സർഗ്ഗം
ത്രിശങ്കുവിന് ശരണം നൽകലും വാസിഷ്ഠന്മാർക്കുള്ള ശാപവും
ചണ്ഡാലരൂപിയായ ത്രിശങ്കുവിനെ ആശ്വസിപ്പിക്കൽ, യാഗത്തിനായി ഋഷിമാരെ ക്ഷണിക്കാൻ ശിഷ്യരെ അയയ്ക്കൽ, മഹോദയന്റെയും വാസിഷ്ഠന്മാരുടെയും നിഷ്ഠുരവചനം, വിശ്വാമിത്രന്റെ കോപവും ശാപവും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗുരുശാപംകൊണ്ട് ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിച്ച ത്രിശങ്കു വിശ്വാമിത്രനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; ‘ദൈവംതന്നെ പരമമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു, പൗരുഷം നിരർഥകമാണ്’ എന്നും പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ, പ്രത്യക്ഷത്തിൽ ചണ്ഡാലനായിത്തീർന്ന ആ രാജാവിനെ കണ്ട് കുശികപുത്രൻ കരുണകൊണ്ട് അലിഞ്ഞ മനസ്സോടെ മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, ഇക്ഷ്വാകുവംശജാ, നിനക്കു സ്വാഗതം; നീ നല്ല ധാർമികനാണെന്നു ഞാൻ അറിയുന്നു. നൃപശ്രേഷ്ഠാ, ഭയപ്പെടേണ്ട; ഞാൻ നിനക്കു ശരണം നൽകും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രൂപം കണ്ടമാത്രയിൽ വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ചവനെ വിശ്വാമിത്രൻ ‘വത്സ’ (മകനേ) എന്നു വിളിക്കുന്നു. ശരണാഗതന്റെ ബാഹ്യരൂപമല്ല, ധർമനിഷ്ഠയാണ് കണക്കിലെടുക്കേണ്ടത് എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലഭാവം. ‘സ്വാഗതം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രൻ അദ്ദേഹത്തെ സ്വീകരിക്കുക മാത്രമല്ല, അതിഥിയെപ്പോലെ സത്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ‘മാ ഭൈഷീഃ’ (ഭയപ്പെടേണ്ട) എന്നത് അഭയദാനമാണ്: ഇതുതന്നെയാണ് ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെയും മുനിധർമത്തിന്റെയും സംഗമം.
പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു: ‘യാഗത്തിനു സഹായിക്കുന്ന പുണ്യകർമികളായ എല്ലാ മഹർഷിമാരെയും ഞാൻതന്നെ ക്ഷണിക്കാം; പിന്നെ നീ നിശ്ചിന്തനായി യാഗം ചെയ്യും. ഗുരുശാപത്താലുണ്ടായ ഈ രൂപം നിന്നിലുണ്ടല്ലോ, ആ രൂപത്തോടുകൂടിത്തന്നെ നീ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകും. നരാധിപാ, നിന്റെ സ്വർഗം കൈയിലെത്തിക്കഴിഞ്ഞുവെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു, കാരണം ശരണം നൽകുന്ന കൗശികനെ സമീപിച്ച് നീ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രൻ ശാപം നീക്കുന്നില്ല, രൂപം മാറ്റുന്നുമില്ല; ശാപത്താലുണ്ടായ രൂപത്തോടെതന്നെ സ്വർഗാരോഹണം സാധിപ്പിക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഈ പ്രതിജ്ഞതന്നെയാണ് അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ കഥാപ്രവാഹത്തിനു മുഴുവൻ വിത്ത്. വസിഷ്ഠൻ ‘സാധ്യമല്ല’ എന്നു നിരസിച്ചതുതന്നെ വിശ്വാമിത്രൻ ‘ചെയ്യും’ എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു; ഇരുവരുടെയും മത്സരം ഇവിടെ വീണ്ടും തെളിയുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ യാഗസാമഗ്രികൾ ശേഖരിക്കാനായി പരമധാർമികരും മഹാപ്രാജ്ഞരുമായ തന്റെ പുത്രന്മാരെ നിയോഗിച്ചു. പിന്നീട് എല്ലാ ശിഷ്യന്മാരെയും വിളിച്ചുവരുത്തി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരോടുകൂടി എല്ലാ ഋഷിമാരെയും കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ യാഗം ഒറ്റയ്ക്കു ചെയ്യാവുന്ന കർമമല്ലല്ലോ; ഋത്വിക്കുകളും സദസ്യരും അവശ്യം വേണം. അതിനാൽ തപോബലസമ്പന്നനായിട്ടും വിശ്വാമിത്രൻ ആദ്യം മുനിസമാജത്തിന്റെ സമ്മതംതന്നെ തേടുന്നു. വിശേഷിച്ച് വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരെയും ക്ഷണിക്കണമെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർബന്ധം: വൈരം മറന്ന് വിധിതന്നെ പിന്തുടരുന്നു എന്നാണ് താത്പര്യം.
‘ശിഷ്യന്മാരോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും ഋത്വിക്കുകളോടുംകൂടിയ, ബഹുശ്രുതരായ എല്ലാവരെയും കൊണ്ടുവരുവിൻ. എന്റെ വാക്കിന്റെ ബലത്താൽ ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട ആരെങ്കിലും അനാദരം നിറഞ്ഞ എന്തെങ്കിലും വാക്കു പറഞ്ഞാൽ അതെല്ലാം ഒന്നും വിടാതെ എന്നോടു പറയണം.’ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ശിഷ്യന്മാർ ആ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ദിക്കുകളിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രൻ പ്രതികൂലമായ വാക്കും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഈ നിർബന്ധംതന്നെയാണ് പിന്നീട് ശാപത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത്: കേൾക്കാതിരുന്നെങ്കിൽ ക്രോധത്തിന് അവസരംതന്നെ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. ശിഷ്യന്മാർ ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും പുറപ്പെട്ടു: ഇങ്ങനെ കഥ വിസ്തൃതമാകുന്നു.
പിന്നീട് എല്ലാ ദേശങ്ങളിൽനിന്നും ബ്രഹ്മവാദികളായ ഋഷിമാർ എത്തി. ആ ശിഷ്യന്മാരും മടങ്ങിയെത്തി ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള മുനിയെ സമീപിച്ച് എല്ലാ ബ്രഹ്മവാദികളുടെയും വാക്ക് അറിയിച്ചു: ‘അങ്ങയുടെ വാക്കു കേട്ട് എല്ലാ ദ്വിജന്മാരും വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; എല്ലാ ദേശങ്ങളിൽനിന്നും അവർ വന്നു, മഹോദയൻ ഒഴികെ. വസിഷ്ഠന്റെ നൂറു പുത്രന്മാരും ക്രോധംകൊണ്ട് ഇടറിയ അക്ഷരങ്ങളോടെ പറഞ്ഞ വാക്കും കേട്ടാലും.’ ശിഷ്യന്മാർ ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് നിഷ്ഠുരമായ വാക്കുപോലും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; മുമ്പു പറഞ്ഞ ആജ്ഞയുടെ ഫലം ഇതുതന്നെ. മഹോദയന്റെ പേര് ഇവിടെ വേറിട്ടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹം വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തനായ ഒരു ഋഷിയാണ്, എന്നാൽ അവരുടെ പക്ഷക്കാരനുമാണ്.
‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അവർ പറഞ്ഞതുപോലെ എല്ലാം കേൾക്കുക: യാഗം ചെയ്യിക്കുന്നവൻ ക്ഷത്രിയനും യജമാനൻ വിശേഷിച്ച് ചണ്ഡാലനുമായിരിക്കുമ്പോൾ, ആ സദസ്സിൽ അവന്റെ ഹവിസ്സ് ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും എങ്ങനെ ഭുജിക്കും? മഹാത്മാക്കളായ ബ്രാഹ്മണർ ചണ്ഡാലന്റെ ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, വിശ്വാമിത്രനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട്, എങ്ങനെ സ്വർഗത്തിൽ പോകും?’ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ അവർ ഈ നിഷ്ഠുരവചനം പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രണ്ടു ദോഷങ്ങൾ ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നു: യാജകന്റെ ക്ഷത്രിയത്വവും യജമാനന്റെ ചണ്ഡാലത്വവും. എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ വാസിഷ്ഠന്മാരുടെ കോപത്തിന്റെ മൂലം രണ്ടു ഗുരുക്കന്മാർ തമ്മിലുള്ള പഴയ വൈരംതന്നെയാണ്, ശുദ്ധമായ ശാസ്ത്രവിചാരമല്ല; കാരണം ത്രിശങ്കുവിന്റെ ചണ്ഡാലത്വം അവർതന്നെ നൽകിയ ശാപംകൊണ്ടുണ്ടായതാണ്.
‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, മഹോദയനോടുകൂടി എല്ലാ വാസിഷ്ഠന്മാരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു’ എന്നു ശിഷ്യന്മാർ അറിയിച്ചു. അവരെല്ലാവരുടെയും ആ വാക്കു കേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രൻ ക്രോധംകൊണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ രോഷത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഉഗ്രമായ തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന, ദോഷമില്ലാത്ത എന്നെ ദുഷിക്കുന്ന ആ ദുരാത്മാക്കൾ ഭസ്മമായിത്തീരും, ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ഇവിടെ ‘അദുഷ്ടം’ (ദോഷമില്ലാത്തവനെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് തന്റെ നിർദോഷതയും ‘ഉഗ്രം തപഃ സമാസ്ഥിതം’ (ഉഗ്രമായ തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെ) എന്നതുകൊണ്ട് തപസ്സിന്റെ പ്രാമാണ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘ഇന്നുതന്നെ അവർ കാലപാശത്താൽ നയിക്കപ്പെട്ട് യമന്റെ ആലയത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. എഴുനൂറു ജന്മങ്ങൾ അവർ ശവം കാക്കുന്നവരായി ജനിക്കട്ടെ: നായ്മാംസം മാത്രം ആഹാരമാക്കിയവരും ദയയില്ലാത്തവരുമായ മുഷ്ടികർ എന്ന ചണ്ഡാലന്മാരായിത്തീരട്ടെ.’ ഇവിടെ വിശ്വാമിത്രൻ അസ്ത്രമെടുക്കുന്നില്ല, സൈന്യത്തെ വിളിക്കുന്നില്ല; തപോബലത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വാക്കുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശസ്ത്രം. വാക്കുകൊണ്ടു ദുഷിക്കപ്പെട്ടതിന് വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രതികരിക്കുന്നു എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ചണ്ഡാലന്റെ അന്നത്തെ നിന്ദിച്ചവർതന്നെ നായ്മാംസം ഭുജിക്കുന്നവരാകട്ടെ എന്ന ശാപത്തിന്റെ അനുരൂപത വിശേഷിച്ചു ചിന്തനീയമാണ്.
‘വികൃതരും വിരൂപരുമായി അവർ ഈ ലോകങ്ങളിൽ അലയട്ടെ. ദുഷിക്കപ്പെടാൻ അർഹനല്ലാത്ത എന്നെ ദുഷിച്ച ദുർബുദ്ധിയായ മഹോദയനും എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും നിന്ദിതനായി നിഷാദത്വം പ്രാപിക്കും; പ്രാണിഹിംസയിൽ മുഴുകിയവനും ദയയില്ലാത്തവനുമായിത്തീരും.’ ഇവിടെ രണ്ടു ശാപങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഭേദം ശ്രദ്ധിക്കുക: വാസിഷ്ഠന്മാർ മുഷ്ടികരാകുന്നു, മഹോദയനാകട്ടെ നിഷാദനും. ഇരുവിടത്തും വാക്ദോഷത്തിന്റെ ഫലം ജന്മാന്തരങ്ങളിലേക്കു തുടരുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. ‘മാം അദൂഷ്യം’ (ദുഷിക്കപ്പെടാൻ അർഹനല്ലാത്ത എന്നെ) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ വേദന പ്രകടമാകുന്നു.
‘എന്റെ ക്രോധംകൊണ്ട് അവൻ ദീർഘകാലം ദുർഗതി അനുഭവിക്കും’ എന്ന് ഇത്രയും പറഞ്ഞ് മഹാതപസ്വിയും മഹാതേജസ്വിയുമായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ ഋഷിമാരുടെ നടുവിൽ മൗനം പാലിച്ചു. ഇതോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബാക്കിയുള്ള മഹർഷിമാർ ഭയംകൊണ്ടും സമ്മതംകൊണ്ടും യാഗം ആരംഭിക്കുന്നു, വിശ്വാമിത്രൻ സ്വയം യാജകനാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഏതാവത്’ (ഇത്രയും) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ശാപം മതിയായി, കൂടുതൽ പറയാനൊന്നും ബാക്കിയില്ല; മൗനംതന്നെയാണ് ക്രോധത്തിന്റെ അവസാനം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥