॥वाल्मीकिरामायणम् ബാലകാണ്ഡം · 62-ാം സർഗ്ഗം

ബാലകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശുനഃശേപന്റെ രക്ഷ

പുഷ്കരത്തിൽ അമ്മാവനെ കാണൽ, ശരണാഗതി, വിശ്വാമിത്രൻ സ്വപുത്രന്മാരെ ശപിക്കൽ, രക്ഷാമന്ത്രോപദേശം, ഇന്ദ്രപ്രസാദംകൊണ്ട് ദീർഘായുസ്സ്, യാഗസമാപ്തി

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഋചീകനിൽനിന്ന് മധ്യമപുത്രനായ ശുനഃശേപനെ വാങ്ങി അംബരീഷരാജാവ് രഥത്തിൽ മടങ്ങി. ഈ സർഗം ആ ഉപാഖ്യാനത്തിന്റെതന്നെ അവസാനം വർണിക്കുന്നു. ശതാനന്ദൻ രാമനെ സംബോധന ചെയ്തു പറയുന്നു: നരശ്രേഷ്ഠനായ രഘുനന്ദനാ, മഹായശസ്വിയായ ആ രാജാവ് ശുനഃശേപനെയും കൊണ്ട് മധ്യാഹ്നത്തിൽ പുഷ്കരത്തിൽ വിശ്രമിച്ചു. അദ്ദേഹം വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ മഹായശസ്വിയായ ശുനഃശേപൻ ജ്യേഷ്ഠപുഷ്കരതീർഥത്തിലെത്തി, അവിടെ ഋഷിമാരോടൊപ്പം തപസ്സു ചെയ്യുന്ന അമ്മാവനായ വിശ്വാമിത്രനെ കണ്ടു. ദാഹംകൊണ്ടും ക്ഷീണംകൊണ്ടും അവൻ അത്യന്തം ആതുരനും വിഷണ്ണമുഖനും ദീനനുമായിരുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ബാലന് ശരണം ലഭിച്ചത് യൂപത്തിനരികിലല്ല, തീർഥത്തിൽത്തന്നെയാണ്; തീർഥത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യവും അമ്മാവനുമായുള്ള ബന്ധവും രണ്ടും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിശ്വാമിത്രന്റെ സഹോദരിയായ സത്യവതിയാണ് ഋചീകന്റെ പത്നി; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ശുനഃശേപന്റെ അമ്മാവനാണ്. ‘വ്യശ്രമത്’ (വിശ്രമിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദംകൊണ്ട് മധ്യാഹ്നവിശ്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ബാലന് മുനിയെ കാണാൻ അവസരമുണ്ടായത്: ഇതാണ് കഥാഗതിയുടെ സന്ധി.

ശുനഃശേപൻ മുനിയുടെ മടിയിലേക്കു വീണു, ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘എനിക്ക് അമ്മയില്ല, അച്ഛനില്ല; പിന്നെ ബന്ധുക്കളും സ്വജനങ്ങളും എവിടെ? സൗമ്യനായ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ധർമമനുസരിച്ച് അങ്ങ് എന്നെ രക്ഷിക്കണം. അങ്ങാണല്ലോ എല്ലാവരുടെയും രക്ഷകൻ, അങ്ങാണ് എല്ലാവരുടെയും ഭാവനൻ, അതായത് പോഷകനും പാലകനും. അംബരീഷരാജാവ് കൃതാർഥനാകുന്നതുപോലെ ഞാനും ദീർഘായുസ്സുള്ളവനും നാശമില്ലാത്തവനുമാകണം; അനുത്തമമായ തപസ്സു ചെയ്ത് സ്വർഗലോകം പ്രാപിക്കണം.’ ഇവിടെ മനോഹരമായതിതാണ്: ബാലൻ സ്വന്തം പ്രാണരക്ഷ മാത്രമല്ല ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, രാജാവിന്റെ യാഗസിദ്ധിയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇത് അവന്റെ ആർജവത്തിന്റെയും ധർമനിഷ്ഠയുടെയും നിദർശനമാണ്. ‘ഭാവനഃ’ എന്ന പദം വിശേഷിച്ചു ചിന്തനീയമാണ്: രക്ഷകൻ മാത്രമല്ല, എല്ലാവരുടെയും സത്തയെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ എന്നർഥം; ഇതുകൊണ്ട് ബാലൻ അമ്മാവനെ ദേവതയെപ്പോലെ സ്തുതിക്കുന്നു.

‘ധർമാത്മാവേ, മംഗളകരവും പ്രസന്നവുമായ മനസ്സോടെ അനാഥനായ എനിക്ക് അങ്ങുതന്നെ നാഥനായിരിക്കണം; പിതാവ് പുത്രനെ രക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ എന്നെ കിൽബിഷത്തിൽനിന്ന്, അതായത് പാപജന്യമായ ഈ സങ്കടത്തിൽനിന്ന്, രക്ഷിക്കണം.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാതപസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ അവനെ പലവിധത്തിൽ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി, സ്വന്തം പുത്രന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മുനിയുടെ ഇരട്ടപ്രതികരണം ശ്രദ്ധിക്കണം: ആദ്യം ശരണാഗതനെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തൽ, പിന്നെ ഉപായചിന്ത. സാന്ത്വനമില്ലാത്ത ഉപായം നിഷ്ഫലമാണ്, ഉപായമില്ലാത്ത സാന്ത്വനം വഞ്ചനയും. ‘ഭവ്യേന ചേതസാ’ (മംഗളകരമായ മനസ്സോടെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് പ്രസന്നവും കല്യാണസങ്കല്പമുള്ളതുമായ മനസ്സാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. ‘കിൽബിഷം’ ബാലൻ സ്വയം ചെയ്ത പാപമല്ല, അവനെ യജ്ഞപശുവാക്കിത്തീർത്ത പാപംതന്നെയാണ്.

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: ‘പുത്രന്മാരേ, ശുഭം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പിതാക്കന്മാർ ഏതു പ്രയോജനത്തിനുവേണ്ടി പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കുന്നുവോ, ഏതു പരലോകഹിതം ലക്ഷ്യമാക്കി അവരുടെ ജനനം ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ പ്രയോജനത്തിന്റെ സമയം ഇതാ വന്നിരിക്കുന്നു. മുനിപുത്രനായ ഈ ബാലൻ എന്നിൽനിന്നു ശരണം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ജീവൻ മാത്രം നൽകിക്കൊണ്ട്, അതായത് സ്വന്തം ജീവൻ കൊടുത്തുകൊണ്ട്, എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുവിൻ.’ പിതാവിന്റെ ഈ ആജ്ഞ അതികഠിനമായി തോന്നുന്നു; എന്നാൽ ശരണാഗതരക്ഷണം ബ്രാഹ്മണന്റെ പരമധർമമാണ്, പുത്രന്മാർ ആ ധർമത്തിന്റെ സാധനമാണ് എന്നതാണ് മുനിയുടെ ദൃഷ്ടി. ‘ജീവിതമാത്രേണ’ (ജീവൻ മാത്രംകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് മറ്റൊന്നും യാചിച്ചില്ല, പ്രാണൻ മാത്രം എന്നു മുനിയുടെ സ്പഷ്ടവാദിത്വം പ്രകടമാകുന്നു.

‘നിങ്ങളെല്ലാവരും സുകൃതം ചെയ്തവരാണ്, എല്ലാവരും ധർമപരായണരുമാണ്. അതിനാൽ രാജാവിന്റെ യാഗത്തിൽ യജ്ഞപശുക്കളായി അഗ്നിക്കു തൃപ്തി നൽകുവിൻ. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ശുനഃശേപന് നാഥനുണ്ടാകും, യാഗം വിഘ്നമില്ലാതെ സമാപിക്കും, ദേവതകൾ തൃപ്തരാകും, എന്റെ വാക്കും പാലിക്കപ്പെടും.’ ഒരൊറ്റ കർമംകൊണ്ടുതന്നെ നാലു പ്രയോജനങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുന്നു എന്നതാണ് മുനിയുടെ യുക്തി. എന്നാൽ ആ യുക്തി അവരുടെ സ്വന്തം പ്രാണനെത്തന്നെ വിലയായി ചോദിക്കുന്നു; അതിനാൽ പരീക്ഷ ദുസ്സഹമാണ്. ‘അവിഘ്നതഃ’ (വിഘ്നമില്ലാതെ) എന്ന അവ്യയപദംകൊണ്ട് യാഗത്തിന്റെ നിർവിഘ്നമായ സമാപ്തി പറയുന്നു; ഇതുതന്നെയായിരിക്കും ഉപാഖ്യാനത്തിന്റെ മുഴുവൻ പരിണതി, പക്ഷേ മറ്റൊരു ഉപായത്തിലൂടെ.

മുനിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മധുച്ഛന്ദൻ മുതലായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രന്മാർ അഭിമാനത്തോടെയും പരിഹാസത്തോടെയും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘പ്രഭോ, സ്വന്തം പുത്രന്മാരെ ഉപേക്ഷിച്ച് അന്യന്റെ പുത്രനെ അങ്ങ് എങ്ങനെ രക്ഷിക്കുന്നു? ഭക്ഷണത്തിൽ നായ്മാംസമെന്നപോലെ ഈ കർമം ചെയ്യരുതാത്തതായി ഞങ്ങൾ കാണുന്നു.’ ‘സലീലം’ (പരിഹാസത്തോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ പരിഹാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ അവർ നിരസിക്കുക മാത്രമല്ല, പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്തു. നായ്മാംസോപമതന്നെ അവർക്കുള്ള ശാപത്തിന്റെ വിത്താകുന്നു. ‘കഥമാത്മസുതാൻ ഹിത്വാ’ (സ്വന്തം പുത്രന്മാരെ ഉപേക്ഷിച്ച് എങ്ങനെ) എന്ന ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ മൂലം സ്നേഹമല്ല, സ്വാർഥമാണ് എന്നു മുനി കാണുന്നു.

പുത്രന്മാരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠന്റെ കണ്ണുകൾ ക്രോധംകൊണ്ടു ചുവന്നു, അദ്ദേഹം പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘ഈ വാക്ക് ഭയമില്ലാതെ, കൂസലില്ലാതെ പറഞ്ഞതാണ്, ധർമത്താൽപോലും നിന്ദിക്കപ്പെട്ടതാണ്. എന്റെ വാക്കു ലംഘിച്ച് നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ഈ ദാരുണവാക്കുകൊണ്ട്, നിങ്ങളെല്ലാവരും വാസിഷ്ഠന്മാരെപ്പോലെ നായ്മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന ജാതികളിൽ ജനിച്ച് മുഴുവൻ ആയിരം വർഷം ഭൂമിയിൽ വസിക്കും.’ വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർക്കു മുമ്പു നൽകിയ ശാപം ഇവിടെ ദൃഷ്ടാന്തമായി ഉപന്യസിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഏത് ഉപമാനംകൊണ്ട് അവർ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയെ പരിഹസിച്ചുവോ, അതേ ഉപമാനംകൊണ്ടുതന്നെ ശാപം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടു എന്നതു കാവ്യത്തിൽ രമണീയമാണ്. ശാപത്തിനു മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട്: ജാതിപതനം, നായ്മാംസഭോജിത്വം, ആയിരം വർഷത്തെ ഭൂവാസം.

ഇങ്ങനെ പുത്രന്മാരെ ശാപഗ്രസ്തരാക്കിയശേഷം മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ആർത്തനായ ശുനഃശേപന് കോട്ടമില്ലാത്ത, വിഘ്നമില്ലാത്ത രക്ഷ ഒരുക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘പവിത്രമായ പാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, ചുവന്ന മാലയും ലേപനവും അണിഞ്ഞ്, വൈഷ്ണവമായ യൂപത്തിനരികിലെത്തി വാക്കുകൾകൊണ്ട് അഗ്നിയെ സ്തുതിക്കുക. മുനിപുത്രാ, ദിവ്യമായ ഈ രണ്ടു ഗാഥകൾ പാടുക; അപ്പോൾ അംബരീഷന്റെ ഈ യാഗത്തിൽ നീ സിദ്ധി നേടും.’ ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം: ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, ബലംകൊണ്ടല്ല, മന്ത്രംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രക്ഷ ഒരുക്കപ്പെട്ടത്. യജ്ഞവിധി ലോപിക്കുന്നില്ല, പശു കൊല്ലപ്പെടുന്നുമില്ല: ഇവ രണ്ടിന്റെയും സമന്വയം സ്തുതികൊണ്ടു സാധിക്കുന്നു. ‘നിരാമയാ രക്ഷാ’ (കോട്ടമില്ലാത്ത രക്ഷ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പിഴയ്ക്കാത്ത രക്ഷ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുനി ആദ്യം അത് ഒരുക്കി, പിന്നെയാണ് ഗാഥോപദേശം ചെയ്യുന്നത്.

ശുനഃശേപൻ ഏകാഗ്രചിത്തനായി ആ രണ്ടു ഗാഥകൾ ഗ്രഹിച്ച് ധൃതിയിൽ രാജസിംഹനായ അംബരീഷനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബുദ്ധിയായ രാജസിംഹാ, നമുക്കു വേഗം പോകാം; രാജേന്ദ്രാ, മടങ്ങിച്ചെന്ന് ദീക്ഷ ആരംഭിച്ചാലും.’ ഋഷിപുത്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഹർഷത്തോടെ, ഉണർവോടെ, അലസതയില്ലാതെ രാജാവ് വേഗം യജ്ഞവാടത്തിലേക്കു പോയി. ബാലന്റെ ധൃതി ഇവിടെ വിശേഷിച്ചു ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: മരണഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻതന്നെ രാജാവിനെ യാഗത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം മന്ത്രബലംകൊണ്ട് അവനു നിർഭയത്വം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു. ‘അതന്ദ്രിതഃ’ (ഉണർവുള്ളവൻ) എന്നത് രാജാവിന്റെ വിശേഷണമാണ്; മുമ്പ് അദ്ദേഹം പശുവിനെ തേടി അലയുകയായിരുന്നു, ഇപ്പോഴാകട്ടെ സാധനം സിദ്ധിച്ചവനായി ധൃതിയിൽ പോകുന്നു.

സദസ്യരുടെ അനുമതിയോടെ രാജാവ് അവനെ പവിത്രമായ അടയാളങ്ങൾ ചെയ്ത, ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച യജ്ഞപശുവാക്കി യൂപത്തിൽ ബന്ധിച്ചു. ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ മുനിപുത്രൻ ശ്രേഷ്ഠമായ വാക്കുകൾകൊണ്ട് യഥാവിധി ഇന്ദ്രനെയും ഇന്ദ്രാനുജനെയും, അതായത് ഉപേന്ദ്രനായ വിഷ്ണുവിനെയും, ആ രണ്ടു ദേവന്മാരെയും സ്തുതിച്ചു. യൂപം വൈഷ്ണവമാണ്, സ്തുതി ഇന്ദ്രനും ഇന്ദ്രാനുജനുമുള്ളതാണ്; ഇങ്ങനെ വിശ്വാമിത്രൻ ഉപദേശിച്ച വിധി യഥാവിധി നിറവേറി. ‘പവിത്രകൃതലക്ഷണം’ (പവിത്രമായ അടയാളങ്ങൾ ചെയ്തത്) എന്നത് യജ്ഞപശുവിന്റെ സംസ്കാരമാണ്, ‘രക്താംബരം’ (ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ചത്) അതിന്റെ വേഷവും; വിധി ഒരു വിധത്തിലും ലോപിച്ചില്ലെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു.

പിന്നീട് രഹസ്യസ്തുതികൊണ്ടു സന്തുഷ്ടനും പ്രീതനുമായ സഹസ്രാക്ഷനായ വാസവൻ ശുനഃശേപനു ദീർഘായുസ്സു നൽകി. ആ രാജാവും, നരശ്രേഷ്ഠാ, യാഗം പൂർത്തിയാക്കി, സഹസ്രാക്ഷന്റെ പ്രസാദത്താലുണ്ടായ അനേകമടങ്ങ് ഫലവും നേടി. ധർമാത്മാവും മഹാതപസ്വിയുമായ വിശ്വാമിത്രനും പുഷ്കരത്തിൽ വീണ്ടും ആയിരം വർഷം തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശുനഃശേപോപാഖ്യാനം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു: പശു കൊല്ലപ്പെട്ടില്ല, യാഗം മുടങ്ങിയില്ല, വിലകൊടുത്തവൻ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടില്ല. ഒടുവിൽ വിശ്വാമിത്രൻ വീണ്ടും തപസ്സിൽ ഏർപ്പെടുന്നതു കാണിച്ചുകൊണ്ട് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ, അതായത് ബ്രഹ്മാവ് ഋഷിപദം നൽകുന്നതിന്റെയും മേനക തപസ്സു ഭഞ്ജിക്കുന്നതിന്റെയും, ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. ‘ദീർഘമായുഃ’ (ദീർഘായുസ്സ്) എന്ന വരം ബാലന്റെ ആദ്യയാചനയുടെ (‘ഞാൻ ദീർഘായുസ്സുള്ളവനും നാശമില്ലാത്തവനുമാകണം’) നേരിട്ടുള്ള ഫലമാണ്; ഇങ്ങനെ യാചിച്ചതുതന്നെ ലഭിച്ചു എന്ന വൃത്തപൂർത്തി കാവ്യത്തിലുണ്ട്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക