായ തപസ്സ്) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ദേഹംതന്നെ തപസ്സിന്റെ മൂർത്തിയാണെന്നു പറയുന്നു; ‘വീര്യസ്യ പരായണം’ (വീര്യത്തിന്റെ പരമാശ്രയം) എന്നതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ഷത്രിയത്വവും ബ്രാഹ്മണത്വവും ഒരിടത്തു സംഗമിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജനകന്റെ വാക്കും ഔപചാരികമല്ല, യാഗസിദ്ധിക്കുള്ള കൃതജ്ഞതാപ്രകാശനംതന്നെയാണ്.
‘അങ്ങയുടെ ദർശനംകൊണ്ട് എനിക്കു പലവിധ ഗുണങ്ങൾ ലഭിച്ചു. ബ്രഹ്മർഷേ, വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെട്ട അങ്ങയുടെ മഹത്തായ തപസ്സ് ഞാൻ കേട്ടു, മഹാതേജസ്വീ, മഹാത്മാവായ രാമനും കേട്ടു; സഭയിലെത്തിയ സദസ്യരും അങ്ങയുടെ അനേകം ഗുണങ്ങൾ കേട്ടു. അങ്ങയുടെ തപസ്സ് അളവറ്റതാണ്, അങ്ങയുടെ ബലം അളവറ്റതാണ്, കുശികപുത്രാ, അങ്ങയുടെ ഗുണങ്ങളും എന്നും അളവറ്റവതന്നെ.’ ‘അപ്രമേയം’ (അളവറ്റത്) എന്ന പദത്തിന്റെ മൂന്നുതവണയുള്ള ആവർത്തനംകൊണ്ട് ജനകന്റെ വിസ്മയം പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘പ്രഭോ, ആശ്ചര്യകരമായ കഥകൾ കേട്ട് എനിക്കു തൃപ്തി വരുന്നില്ല; എന്നാൽ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, കർമത്തിന്റെ സമയമായി, സൂര്യമണ്ഡലം താഴ്ന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ യാഗത്തിലെ സായംകർമമാണ് സഭ പിരിയുന്നതിനു കാരണം, കഥയോടുള്ള വിരസതയല്ല എന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ‘സദസ്യൈഃ’ (സദസ്യരാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് യജ്ഞസഭയിൽ ഇരിക്കുന്ന ഋത്വിക്കുകളെയും സഭാംഗങ്ങളെയും ഉദ്ദേശിക്കുന്നു; അവരെല്ലാവരുടെയും സാന്നിധ്യത്തിലാണ് ശതാനന്ദൻ കഥ പറഞ്ഞതെന്ന് ഇതുകൊണ്ട് അറിയാം. ‘ലംബതേ രവിമണ്ഡലം’ (സൂര്യമണ്ഡലം താഴുന്നു) എന്നത് സായംസന്ധ്യയുടെ സൂചനയാണ്.
‘മഹാതേജസ്വീ, നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ അങ്ങ് വീണ്ടും എന്നെ കാണണം. ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം; എനിക്കു പോകാൻ അനുവാദം തരണം.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ പ്രീതമനസ്സോടെ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ജനകനെ പ്രശംസിച്ച് പ്രീതനായ അദ്ദേഹത്തെ വേഗം യാത്രയാക്കി. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മിഥിലാധിപനായ വൈദേഹൻ പുരോഹിതന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി മുനിശ്രേഷ്ഠനെ വേഗം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, പിന്നീട് പുറപ്പെട്ടു. ധർമാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനും രാമനോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം മഹാത്മാക്കളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് തന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അമ്പത്തൊന്നാം സർഗത്തിൽ ആരംഭിച്ച വിശ്വാമിത്രന്റെ ദീർഘചരിതം ഉപസംഹരിക്കുന്നു; നാളത്തെ പ്രഭാതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശംകൊണ്ട് അടുത്ത സർഗത്തിലെ ധനുർദർശനകഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്വവാസം’ (തന്റെ വാസസ്ഥലം) എന്ന പദംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ പ്രത്യേക താമസസ്ഥലമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാജമന്ദിരമല്ല; ‘മഹാത്മഭിഃ പൂജ്യമാനഃ’ (മഹാത്മാക്കളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്) എന്നതുകൊണ്ട് മിഥിലയിൽ അദ്ദേഹത്തിനു ലഭിച്ച സത്കാരം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ നിരന്തരസാന്നിധ്യം ഇവിടെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വില്ലു കാണാനുള്ള അവരുടെ ആഗ്രഹം സ്വാഭാവികമാകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥