സർഗ്ഗം
ത്രിശങ്കുവിന്റെ സശരീരസ്വർഗാരോഹണം
ഋഷിമാരോടൊപ്പം യാഗം ആരംഭിക്കൽ, ത്രിശങ്കു ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് ഉയരൽ, ഇന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തെ വീഴ്ത്തൽ, ദക്ഷിണദിക്കിൽ പുതിയ സൃഷ്ടി, ദേവന്മാരുടെ അനുനയത്താൽ ശമനം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ മഹോദയനോടുകൂടിയ വാസിഷ്ഠന്മാരെ ശാപംകൊണ്ടു കീഴ്പ്പെടുത്തി. തപോബലംകൊണ്ട് അവർ നശിച്ചുവെന്നറിഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ പറഞ്ഞു: ‘ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ ഇദ്ദേഹം ത്രിശങ്കു എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്, ധർമിഷ്ഠനും ദാനശീലനുമാണ്, എന്നെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സ്വന്തം ഈ ശരീരംകൊണ്ടുതന്നെ ദേവലോകം ജയിക്കാൻ ഇദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇദ്ദേഹം സ്വശരീരത്തോടെ ദേവലോകത്തു പോകുന്ന വിധത്തിൽ നിങ്ങൾ എന്നോടൊപ്പം യാഗം നടത്തുവിൻ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ആദ്യം സ്വന്തം തപോബലം കാണിക്കുന്നുമില്ല; ശരണാഗതന്റെ ആഗ്രഹവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമിഷ്ഠതയും ദാനശീലവും മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു. ‘മാം ചൈവ ശരണം ഗതഃ’ (എന്നെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സർഗത്തിന്റെ മൂലസൂത്രം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു: ശരണാഗതരക്ഷണംതന്നെയാണ് വിശ്വാമിത്രന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികൾക്കും കാരണം; അതുതന്നെയാണ് പിന്നീട് ദേവന്മാരുമായി വലിയ വിരോധം ഉണ്ടാക്കുന്നതും. മാത്രമല്ല, ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് ഈ യാഗം ഒറ്റയ്ക്കുള്ള കർമമല്ല, എല്ലാവരുടെയും സമ്മതത്തോടെ മാത്രം സാധിക്കേണ്ടതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
വിശ്വാമിത്രന്റെ വാക്കു കേട്ട് എല്ലാ മഹർഷിമാരും പെട്ടെന്ന് ഒത്തുചേർന്ന്, ധർമജ്ഞരായ അവർ ധർമയുക്തമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കുശികവംശജനായ ഈ മുനി അത്യന്തം കോപിഷ്ഠനാണ്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞ വാക്ക് ശരിതന്നെ; ഇതു ചെയ്യേണ്ടതാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല. അഗ്നിതുല്യനായ ഭഗവാൻ രോഷംകൊണ്ടു ശപിക്കുമല്ലോ. അതിനാൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ഇക്ഷ്വാകുവംശജൻ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകുന്ന വിധത്തിൽ യാഗം നടക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ കാണാം: ഒന്ന് ഭയം, മറ്റൊന്ന് ധർമനിശ്ചയം. ഋഷിമാർ ആദ്യം മുനിയുടെ കോപം ഓർക്കുന്നു, പിന്നീടാകട്ടെ ‘യദാഹ വചനം സമ്യക്’ (അദ്ദേഹം പറഞ്ഞ വാക്ക് ശരിതന്നെ) എന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിന്റെ ധർമാനുസാരിത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു. അപേക്ഷ ഭയംകൊണ്ടുമാത്രമല്ല സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടതെന്നും അതിൽ ശരണാഗതരക്ഷണമെന്ന ധർമമുണ്ടെന്ന് അവർക്കും അറിയാമെന്നും വാല്മീകി ഇതുകൊണ്ടു കാണിക്കുന്നു. ‘ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ’ എന്നത് അസാധാരണമായ ഒരു അപേക്ഷതന്നെ, കാരണം ദേഹത്തോടുകൂടിയ സ്വർഗഗമനം ശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരിടത്തും വിധിച്ചിട്ടില്ല.
‘അതിനാൽ യാഗം ആരംഭിക്കട്ടെ; എല്ലാവരും അവരവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഇരിക്കുവിൻ’ എന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹർഷിമാർ അപ്പോൾ ആ ക്രിയകൾ ആരംഭിച്ചു. ആ യാഗത്തിൽ മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻതന്നെ യാജകനായി; മന്ത്രനിപുണരായ ഋത്വിക്കുകൾ മന്ത്രങ്ങളോടെ ക്രമമായി അവരവരുടെ കർമങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ടു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനായിട്ടും വിശ്വാമിത്രൻ ഇപ്പോൾ യാജകനായി നിലകൊള്ളുന്നു; തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ ഋഷിത്വംതന്നെയാണ് ഇവിടെ പ്രമാണം. മുമ്പത്തെ സർഗങ്ങളിൽ രാജാവായിരിക്കെ വസിഷ്ഠനാൽ പരാജിതനായവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ഒരു മഹായാഗത്തിന്റെ യാജകനാണ്; ഇതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദീർഘതപസ്സിന്റെ സിദ്ധി. വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരുടെ സമ്മതമില്ലെങ്കിലും യാഗം തളരുന്നില്ല, കാരണം മന്ത്രനിപുണരായ മറ്റ് ഋത്വിക്കുകൾ സന്നിഹിതരാണ്. ‘ആനുപൂർവ്യേണ’ (ക്രമമായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് ക്രമംപോലും എവിടെയും ലംഘിക്കപ്പെട്ടില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഋത്വിക്കുകൾ കല്പസൂത്രമനുസരിച്ചും വിധിപ്രകാരവും എല്ലാ കർമങ്ങളും ചെയ്തു. പിന്നീട് ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ് മഹാതപസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഹവിർഭാഗം സ്വീകരിക്കാനായി എല്ലാ ദേവതകളെയും ആവാഹിച്ചു. എന്നാൽ അപ്പോൾ ആ ദേവതകളൊന്നും ഭാഗം സ്വീകരിക്കാൻ അവിടെ വന്നില്ല. ഇത് അതീവ ഗൗരവമുള്ള ഒരു ഘട്ടമാണ്: യാഗത്തിൽ വിധി മുറിഞ്ഞിട്ടില്ല, മന്ത്രങ്ങൾ പിഴച്ചിട്ടില്ല, യാജകൻ മഹാതപസ്വിയുമാണ്; എന്നിട്ടും ദേവതകൾ വരുന്നില്ല. അതിനാൽ വൈകല്യം കർമത്തിലല്ല, യജമാനനിലാണെന്നു വ്യക്തം: ഗുരുശാപംകൊണ്ടു ചണ്ഡാലനായിത്തീർന്ന ത്രിശങ്കുവിന്റെ യാഗത്തിൽ ഭാഗം സ്വീകരിക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വിശ്വാമിത്രന്റെ കോപത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെടുന്നു. മാത്രമല്ല, ‘മഹതാ കാലേന’ (ഏറെക്കാലംകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദീർഘമായ പ്രയത്നം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുനി പെട്ടെന്നു കോപിച്ചില്ല, ഏറെനേരം കാത്തിരുന്നശേഷമാണ്.
അപ്പോൾ കോപാവിഷ്ടനായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ സ്രുവം (ഹോമത്തിനുള്ള തവി) ഉയർത്തി ക്രോധത്തോടെ ത്രിശങ്കുവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരേശ്വരാ, ഞാൻ സ്വയം നേടിയ തപസ്സിന്റെ വീര്യം കാണുക. ഇതാ ഞാൻ നിന്നെ സ്വശരീരത്തോടെ എന്റെ ഓജസ്സുകൊണ്ട് സ്വർഗത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു. സ്വശരീരംകൊണ്ടു പ്രാപിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുക, നരേശ്വരാ! ഞാൻ സ്വയം നേടിയ തപസ്സിന് എന്തെങ്കിലും ഫലമുണ്ടെങ്കിൽ, രാജാവേ, അതിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുക.’ ഇവിടെ യാഗത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് തപസ്സുതന്നെ സാധനമാകുന്നു. ദേവന്മാരുടെ അനുഗ്രഹം ആവശ്യമില്ല; ദീർഘകാലം സംഭരിച്ച തപഃഫലംതന്നെ നേരിട്ടു ചെലവഴിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്വാർജിതം’ (സ്വയം നേടിയത്) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഈ ബലം ആരും നൽകിയതല്ല, സ്വയം ഉപാർജിച്ചതാണ്, അതിനാൽ അതു ചെലവഴിക്കുന്നതിൽ മുനി സ്വതന്ത്രനാണ് എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്രുവം ഉയർത്തിയതും യാഗത്തിന്റെതന്നെ ഉപകരണംകൊണ്ടുള്ള സങ്കല്പമാണെന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം.
ആ മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കാകുത്സ്ഥാ, ആ നരേശ്വരൻ മുനിമാർ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ അപ്പോൾ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ത്രിശങ്കു സ്വർഗലോകത്ത് എത്തിയതു കണ്ട് പാകശാസനൻ (ഇന്ദ്രൻ) എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളോടുംകൂടി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ത്രിശങ്കോ, നീ മടങ്ങിപ്പോകുക; നിനക്കു സ്വർഗത്തിൽ വാസസ്ഥാനം ഒരുക്കിയിട്ടില്ല.’ ഇങ്ങനെ ഇവിടെ രണ്ടു സാമർഥ്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ആരംഭിക്കുന്നു: തപസ്സിന്റെ ബലം സ്വർഗത്തിലെത്തിക്കുന്നു, ദേവരാജന്റെ അധികാരമാകട്ടെ അവിടെ തങ്ങുന്നതു വിലക്കുന്നു. ‘മുനീനാം പശ്യതാം’ (മുനിമാർ നോക്കിനിൽക്കെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇതു രഹസ്യമായ കർമമല്ലെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എല്ലാ ഋഷിമാരും സാക്ഷികളാണ്, അതിനാൽ മുനിയുടെ പ്രതിജ്ഞ തെറ്റിയാൽ അതും എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽത്തന്നെയായിരിക്കും. ഇന്ദ്രന്റെ വാക്ക് ദ്വേഷത്തിൽനിന്നല്ല, മര്യാദയിൽനിന്നാണ്: സ്വർഗത്തിൽ വാസസ്ഥാനം ഒരുക്കിയിട്ടില്ലാത്തവന് അവിടെ നിൽക്കാൻ അർഹതയില്ല എന്ന്.
‘ഗുരുശാപമേറ്റ മൂഢാ, തലകീഴായി ഭൂമിയിലേക്കു വീഴുക’ എന്നു മഹേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ത്രിശങ്കു വീണ്ടും താഴേക്കു വീണു. വീഴുമ്പോൾ ‘രക്ഷിക്കണേ’ എന്ന് ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രനെ വിളിച്ചു. നിലവിളിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് കൗശികൻ തീവ്രമായ രോഷം ഉള്ളിലേക്കു വിളിച്ചുവരുത്തി, ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞു. ആ വാക്കുകൊണ്ട് ത്രിശങ്കു അന്തരീക്ഷത്തിൽത്തന്നെ നിന്നു: സ്വർഗത്തിലെത്തിയതുമില്ല, ഭൂമിയിൽ വീണതുമില്ല. ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ തേജസ്വിയായ അദ്ദേഹം മറ്റൊരു പ്രജാപതിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ ‘രോഷം ആഹാരയത്’ (രോഷം വിളിച്ചുവരുത്തി) എന്ന പ്രയോഗം ചിന്തനീയമാണ്: രോഷം സ്വയം വന്നതല്ല, മുനി വിളിച്ചുവരുത്തിയതാണ്; തപസ്വിയുടെ കോപംപോലും സങ്കല്പത്തിനു വിധേയമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശരണാഗതന്റെ ആർത്തനാദമാണ് ഈ കോപത്തിനു നിമിത്തം, സ്വന്തം അപമാനമല്ല.
ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന അദ്ദേഹം ദക്ഷിണമാർഗത്തിൽ മറ്റൊരു സപ്തർഷികളെ വീണ്ടും സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് മറ്റൊരു നക്ഷത്രസമൂഹം സൃഷ്ടിച്ചു. ദക്ഷിണദിക്കിൽ നിലയുറപ്പിച്ച് ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ ആ മഹായശസ്വി നക്ഷത്രസമൂഹം സൃഷ്ടിച്ചശേഷം ക്രോധംകൊണ്ടു കലുഷിതനായി ചിന്തിച്ചു: ‘മറ്റൊരു ഇന്ദ്രനെ ഞാൻ സൃഷ്ടിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ലോകം ഇന്ദ്രനില്ലാത്തതാകട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ ക്രോധംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദേവതകളെപ്പോലും സൃഷ്ടിക്കാൻ ഒരുങ്ങി. ഇവിടെ വാല്മീകി ദക്ഷിണദിക്കിന്റെയും നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഉത്പത്തി ആഖ്യാനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; തപസ്സിന്റെ സാമർഥ്യം സൃഷ്ടികർതൃത്വംവരെ വളരുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘മറ്റൊരു പ്രജാപതിയെപ്പോലെ’ എന്ന മുമ്പു പറഞ്ഞ വിശേഷണം ഇവിടെ നേരിട്ട് അർഥവത്താകുന്നു. എന്നാൽ ‘ക്രോധമൂർച്ഛിതൻ’ (ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്നവൻ), ‘കലുഷീകൃതൻ’ (കലുഷിതനാക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്നീ പദങ്ങൾകൊണ്ട് കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദോഷവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ശക്തി മഹത്താണ്, പക്ഷേ അതിനെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത് മതിഭ്രമമാണ്.
അപ്പോൾ അത്യന്തം പരിഭ്രാന്തരായ ഋഷിസംഘങ്ങളും ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനോട് അനുനയത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാഭാഗാ, ഈ രാജാവ് ഗുരുശാപത്താൽ ക്ഷതമേറ്റവനാണ്; തപോധനാ, ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകാൻ ഇദ്ദേഹത്തിന് ഒട്ടും അർഹതയില്ല.’ ആ ദേവന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ കൗശികൻ എല്ലാ ദേവതകളോടും അതിമഹത്തായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ദേവന്മാർ ബലംകൊണ്ടു തടയുന്നില്ല, പ്രതിശാപംകൊണ്ടു ഭയപ്പെടുത്തുന്നുമില്ല; അനുനയത്തോടെ ശാസ്ത്രമര്യാദതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘മഹാഭാഗാ’, ‘തപോധനാ’ എന്നീ സംബോധനകൾകൊണ്ട് അവർ മുനിയുടെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ഗുരുശാപത്തിന്റെ ഫലം മറിച്ചാക്കാനാവില്ലെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് വിരോധം യുദ്ധമാർഗം ഉപേക്ഷിച്ച് സംവാദമാർഗംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു; വിശ്വാമിത്രനും മറുപടിയിൽ ശാപമല്ല, അതിമഹത്തായ ഒരു വാക്കാണ് പറയുന്നത്.
‘നിങ്ങൾക്കു മംഗളം! ഈ രാജാവായ ത്രിശങ്കുവിന്റെ സശരീരാരോഹണം ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരിക്കുന്നു; അതു അസത്യമാക്കാൻ എനിക്കു മനസ്സില്ല. ശരീരത്തോടുകൂടിയ ഈ ത്രിശങ്കുവിന് ശാശ്വതമായ സ്വർഗമുണ്ടാകട്ടെ; എന്റെ എല്ലാ നക്ഷത്രങ്ങളും സ്ഥിരമായിരിക്കട്ടെ. ലോകങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ഇവയെല്ലാം നിലനിൽക്കട്ടെ. ദേവന്മാരേ, ഞാൻ ചെയ്തതെല്ലാം നിങ്ങൾ അനുവദിക്കണം.’ ഇവിടെ മുനിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാകുന്നു: ദേവന്മാരുമായുള്ള വിരോധമല്ല, ഇന്ദ്രപദത്തോടുള്ള ലോഭമല്ല, സ്വന്തം വാക്കിന്റെ സത്യത മാത്രം. ‘അനൃതം കർതും ന ഉത്സഹേ’ (അസത്യമാക്കാൻ എനിക്കു മനസ്സില്ല) എന്ന പദത്തിൽ തപസ്വിയുടെ ശീലം മുഴുവൻ പ്രകാശിക്കുന്നു. മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹം ദേവന്മാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല; ‘അനുജ്ഞാതും അർഹഥ’ (അനുവദിക്കണം) എന്ന് അപേക്ഷിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഈ വിനയംതന്നെയാണ് സമാധാനത്തിന്റെ വാതിലാകുന്നത്.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ, അങ്ങേക്കു മംഗളം; ഇവയെല്ലാം നിലനിൽക്കട്ടെ. മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ആകാശത്തിൽ വൈശ്വാനരപഥത്തിനു (ദേവയാനമാർഗത്തിനു) പുറത്ത് ആ അനേകം നക്ഷത്രങ്ങൾ ഉണ്ടാകട്ടെ; ആ ജ്യോതിസ്സുകൾക്കിടയിൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് തലകീഴായി ത്രിശങ്കുവും ദേവതുല്യനായി നിലകൊള്ളട്ടെ.’ ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സമാധാനം കാണാം: ത്രിശങ്കു സ്വർഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ സ്വർഗതുല്യമായ ശാശ്വതസ്ഥിതി നേടുന്നു; നക്ഷത്രങ്ങൾ ദേവയാനമാർഗത്തിനു പുറത്തു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു, അതിനാൽ ഇന്ദ്രന്റെ അധികാരത്തിനു ബാധയില്ല. തലകീഴായ നിലയും ഗുരുശാപത്തിന്റെ ചിഹ്നമായി ബാക്കിനിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരുടെ അധികാരവും മുനിയുടെ പ്രതിജ്ഞയും രണ്ടും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ ശൈലി: വിരോധം ഒരു പക്ഷത്തിന്റെ തകർച്ചകൊണ്ടല്ല, ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും മര്യാദ രക്ഷിച്ചുകൊണ്ടാണ് ശമിക്കുന്നത്.
‘ഈ ജ്യോതിസ്സുകൾ, കൃതാർഥനും കീർത്തിമാനും സ്വർഗലോകം പ്രാപിച്ചവനെപ്പോലെയുള്ളവനുമായ ആ നൃപശ്രേഷ്ഠനെ അനുഗമിക്കും’ എന്നു ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദേവന്മാരാലും ഋഷിമാരാലും സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവും മഹാതേജസ്വിയുമായ വിശ്വാമിത്രൻ ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ ദേവതകളോട് ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം മറുപടി പറഞ്ഞു. പിന്നീട് യാഗം അവസാനിച്ചപ്പോൾ, നരോത്തമാ, മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാരും തപോധനരായ ഋഷിമാരും എല്ലാവരും വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ടുതന്നെ മുനിയുടെ മഹാകോപം ശമിച്ചു: ഇതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വമാണ്. ഇങ്ങനെ ത്രിശങ്കുവിന്റെ ആഖ്യാനം സമാപിക്കുന്നു; തെക്കേ ആകാശത്തിൽ തലകീഴായി ത്രിശങ്കു നിലകൊള്ളുന്നു എന്നതു ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദക്ഷിണദിക്ക് വിഘ്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതെന്നു കരുതി വിശ്വാമിത്രൻ പടിഞ്ഞാറ് പുഷ്കരത്തിൽ തപസ്സ് ആരംഭിക്കുന്നു; അവിടെ അംബരീഷന്റെ യാഗത്തിൽ ശുനഃശേപന്റെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥