സർഗ്ഗം
ത്രിശങ്കു ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിക്കൽ
വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർ ത്രിശങ്കുവിനെ ശകാരിച്ച് നിരസിക്കൽ, ശാപംകൊണ്ട് ചണ്ഡാലത്വപ്രാപ്തി, മന്ത്രിമാരും പൗരന്മാരും ഓടിപ്പോകൽ, വിശ്വാമിത്രനെ ശരണം പ്രാപിക്കൽ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠനാൽ നിരസിക്കപ്പെട്ട ത്രിശങ്കു തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി തപസ്സു ചെയ്യുന്ന വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരെ സമീപിച്ച് തന്നെക്കൊണ്ടു യാഗം ചെയ്യിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധം നിറഞ്ഞ ആ നൂറ് ഋഷിപുത്രന്മാർ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദുർബുദ്ധേ, സത്യവാദിയായ ഗുരു നിന്നെ നിരസിച്ചു; അദ്ദേഹത്തെ മറികടന്ന് നീ എങ്ങനെ മറ്റൊരു ശാഖയെ സമീപിച്ചു? എല്ലാ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്കും പുരോഹിതനാണ് പരമമായ ആശ്രയം, സത്യവാദിയുടെ വാക്ക് ലംഘിക്കാനാവില്ല. ഭഗവാനായ വസിഷ്ഠമഹർഷി അസാധ്യമെന്നു പറഞ്ഞ യാഗം ഒരു വിധത്തിലും ഞങ്ങൾക്കു നടത്താനാവില്ല. നരശ്രേഷ്ഠാ, നീ ബാലിശനാണ്; നിന്റെ നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങിപ്പോകുക. രാജാവേ, ഭഗവാൻ മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും യാഗം ചെയ്യിക്കാൻ സമർഥനാണല്ലോ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഋഷിപുത്രന്മാർ തങ്ങളുടെ അസാമർഥ്യമല്ല പറയുന്നത്, ഗുരുവിന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്നതുതന്നെയാണ് പ്രമാണമാക്കുന്നത്. ഇതുകൊണ്ട് കവി ശിഷ്യധർമത്തിന്റെ അതിര് കാണിക്കുന്നു. വിസ്തരിച്ചു ചിന്തിച്ചാൽ ഋഷിപുത്രന്മാർക്കു മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട്: ഒന്ന്, ഗുരുവിന്റെ സത്യവാദിത്വം; രണ്ട്, കുലപുരോഹിതന്റെ നിശ്ചിതസ്ഥാനം; മൂന്ന്, ശിഷ്യന്റെ വിനയം. ഈ മൂന്നിലും ത്രിശങ്കു ലംഘനം ചെയ്തു; അതിനാൽ അവരുടെ കോപം കാരണമില്ലാത്തതല്ല. ‘അസാധ്യം’ എന്ന വസിഷ്ഠന്റെ നിർണയം ശക്തിയില്ലായ്മകൊണ്ടല്ല, ശാസ്ത്രവിരോധംകൊണ്ടാണ്; ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകുന്നത് ലോകധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണല്ലോ.
‘അദ്ദേഹത്തെ അവമാനിക്കാൻ ഞങ്ങൾക്ക് എങ്ങനെ കഴിയും?’ എന്ന, ക്രോധംകൊണ്ട് ഇടറിയ അക്ഷരങ്ങളുള്ള അവരുടെ വാക്കു കേട്ട് ആ രാജാവ് വീണ്ടും അവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ എന്നെ നിരസിച്ചു, അതുപോലെ ഗുരുപുത്രന്മാരും. തപോധനരേ, നിങ്ങൾക്കു സ്വസ്തി; ഞാൻ മറ്റൊരു ഗതി തേടിപ്പോകും.’ ഘോരമായ അഭിപ്രായം ഉള്ളിലൊളിപ്പിച്ച ഈ വാക്കു കേട്ട് ഋഷിപുത്രന്മാർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി ശപിച്ചു: ‘നീ ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിക്കും’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹാത്മാക്കൾ അവരവരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ ‘ഘോരാഭിസംഹിതം’ (ഘോരമായ അഭിപ്രായം ഉള്ളിലൊളിപ്പിച്ചത്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ്: രാജാവിന്റെ വാക്കിൽ മറ്റൊരു ദേവതയെ ആശ്രയിക്കുമെന്ന സൂചനയുണ്ടായിരുന്നു; അതുതന്നെയാണ് ഋഷിപുത്രന്മാരുടെ കോപത്തിനു കാരണം. മാത്രമല്ല, ശാപം വധമല്ല, ജാതിപരിവർത്തനമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ കരുണയ്ക്ക് അവസരമുണ്ടാകുന്നു. രാജാവിന്റെ വാക്ക് ശാന്തമാണ്, എന്നാൽ അതിനുള്ളിൽ ഒരു ഗൂഢാഭിപ്രായമുണ്ട്: ബ്രാഹ്മണർ യാഗം ചെയ്യിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ മറ്റെവിടെയെങ്കിലും പോകും എന്ന്. ആ അഭിപ്രായമാണ് കവി ‘ഘോരാഭിസംഹിതം’ എന്ന പദംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ‘സ്വം സ്വം ആശ്രമം’ (അവരവരുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക്) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് അവർ വെവ്വേറെ പോയെന്നും ശാപത്തിനുശേഷം വീണ്ടും സംവാദം ഉണ്ടായില്ലെന്നും ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു.
പിന്നീട് രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് ചണ്ഡാലനായിത്തീർന്നു. അദ്ദേഹം കറുത്തനിറമുള്ളവനും കറുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ചവനും കൊഴിഞ്ഞ മുടിയുള്ളവനും ചിതയിലെ മാലകളും ലേപനങ്ങളും പുരണ്ടവനും ഇരുമ്പാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവനുമായി. ചണ്ഡാലരൂപിയായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് എല്ലാ മന്ത്രിമാരും അദ്ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിച്ചു, അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചിരുന്ന പൗരന്മാരും ഒന്നിച്ച് ഓടിപ്പോയി. എന്നാൽ ആ രാജാവ് ഒറ്റയ്ക്ക്, പരമമായ ആത്മധൈര്യത്തോടെ, രാവും പകലും ശോകാഗ്നിയിൽ ദഹിച്ചുകൊണ്ട് തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ അടുക്കലേക്കു പോയി. ഇവിടെ കവി രാജാവിന്റെ ധൈര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ശരീരം വികൃതമായി, പരിജനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചു, എന്നിട്ടും സങ്കല്പം ശിഥിലമായില്ല. ‘പരമാത്മവാൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആത്മാവിൽ സ്ഥിരനാണ്, വിഷാദത്തിനു വശംവദനല്ല എന്നു ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു. ത്രിശങ്കുവും വിശ്വാമിത്രനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ആരംഭം ഇതാണ്. ഇവിടെ കവി ചണ്ഡാലത്വത്തിന്റെ ആറു ലക്ഷണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു: നിറത്തിന്റെ കറുപ്പ്, വസ്ത്രത്തിന്റെ കറുപ്പ്, മുടിയുടെ നാശം, ചിതാഭസ്മലേപനം, ഇരുമ്പാഭരണങ്ങൾ, ഘോരമായ രൂപം. ഇവയാൽ രാജചിഹ്നങ്ങളുടെ വിപര്യയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു: മുമ്പ് ചന്ദനം പൂശിയിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ചിതാഭസ്മം പൂശുന്നു; സ്വർണാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ഇരുമ്പണിയുന്നു.
എല്ലാം നിഷ്ഫലമായ, ചണ്ഡാലരൂപിയായ ആ രാജാവിനെ കണ്ട് വിശ്വാമിത്രനു കാരുണ്യമുണ്ടായി. കാരുണ്യത്താൽ മഹാതേജസ്വിയും പരമധാർമികനുമായ അദ്ദേഹം ഘോരരൂപിയായ രാജാവിനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കു മംഗളം. മഹാബലനായ രാജകുമാരാ, എന്താണ് നിന്റെ വരവിന്റെ കാര്യം? വീരനായ അയോധ്യാധിപതേ, ശാപംകൊണ്ടാണ് നീ ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിച്ചത്.’ ആ വാക്കു കേട്ട് ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിച്ച വാക്ചതുരനായ ആ രാജാവ് വാക്കിൽ നിപുണനായ മുനിയോടു കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ഗുരു എന്നെ നിരസിച്ചു, അതുപോലെ ഗുരുപുത്രന്മാരും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രൻ ജാതി കാണുന്നില്ല, വിരൂപതയും കാണുന്നില്ല; ആർത്തനെ മാത്രം കാണുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യവാക്കുതന്നെ ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവാദമാണ്; ശാപത്താൽ ദഹിച്ചവന് ലഭിക്കുന്ന ആദ്യത്തെ ആശ്വാസം അതാണ്. ‘വിഫലീകൃതം’ (എല്ലാം നിഷ്ഫലമാക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദം രാജാവിന്റെ സമ്പൂർണ പരാജയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: യാഗം മാത്രമല്ല, ജന്മവും നിഷ്ഫലമായി. വിശ്വാമിത്രന്റെ ‘മഹാതേജസ്വി’, ‘പരമധാർമികൻ’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളും ഇവിടെ അർഥവത്താണ്: തേജസ്സുകൊണ്ട് ശാപത്തെ തടുക്കാൻ അദ്ദേഹം സമർഥനാണ്, ധർമംകൊണ്ട് ആർത്തനെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് ‘വാക്യജ്ഞൻ’, മുനി ‘വാക്യകോവിദൻ’: ഇരുവരുടെയും വാക്ചാതുര്യംകൊണ്ട് സംവാദം സഫലമാകും.
രാജാവ് വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘ആ ആഗ്രഹം സാധിക്കാതെതന്നെ എനിക്കു വിപരീതഫലം ലഭിച്ചു. സൗമ്യദർശനാ, ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകണമെന്നായിരുന്നു എന്റെ അഭിലാഷം. ഞാൻ നൂറു യാഗങ്ങൾ ചെയ്തു, അതിന്റെ ഫലവും ലഭിക്കുന്നില്ല. സൗമ്യാ, കഷ്ടതകളിൽപ്പെട്ടപ്പോഴും ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല, ഇനിയൊരിക്കലും പറയുകയുമില്ല; ക്ഷത്രധർമത്തെ മുൻനിർത്തി ഞാൻ അങ്ങയോടു സത്യം ചെയ്യുന്നു. പലതരം യാഗങ്ങൾ ഞാൻ ചെയ്തു, പ്രജകളെ ധർമമനുസരിച്ചു പാലിച്ചു, മഹാത്മാക്കളായ ഗുരുക്കന്മാരെ ശീലംകൊണ്ടും സദാചാരംകൊണ്ടും സന്തോഷിപ്പിച്ചു. എന്നിട്ടും, മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ധർമത്തിൽ പ്രയത്നിക്കുന്ന, യാഗം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന എന്നോട് എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർ പ്രസാദിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ദൈവംതന്നെയാണ് പരമമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു, പൗരുഷം നിരർഥകമാണ്.’ ഇതുതന്നെയാണ് ത്രിശങ്കുവിന്റെ വേദന: അസത്യമില്ല, അധർമമില്ല, എന്നിട്ടും നിഷ്ഫലത. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ നിവേദനത്തിനു നാല് അംഗങ്ങളുണ്ട്: സത്യവാദിത്വം, യജ്ഞാനുഷ്ഠാനം, പ്രജാപാലനം, ഗുരുസേവ. ഇവ ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെ പ്രമാണങ്ങളാണ്; എന്നിട്ടും ഫലം ലഭിച്ചില്ല. ‘ക്ഷത്രധർമേണ തേ ശപേ’ (ക്ഷത്രധർമത്തെ മുൻനിർത്തി അങ്ങയോടു സത്യം ചെയ്യുന്നു) എന്നതിൽ ക്ഷത്രിയൻ സത്യംകൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു. ‘ദൈവമേവ പരം മന്യേ’ (ദൈവംതന്നെ പരമമെന്നു കരുതുന്നു) എന്ന വാക്യമാകട്ടെ വിഷാദത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, സിദ്ധാന്തരൂപമല്ല; കാരണം തൊട്ടുപിന്നാലെ അദ്ദേഹം പുരുഷകാരംതന്നെയാണ് അപേക്ഷിക്കുന്നത്.
‘ദൈവം എല്ലാറ്റിനെയും കീഴടക്കുന്നു, ദൈവംതന്നെയാണ് പരമഗതി. അത്യന്തം ആർത്തനും അങ്ങയുടെ പ്രസാദം കാംക്ഷിക്കുന്നവനും ദൈവത്താൽ കർമം തകർക്കപ്പെട്ടവനുമായ എനിക്കുവേണ്ടി അങ്ങ് എന്തെങ്കിലും ചെയ്യണം; അങ്ങേക്കു മംഗളം. ഞാൻ മറ്റൊരു ഗതി തേടില്ല, എനിക്കു മറ്റൊരു ശരണവുമില്ല. അങ്ങേക്കുമാത്രമേ പുരുഷകാരംകൊണ്ട് ദൈവത്തെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ കഴിയൂ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാജാവ് നിർത്തി. ഈ സർഗം രണ്ടു ഭാവങ്ങളുടെ സന്ധിയാണ്: ഒരുവശത്ത് ദൈവവാദം, മറുവശത്ത് പുരുഷകാരത്തിനുള്ള ആഹ്വാനം. ത്രിശങ്കു സ്വയം ദൈവത്തെ പരമമായി കരുതുന്നു, എന്നാൽ അതേ ദൈവത്തെ പുരുഷകാരംകൊണ്ടു പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ വിശ്വാമിത്രനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെട്ടു: വിശ്വാമിത്രൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യും, യാഗം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യും. ഇവിടെ ശരണാഗതി മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങളോടെ പൂർണമാണ്: മറ്റൊരു ഗതിയില്ലായ്മ, ആർത്തി, പ്രസാദത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം. ത്രിശങ്കു യാഗമല്ല, പ്രസാദമാണ് യാചിക്കുന്നത്; ഇതാണ് ശരണാഗതന്റെ രീതി. ‘ദൈവോപഹതകർമണഃ’ (ദൈവത്താൽ കർമം തകർക്കപ്പെട്ടവന്റെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സ്വന്തം ദോഷം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, ദൈവത്തെയാണ് കാരണമായി പറയുന്നത്. വിശ്വാമിത്രൻ സ്വയം തപസ്സുകൊണ്ട് ക്ഷത്രിയനിൽനിന്നു ബ്രാഹ്മണനാകാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനാണ്; അതിനാൽ ദൈവത്തെ പുരുഷകാരംകൊണ്ടു ജയിക്കാനാകുമെന്ന് സ്വന്തം ജീവിതംകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥