സർഗ്ഗം
മേനക വിശ്വാമിത്രന്റെ തപസ്സു ഭഞ്ജിക്കൽ
ബ്രഹ്മാവ് ഋഷിപദം നൽകൽ, മേനക പുഷ്കരത്തിൽ വരൽ, പത്തു വർഷത്തെ തപോഭംഗം, മുനിയുടെ പശ്ചാത്താപം, കൗശികീതീരത്തെ ഘോരതപസ്സ്, മഹർഷിപദപ്രാപ്തി, ബ്രഹ്മർഷിപദയാചന, രംഭയെ അയയ്ക്കാനുള്ള ഇന്ദ്രന്റെ നിശ്ചയം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശുനഃശേപന്റെ മോചനവും അംബരീഷന്റെ യാഗസമാപ്തിയും വർണിച്ചു; ഇവിടെ ശതാനന്ദൻ വിശ്വാമിത്രന്റെ തപസ്സിന്റെ അടുത്ത പടി പറയുന്നു. ആയിരം വർഷം തികഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം വ്രതസ്നാനം ചെയ്തു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിനു ഫലം നൽകാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ മഹാമുനിയുടെ അടുക്കലെത്തി. മഹാതേജസ്വിയായ ബ്രഹ്മാവ് അതിമനോഹരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കു മംഗളം; സ്വയം നേടിയ ശുഭകർമങ്ങൾകൊണ്ട് നീ ഋഷിയായിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവേശൻ വീണ്ടും സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. എന്നാൽ വിശ്വാമിത്രൻ അതുകൊണ്ടു തൃപ്തനായില്ല; അദ്ദേഹം വീണ്ടും മഹത്തായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഋഷിപദമല്ല, ബ്രഹ്മർഷിത്വമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം; അതിനാൽ വരലാഭം ഇവിടെ വിരാമമല്ല, പുതിയൊരു പ്രയത്നത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. ‘ഋഷിസ്ത്വമസി’ (നീ ഋഷിയാണ്) എന്ന വാക്ക് വെറും സ്തുതിയല്ല, ആദ്യത്തെ പദവിയാണ്; തപസ്വികളുടെ ക്രമം ഋഷി, മഹർഷി, ബ്രഹ്മർഷി എന്നിങ്ങനെയാണല്ലോ. ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ച വിശ്വാമിത്രൻ വസിഷ്ഠനോടുള്ള മത്സരത്തിൽ ആരംഭിച്ചതിന്റെ ആദ്യഫലമാണിത്.
പിന്നീട് ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ് ശ്രേഷ്ഠയായ അപ്സരസ്സ് മേനക പുഷ്കരത്തിൽ കുളിക്കാൻ തുടങ്ങി. മഹാതേജസ്വിയായ കുശികപുത്രൻ അവിടെ രൂപത്തിൽ അതുല്യയായ ആ മേനകയെ കണ്ടു. കവി ഇവിടെ ഒരു ഉപമ ചേർക്കുന്നു: മേഘത്തിൽ മിന്നൽ ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ അവൾ പുഷ്കരജലത്തിൽ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ രണ്ടർഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ദീപ്തിയും അതിന്റെ ക്ഷണികതയും; മിന്നൽ കണ്ടമാത്രയിൽ മറയുന്നുവല്ലോ. തപസ്സിന്റെ കൂമ്പാരവും അതുപോലെ ക്ഷണത്തിൽ ക്ഷയിക്കാം. ‘തതഃ കാലേന മഹതാ’ (പിന്നീട് ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അനേകം വർഷങ്ങൾ വിഘ്നമില്ലാതെ കടന്നുപോയെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വിഘ്നമാകട്ടെ അപ്രതീക്ഷിതമായാണ് വരുന്നത്. മേനക തപസ്സു ഭഞ്ജിക്കാൻ വന്നതാണെന്നു കവി പറയുന്നില്ല: അവൾ കുളിക്കാൻ വന്നതേയുള്ളൂ; ദോഷം ഉണ്ടായത് കാണുന്നവന്റെ മനസ്സിലാണ്.
അവളെ കണ്ട് മുനി കാമദേവന്റെ ദർപ്പത്തിനു വശംവദനായി, അവളോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അപ്സരസ്സേ, നിനക്കു സ്വാഗതം; ഇവിടെ എന്റെ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുക. നിനക്കു മംഗളം; മദനനാൽ മോഹിതനായ എന്നെ അനുഗ്രഹിക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ സുന്ദരി അവിടെ താമസമാക്കി. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്: ആയിരം വർഷം തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടവൻ ഒരൊറ്റ ദർശനംകൊണ്ട് വശംവദനായി; പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ശത്രുവുമല്ല, സ്വന്തം കാമദർപ്പംതന്നെയാണ് വിഘ്നമായത്. ‘സ്വാഗതം തേ’ (നിനക്കു സ്വാഗതം) എന്ന ആതിഥ്യവചനം, ‘വസ ചേഹ’ (ഇവിടെ വസിക്കുക) എന്ന ക്ഷണം, ‘അനുഗൃഹ്ണീഷ്വ’ (അനുഗ്രഹിക്കുക) എന്ന യാചന: മൂന്നു പദങ്ങൾകൊണ്ട് കവി മുനിയുടെ ക്രമമായ ഇറക്കം കാണിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ഋഷിപദംകൊണ്ടു സത്കരിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ അപ്സരസ്സിനോടു യാചിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ തപസ്സിനു മഹത്തായ ഒരു വിഘ്നം വിശ്വാമിത്രനെ സമീപിച്ചു. അവൾ അവിടെ വസിക്കുമ്പോൾ അഞ്ചും അഞ്ചുമായി പത്തു വർഷം വിശ്വാമിത്രന്റെ സൗമ്യമായ ആശ്രമത്തിൽ സുഖമായി കടന്നുപോയി. ‘സുഖേന’ (സുഖമായി) എന്ന പദം കവി ഉദ്ദേശ്യപൂർവം ചേർക്കുന്നു; സുഖം തപസ്സിന്റെ പ്രതിപക്ഷമാണല്ലോ, അതിൽ കണക്കുകൂട്ടൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ആ കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ സ്വന്തം വൃത്താന്തം തിരിഞ്ഞുനോക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘പഞ്ച പഞ്ച ച’ (അഞ്ചും അഞ്ചും) എന്ന ആവർത്തനവും അർഥവത്താണ്: കണക്കു മറന്നുപോയതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. തപസ്സിൽ ഓരോ വർഷവും എണ്ണപ്പെട്ടിരുന്നു; സുഖത്തിലാകട്ടെ പത്തു വർഷവും ഒന്നുപോലെ കടന്നുപോയി.
അദ്ദേഹം ലജ്ജിതനെപ്പോലെയായി, ചിന്തയിലും ശോകത്തിലും മുഴുകി. രഘുനന്ദനാ, മുനിക്കു രോഷത്തോടുകൂടിയ ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി: ‘ഇതെല്ലാം ദേവന്മാരുടെ പ്രവൃത്തിയാണ്; ഇതു മഹത്തായ തപോപഹരണമാണ്. ഒരു രാപ്പകൽ എന്ന വ്യാജത്തിൽ എന്റെ പത്തു സംവത്സരങ്ങൾ പോയി. കാമമോഹത്തിന് അടിപ്പെട്ട എനിക്ക് ഈ വിഘ്നം വന്നുചേർന്നു.’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ നെടുവീർപ്പിട്ട് പശ്ചാത്താപത്താൽ ദുഃഖിതനായി. ഇവിടെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കണം: ആദ്യം രോഷം ദേവന്മാരിൽ പതിക്കുന്നു; പിന്നീടാകട്ടെ ‘കാമമോഹാഭിഭൂതസ്യ’ (കാമമോഹത്തിന് അടിപ്പെട്ട എനിക്ക്) എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ദോഷം തന്നിൽത്തന്നെ കാണുന്നു; ഇതാണ് പശ്ചാത്താപത്തിന്റെ യഥാർഥലക്ഷണം. ‘അഹോരാത്രാപദേശേന’ (ഒരു രാപ്പകൽ എന്ന വ്യാജത്തിൽ) എന്ന പദം രമണീയമാണ്: പത്തു സംവത്സരങ്ങൾ ഒരു രാപ്പകലിന്റെ വ്യാജത്തിൽ അപഹരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. കാലത്തിന്റെ ഈ മായതന്നെയാണ് കാമത്തിന്റെ ബലം; മോഹം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം എണ്ണപ്പെടുന്നില്ല.
അപ്സരസ്സ് ഭയന്നുവിറച്ചുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി നിൽക്കുകയായിരുന്നു; അവളെ കണ്ട് കുശികപുത്രൻ മധുരമായ വാക്കുകളോടെതന്നെ മേനകയെ യാത്രയാക്കി. രാമാ, പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രൻ വടക്കേ പർവതത്തിലേക്കു പോയി. മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം നൈഷ്ഠികമായ (അചഞ്ചലമായ) ബുദ്ധി സ്വീകരിച്ച് കാമത്തെ ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ഇവിടെ മുനിയുടെ ഔദാര്യം പ്രകാശിക്കുന്നു: അദ്ദേഹം മേനകയെ ശപിച്ചില്ല, അവളെ അവമാനിച്ചുമില്ല; സ്വന്തം ദോഷം അറിയുന്നവൻ അന്യനെ ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ഉത്തരം പർവതം’ (വടക്കേ പർവതം) എന്നതുകൊണ്ട് ഹിമവാനെയാണ് പറയുന്നത്; സ്ഥലംമാറ്റവും സാധനയുടെ അംഗമാണ്, കാരണം പഴയ സ്ഥലത്ത് ഓർമതന്നെ വിഘ്നമാകാം. ‘നൈഷ്ഠികീം ബുദ്ധിം’ (നൈഷ്ഠികമായ ബുദ്ധി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സങ്കല്പത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
കൗശികീതീരത്തെത്തി അദ്ദേഹം ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്ത തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ആ വടക്കേ പർവതത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിനു വർഷം ഘോരതപസ്സനുഷ്ഠിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് ദേവതകൾക്കു ഭയമുണ്ടായി. അപ്പോൾ ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെല്ലാം ഒത്തുചേർന്ന് പരസ്പരം ആലോചിച്ചു. ഭയത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാണ്: കാമത്തെ ജയിച്ച് വീണ്ടും തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നവന്റെ തപസ്സ് തടുക്കാനാവാത്തതാണ്; അതിനാൽ ദേവന്മാർ ഇപ്പോൾ വിഘ്നം ചിന്തിക്കുന്നില്ല, പദവി നൽകി അദ്ദേഹത്തെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. കൗശികി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരിയായ സത്യവതിയുടെ നദീരൂപമാണ്; മുമ്പത്തെ സർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുള്ളതാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ തീരം അദ്ദേഹത്തിനു പ്രിയപ്പെട്ട സ്ഥലമാണ്. ‘ദുരാസദം’ (സമീപിക്കാനാവാത്തത്) എന്ന തപസ്സിന്റെ വിശേഷണം അതിന്റെ തീവ്രതതന്നെ പറയുന്നു.
‘ഈ കുശികപുത്രന് മഹർഷി എന്ന പേരു ലഭിക്കട്ടെ; ഇതുതന്നെയാണ് ഉചിതം’ എന്ന് അവർ നിശ്ചയിച്ചു. ദേവതകളുടെ വാക്കു കേട്ട് സർവലോകപിതാമഹൻ തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രനോടു മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മഹർഷേ, മകനേ, നിനക്കു സ്വാഗതം; നിന്റെ ഉഗ്രമായ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ സന്തുഷ്ടനായിരിക്കുന്നു.’ ‘മഹർഷേ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ടുതന്നെ പദവി നൽകപ്പെട്ടതുപോലെയാകുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം സംബോധന ചെയ്യുന്നു, പിന്നെയാണ് വരം പറയുന്നത്. ദേവന്മാരുടെ നീതി ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം: മേനകയെ അയച്ചവരെന്നു മുനി സംശയിച്ചവർതന്നെ ഇപ്പോൾ സ്വയം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദവൃദ്ധിക്കായി അപേക്ഷിക്കുന്നു; രണ്ടിടത്തും ഭയംതന്നെയാണ് കാരണം.
‘കൗശികാ, നിനക്കു മഹത്ത്വവും ഋഷിമാരിൽ മുഖ്യസ്ഥാനവും ഞാൻ നൽകുന്നു’ എന്നു ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രൻ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ച് പിതാമഹനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, സ്വയം നേടിയ ശുഭകർമങ്ങൾകൊണ്ട് അങ്ങ് എന്നെ അതുല്യമായ ബ്രഹ്മർഷി എന്ന പേരു ചൊല്ലി വിളിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ഞാൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനാണ്.’ ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘നീ ഇനിയും ജിതേന്ദ്രിയനായിട്ടില്ല.’ ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ സാരം നിക്ഷിപ്തമാണ്: ബ്രഹ്മർഷിത്വം തപസ്സിന്റെ അളവുകൊണ്ടല്ല, ഇന്ദ്രിയജയംകൊണ്ടാണ് ലഭിക്കുന്നത്; മേനകാപ്രസംഗംതന്നെ അതിനു പ്രമാണം. വിശ്വാമിത്രന്റെ മറുപടിയും ചിന്തനീയമാണ്: അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മർഷിപദം മാത്രമല്ല യാചിക്കുന്നത്, ‘അപ്പോൾ ഞാൻ ജിതേന്ദ്രിയനാണ്’ എന്ന് അതിന്റെ ലക്ഷണം സ്വയംതന്നെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിരസിക്കൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ സാധുവാകുന്നു.
‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, പ്രയത്നിക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ദേവന്മാർ പോയശേഷം മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, ഒരു താങ്ങുമില്ലാതെ, വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ച് തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. വേനലിൽ അദ്ദേഹം പഞ്ചാഗ്നിമധ്യത്തിൽ തപിച്ചു, വർഷകാലത്ത് ആകാശം മാത്രം ആശ്രയമാക്കി (മറയില്ലാതെ) നിന്നു, ശിശിരത്തിൽ രാവും പകലും വെള്ളത്തിൽ കിടന്നു. ഇങ്ങനെ ആ തപോധനൻ ആയിരം വർഷം ഘോരതപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. മൂന്ന് ഋതുക്കളിൽ മൂന്നുതരം ക്ലേശം അദ്ദേഹം സ്വയം വിളിച്ചുവരുത്തി; മുമ്പ് സുഖമായി പത്തു വർഷം കഴിച്ചവൻ ഇപ്പോൾ സുഖത്തിന്റെ ലേശംപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ഊർധ്വബാഹുഃ നിരാലംബഃ വായുഭക്ഷഃ’ (കൈകൾ ഉയർത്തിയവൻ, താങ്ങില്ലാത്തവൻ, വായു ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ) എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ മൂന്നുവിധ സംയമത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ക്രിയയുടെയും ആശ്രയത്തിന്റെയും ആഹാരത്തിന്റെയും നിരോധം.
മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഇങ്ങനെ തപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ദേവന്മാർക്കും വാസവനും അതിമഹത്തായ സന്താപമുണ്ടായി. അപ്പോൾ ശക്രൻ എല്ലാ മരുദ്ഗണങ്ങളോടുംകൂടി രംഭ എന്ന അപ്സരസ്സിനോട് തനിക്കു ഹിതവും കൗശികന് അഹിതവുമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇതുകൊണ്ട് സർഗം വരാനിരിക്കുന്ന രംഭോപാഖ്യാനത്തിന്റെ ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു: മേനകാപ്രകരണത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചതുതന്നെ വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഫലം വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും, കാരണം മുനി ഇപ്പോൾ ജിതേന്ദ്രിയത്വത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് പ്രയത്നിക്കുന്നത്. ‘ആത്മഹിതം അഹിതം കൗശികസ്യ ച’ (തനിക്കു ഹിതവും കൗശികന് അഹിതവും) എന്ന വിരോധാലങ്കാരംകൊണ്ട് കവി ഇന്ദ്രന്റെ സ്വാർഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു; ദേവരാജന്റെ ഭയം ലോകഹിതത്തിൽനിന്നല്ല, സ്വന്തം പദവി രക്ഷിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥