സർഗ്ഗം
ശുനഃശേപവിക്രയം
വിശ്വാമിത്രൻ പുഷ്കരത്തിലേക്കു പോയി തപസ്സനുഷ്ഠിക്കൽ, അംബരീഷന്റെ യാഗത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ യജ്ഞപശുവിനെ അപഹരിക്കൽ, പുരോഹിതന്റെ പ്രായശ്ചിത്തവചനം, ഋചീകാശ്രമത്തിൽ വിലയ്ക്കു പുത്രനെ യാചിക്കൽ, മധ്യമപുത്രനായ ശുനഃശേപൻ സ്വയം മുന്നോട്ടുവരലും വിൽക്കപ്പെടലും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ത്രിശങ്കു ആകാശത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; യാഗാന്ത്യത്തിൽ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. ഇവിടെ മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ പുറപ്പെട്ടുപോകുന്ന ആ ഋഷിമാരെ നോക്കി എല്ലാ വനവാസികളോടും പറഞ്ഞു: ‘ദക്ഷിണദിക്കിൽ കഴിയുന്ന നമുക്ക് ഈ മഹാവിഘ്നം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നാം മറ്റൊരു ദിക്കിലേക്കു പോകും, അവിടെ തപസ്സു ചെയ്യും.’ ഇവിടെ ത്രിശങ്കു നിമിത്തമുണ്ടായ ആ മഹത്തായ ആയാസത്തെയാണ് ‘മഹാവിഘ്നം’ എന്നു പറയുന്നത്. ശ്രദ്ധിക്കുക: മുനി വിഘ്നത്താൽ പരാജിതനാകുന്നില്ല, സ്ഥലം മാറിക്കൊണ്ട് അതിനെ മറികടക്കുന്നു; തപസ്സിന്റെ സ്ഥലം ഉപേക്ഷിക്കാം, തപസ്സ് ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഋഷിമാരും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിക്കുന്നവരാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹം അവരെയാണ് ആദ്യം സംബോധന ചെയ്യുന്നത്.
വിശ്വാമിത്രൻ പറയുന്നു: ‘വിശാലമായ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിൽ മഹത്തായ പുഷ്കരങ്ങളിൽ നാം സുഖമായി തപസ്സു ചെയ്യും; അതു സുഖകരമായ തപോവനമാണല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ ആ മഹാമുനി പുഷ്കരത്തിലെത്തി ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഉഗ്രവും എതിർക്കാനാവാത്തതുമായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഇവിടെ ‘സുഖം തപോവനം’ (സുഖകരമായ തപോവനം) എന്ന പദംകൊണ്ട് അനുകൂലമായ സ്ഥലവും സാധനയുടെ അംഗമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ തപസ്സ് ഉഗ്രംതന്നെ: സ്ഥലത്തു സുഖം, സാധനയിൽ കാഠിന്യം. ‘മൂലഫലാശനഃ’ (ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആഹാരസംയമവും തപസ്സിന്റെ അംഗമാണെന്നും, ‘ദുരാധർഷം’ (എതിർക്കാനാവാത്തത്) എന്നതുകൊണ്ട് ആ തപസ്സിനെ ഒരു വിഘ്നകർത്താവിനും കീഴടക്കാനാവില്ലെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഇതേ കാലത്തുതന്നെ അയോധ്യാധിപതിയും മഹാനുമായ അംബരീഷൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ രാജാവ് യാഗം ചെയ്യാൻ ആരംഭിച്ചു. യജമാനനായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യജ്ഞപശുവിനെ ഇന്ദ്രൻ അപഹരിച്ചു. പശു നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണനായ പുരോഹിതൻ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കഥയുടെ പുതിയൊരു പ്രവാഹം ആരംഭിക്കുന്നു: വിശ്വാമിത്രകഥ ഒരു നിമിഷം നിൽക്കുന്നു, അംബരീഷോപാഖ്യാനം തുടങ്ങുന്നു; രണ്ടു കഥകളും പിന്നീട് ശുനഃശേപനിൽത്തന്നെ സംഗമിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ യജ്ഞപശുവിനെ അപഹരിക്കുന്നത് ഒരു പഴയ പ്രയോഗമാണ്: സഗരന്റെ യാഗത്തിലും അവൻതന്നെയാണ് കുതിരയെ അപഹരിച്ചത്; ദേവരാജൻ യജ്ഞവിഘ്നത്തിലൂടെ രാജാക്കന്മാരെ പരീക്ഷിക്കുന്നു.
പുരോഹിതൻ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, കൊണ്ടുവന്ന പശു അങ്ങയുടെ അശ്രദ്ധകൊണ്ടാണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്; നരേശ്വരാ, രക്ഷിക്കാത്ത രാജാവിനെ ദോഷങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഇതാണ് മഹത്തായ പ്രായശ്ചിത്തം: കർമം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ വേഗം പശുവിനെയോ ഒരു മനുഷ്യനെയോ കൊണ്ടുവരിക.’ ‘അരക്ഷിതാരം രാജാനം ഘ്നന്തി ദോഷാഃ’ (രക്ഷിക്കാത്ത രാജാവിനെ ദോഷങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു) എന്ന വാക്യം രാജധർമത്തിന്റെ സാരമാണ്: രക്ഷണംതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ മൂലകർമം; അതിൽ അശ്രദ്ധ വന്നാൽ ദോഷങ്ങൾ സ്വയം ശിക്ഷിക്കുന്നു. ‘പശുവിനെയോ മനുഷ്യനെയോ’ എന്ന വികല്പമാണ് കഥയുടെ വിത്ത്: ഈ വാക്കിലൂടെയാണ് മനുഷ്യൻ യജ്ഞപശുവാകുന്നത് ശാസ്ത്രമുഖേന കടന്നുവരുന്നത്; അതുതന്നെ പിന്നീട് ശുനഃശേപന്റെ ദുഃഖത്തിനു മൂലമാകുന്നു.
ഉപാധ്യായന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാബുദ്ധിയും പുരുഷശ്രേഷ്ഠനുമായ ആ രാജാവ് ആയിരക്കണക്കിനു പശുക്കളെ വിലയായി നൽകാൻ തയ്യാറായി യജ്ഞപശുവിനെ അന്വേഷിച്ചു. ആ രാജാവ് പല ദേശങ്ങളിലും ജനപദങ്ങളിലും നഗരങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും പുണ്യാശ്രമങ്ങളിലും തേടിക്കൊണ്ട് അലഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് ബലംകൊണ്ട് ആരെയും അപഹരിക്കുന്നില്ല, വിലകൊടുത്തു വാങ്ങാനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; ധർമമാർഗത്തിലൂടെതന്നെ യജ്ഞാംഗം ഒരുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ‘ആയിരക്കണക്കിനു പശുക്കൾ’ എന്നത് വിലയുടെ ഔദാര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിനു യാഗത്തിനു യോജിച്ച പശുവിനെ ലഭിക്കുന്നില്ല, കാരണം ഇന്ദ്രന്റെ വിഘ്നം ദൈവകൃതമാണ്. കഥയുടെ വിസ്തൃതി ഇവിടെ ദേശകാലങ്ങളുടെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു.
ആ രാജാവ് ഭൃഗുതുംഗപർവതത്തിൽ ഭാര്യയോടും പുത്രന്മാരോടുംകൂടി ഇരിക്കുന്ന ഋചീകമുനിയെ കണ്ടു. അളവറ്റ പ്രഭയുള്ള ആ രാജർഷി തപസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന ആ മഹർഷിയെ നമസ്കരിച്ച് പ്രസാദിപ്പിച്ചശേഷം പറഞ്ഞു. ‘പ്രണമ്യ അഭിപ്രസാദ്യ’ (നമസ്കരിച്ച്, പ്രസാദിപ്പിച്ച്) എന്ന ക്രമം ചിന്തനീയമാണ്: ആദ്യം നമസ്കാരം, പിന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കൽ, അതിനുശേഷം മാത്രം യാചന; ഇതാണ് യാചകന്റെ മര്യാദ. ഋചീകൻ ഭൃഗുവംശജനാണ്, അതിനാൽ ‘ഭാർഗവൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹം ഭാര്യയോടും പുത്രന്മാരോടുംകൂടി കാണപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് വരാനിരിക്കുന്ന സംവാദത്തിന്റെ രംഗഭൂമി ഒരുങ്ങുന്നു.
എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും കുശലം ചോദിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം ഋചീകനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾക്കു പകരം അങ്ങ് ഒരു പുത്രനെ വിൽക്കുമെങ്കിൽ, മഹാഭാഗനായ ഭാർഗവാ, യജ്ഞപശുവിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ കൃതകൃത്യനാകും. ഞാൻ എല്ലാ ദേശങ്ങളിലും ചുറ്റിനടന്നു, എന്നിട്ടും യാഗത്തിനു യോജിച്ച പശുവിനെ കിട്ടുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ആപത്ത് പ്രകടമാണ്: യാഗം ആരംഭിച്ചു, പശു നഷ്ടപ്പെട്ടു, കാലം കടന്നുപോകുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ഒരു മനുഷ്യനെത്തന്നെ പശുവായി യാചിക്കുന്നു. ‘കൃതകൃത്യോഽസ്മി’ (ഞാൻ കൃതകൃത്യനാകും) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ ദൈന്യവും ആർത്തിയും പ്രകടമാകുന്നു; യാചനയ്ക്കു മുമ്പുള്ള കുശലപ്രശ്നം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിലയാകട്ടെ വലുതാണ്: ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾ.
‘അതിനാൽ വിലയ്ക്ക് ഇവിടെനിന്ന് എന്റെ ഒരു പുത്രനെ എനിക്കു തരണം’ എന്നു പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ഋചീകൻ പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, മൂത്തവനെ ഞാൻ ഒരു വിധത്തിലും വിൽക്കില്ല.’ ഋചീകന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ മഹാത്മാക്കളുടെ അമ്മ പറഞ്ഞു. പിതാവിന്റെ നിരസിക്കലാണ് ആദ്യം: മൂത്തമകൻ പിതാവിനു പ്രിയനാണല്ലോ; ഇതുകൊണ്ട് കുടുംബത്തിലെ സ്നേഹവിഭജനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കഥഞ്ചന’ (ഒരു വിധത്തിലും) എന്ന പദംകൊണ്ട് നിരസിക്കലിന്റെ ദൃഢത വ്യഞ്ജിക്കുന്നു; മുനി വില കൂട്ടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, മൂത്തവന്റെ കാര്യത്തിൽ മാത്രമാണ് നിഷേധിക്കുന്നത്.
അവൾ നരശാർദൂലനായ അംബരീഷനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മൂത്ത പുത്രനെ വിൽക്കാനാവില്ലെന്ന് ഭഗവാൻ ഭാർഗവൻ പറഞ്ഞു; എനിക്കും ഇളയവനായ ശുനകൻ പ്രിയനാണെന്ന് അറിയുക, പ്രഭോ. അതിനാൽ, രാജാവേ, ഇളയ പുത്രനെ ഞാൻ അങ്ങേക്കു തരില്ല.’ അമ്മയുടെ വാക്ക് പിതാവിന്റെ വാക്കിന്റെ പ്രതിബിംബംതന്നെ: ഇരുവരും അവരവരുടെ പ്രിയനെ രക്ഷിക്കുന്നു, മധ്യമനെയാകട്ടെ ഇരുവരും ഓർക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ ഗീതാപ്രസ് പതിപ്പിൽ രണ്ട് അർധങ്ങൾ അധികമുണ്ട്: ‘അവിക്രേയം സുതം ജ്യേഷ്ഠം ഭഗവാനാഹ ഭാർഗവഃ’ (മൂത്ത പുത്രനെ വിൽക്കാനാവില്ലെന്ന് ഭഗവാൻ ഭാർഗവൻ പറഞ്ഞു) എന്നതും ‘തസ്മാത്കനീയസം പുത്രം ന ദാസ്യേ തവ പാർഥിവ’ (അതിനാൽ, രാജാവേ, ഇളയ പുത്രനെ ഞാൻ അങ്ങേക്കു തരില്ല) എന്നതും; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവ ഇല്ല.
‘നരശ്രേഷ്ഠാ, മിക്കവാറും മൂത്തവർ പിതാക്കന്മാർക്കും ഇളയവർ അമ്മമാർക്കും പ്രിയരാണ്; അതിനാൽ ഞാൻ ഇളയവനെ രക്ഷിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ആ മുനിയും മുനിപത്നിയും പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ, രാമാ, മധ്യമനായ ശുനഃശേപൻ സ്വയം ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കരുണമായ അർഥമുണ്ട്: ഇരുവരുടെയും വാക്കുകളിൽ പരാമർശിക്കപ്പെടാത്തവൻതന്നെ സ്വയം വിൽക്കപ്പെടാനുള്ളവനാകുന്നത് സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രായേണ’ (മിക്കവാറും) എന്ന പദംകൊണ്ട് അമ്മ തന്റെ പക്ഷപാതത്തെ ലോകസ്വഭാവമായി അലങ്കരിക്കുന്നു; ‘രക്ഷ്യേ’ (രക്ഷിക്കും) എന്നത് അവളുടെ നിശ്ചയമാണ്. മധ്യമന്റെ മൗനം ഭഞ്ജിച്ചുകൊണ്ടുള്ള വാക്ക് ഇവിടെനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു.
ശുനഃശേപൻ പറഞ്ഞു: ‘പിതാവ് മൂത്തവനെ വിൽക്കാനാവില്ലെന്നു പറഞ്ഞു, അമ്മ ഇളയവനെയും; അതിനാൽ മധ്യമൻ വിൽക്കപ്പെടേണ്ടവനാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. രാജകുമാരാ, എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക.’ ഈ വാക്ക് ബാലന്റെ ധൈര്യവും ദൈന്യവും ഒരേസമയം പ്രകടമാക്കുന്നു; അവൻ ആരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, കരയുന്നില്ല, ബാക്കിയായ ഫലം സ്വീകരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ ബാലൻ കഥയുടെ കേന്ദ്രമായിത്തീരുന്നു. അവന്റെ തർക്കവും ശുദ്ധമാണ്: ഇരുവരും നിഷേധിച്ചതു കഴിഞ്ഞാൽ ബാക്കിയുള്ളതുതന്നെ വിൽക്കപ്പെടേണ്ടത്; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം തന്റെതന്നെ വിൽപ്പനയാണ്.
പിന്നീട്, മഹാബാഹോ, ബ്രഹ്മവാദിയായ അവന്റെ വാക്ക് അവസാനിച്ചപ്പോൾ നരേശ്വരനായ രാജാവ് കോടിക്കണക്കിനു ഹിരണ്യവും സുവർണവും രത്നക്കൂമ്പാരങ്ങളും ഒരു ലക്ഷം പശുക്കളും നൽകി ശുനഃശേപനെ സ്വീകരിച്ച് അത്യന്തം പ്രീതനായി പോയി. മഹാതേജസ്വിയും മഹായശസ്വിയുമായ രാജർഷി അംബരീഷൻ ശുനഃശേപനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ധൃതിയിൽ വേഗം പുറപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശുനഃശേപന്റെ വിൽപ്പനയോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പുഷ്കരത്തിൽവച്ച് അമ്മാവനായ വിശ്വാമിത്രൻ അവനെ രക്ഷിക്കും; അതിനാൽ ഈ സർഗം രണ്ടു കഥകളുടെ സന്ധിയാണ്. ആദ്യം വിശ്വാമിത്രന്റെ പുഷ്കരഗമനം പറഞ്ഞു, ഒടുവിൽ ശുനഃശേപന്റെ രഥാരോഹണവും; ഇവയുടെ സംഗമമാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയം. ‘പരമപ്രീതൻ’ എന്ന രാജാവിന്റെ ഹർഷം ബാലന്റെ ദുഃഖത്തോടു വിരുദ്ധമായി നിന്ന് കരുണരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥