സർഗ്ഗം
ബ്രഹ്മദണ്ഡംകൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രാസ്ത്രങ്ങളുടെ ശമനം
ആഗ്നേയം മുതലായ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ പ്രയോഗം, ബ്രഹ്മദണ്ഡം അവയെല്ലാം വിഴുങ്ങൽ, ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ ശമനം, മുനിഗണങ്ങളുടെ സ്തുതി, ബ്രഹ്മത്വം നേടാനുള്ള വിശ്വാമിത്രന്റെ തപോനിശ്ചയം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ ശിവൻ നൽകിയ അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് ദീർഘകാലംകൊണ്ടു വളർന്ന വസിഷ്ഠന്റെ തപോവനം ദഹിപ്പിച്ചു; മുനിമാരും ശിഷ്യരും മൃഗപക്ഷികളും ഭയന്ന് ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടി. അപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ ‘ഭയപ്പെടേണ്ട’ എന്ന് അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ക്രുദ്ധനായി ദണ്ഡുയർത്തി നിന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാബലനായ വിശ്വാമിത്രൻ ആഗ്നേയാസ്ത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠനും രണ്ടാമതൊരു കാലദണ്ഡംപോലെയുള്ള ബ്രഹ്മദണ്ഡം ഉയർത്തി ക്രോധത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ ബാഹ്യമാണ്, മറ്റൊരിടത്തുനിന്നു നേടിയവയാണ്; വസിഷ്ഠന്റെ ദണ്ഡാകട്ടെ തപസ്സിന്റെതന്നെ മൂർത്തമായ ഫലമാണ്. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ മൂലവിരോധം: യാചിച്ചുനേടിയ ബലം സ്വന്തമായ ബലത്തിനു മുന്നിൽ നിലനിൽക്കില്ല.
വസിഷ്ഠൻ പറയുന്നു: ‘ക്ഷത്രബന്ധോ (പേരിനുമാത്രം ക്ഷത്രിയനായവനേ), ഇതാ ഞാൻ നിൽക്കുന്നു; നിന്റെ ബലം എന്തോ അതു കാണിക്കുക. ഗാധിപുത്രാ, ഇന്നു നിന്റെ ശസ്ത്രദർപ്പം ഞാൻ നശിപ്പിക്കും. എവിടെ നിന്റെ ക്ഷത്രിയബലം, എവിടെ മഹത്തായ ബ്രഹ്മബലം? ക്ഷത്രിയകുലദൂഷകാ, എന്റെ ദിവ്യമായ ബ്രഹ്മബലം കാണുക.’ ‘ക്ഷത്രബന്ധോ’, ‘ക്ഷത്രിയപാംസന’ (ക്ഷത്രിയകുലത്തിനു കളങ്കമായവനേ) എന്നീ സംബോധനകളിൽ അവജ്ഞ വ്യക്തമാണ്; എന്നാൽ അത് രാഗത്തിൽനിന്നുള്ളതല്ല, വിശ്വാമിത്രന്റെ അഹങ്കാരം തകർക്കാനുള്ളതാണ്. മുനി സ്വയം പ്രഹരിക്കുന്നില്ല, ദണ്ഡുകൊണ്ടു തന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; പ്രഹരമെല്ലാം വിശ്വാമിത്രന്റേതാണ്. ഇതുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മബലത്തിന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അത് ആക്രമിക്കുന്നില്ല, തടുക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.
ഗാധിപുത്രന്റെ ഘോരവും ഉത്തമവുമായ ആ ആഗ്നേയാസ്ത്രം, ജലംകൊണ്ട് അഗ്നിയുടെ വേഗം ശമിക്കുന്നതുപോലെ, ബ്രഹ്മദണ്ഡംകൊണ്ടു ശമിച്ചു. ഈ ഉപമ സർഗത്തിന്റെ സാരംതന്നെ വഹിക്കുന്നു: അസ്ത്രതേജസ്സ് അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും ക്ഷണികവുമാണ്; ബ്രഹ്മതേജസ്സാകട്ടെ ജലംപോലെ ശാന്തവും വ്യാപകവുമാണ്; അവിടെ സംഘർഷമില്ല, ശമനം മാത്രം. പിന്നീട് കുപിതനായ ഗാധിനന്ദനൻ വാരുണം, രൗദ്രം, ഐന്ദ്രം, പാശുപതം, ഐഷീകം എന്നീ അസ്ത്രങ്ങൾ എയ്തു. ഒരു അസ്ത്രം നിഷ്ഫലമായിട്ടും അദ്ദേഹം നിർത്തുന്നില്ല, അനേകം എയ്യുന്നു; ഇതാണ് മോഹത്തിന്റെ ഗതി: വിചാരം ചെയ്യേണ്ടിടത്ത് എണ്ണം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം മാനവം, മോഹനം, ഗാന്ധർവം, സ്വാപനം, ജൃംഭണം, മാദനം, സന്താപനം, വിലാപനം, ശോഷണം, ദാരണം, ജയിക്കാൻ അതിപ്രയാസമുള്ള വജ്രാസ്ത്രം, ബ്രഹ്മപാശം, കാലപാശം, വാരുണപാശം, പ്രിയപ്പെട്ട പിനാകാസ്ത്രം, ഉണങ്ങിയതും നനഞ്ഞതുമായ രണ്ട് അശനികൾ, ദണ്ഡാസ്ത്രം, പൈശാചം, ക്രൗഞ്ചാസ്ത്രം, ധർമചക്രം, കാലചക്രം, വിഷ്ണുചക്രം, വായവ്യം, മഥനം, ഹയശിരോസ്ത്രം, രണ്ടു ശക്തികൾ, കങ്കാളം, മഹത്തായ മുസലം, വൈദ്യാധരാസ്ത്രം, ദാരുണമായ കാലാസ്ത്രം, ഘോരമായ ത്രിശൂലാസ്ത്രം, കാപാലം, കങ്കണം എന്നിവയെല്ലാം എയ്തു. ഇവിടെ കവി അസ്ത്രനാമങ്ങൾ എണ്ണിക്കൊണ്ട് വിശ്വാമിത്രന്റെ ആയുധശേഖരം ബാക്കിയില്ലാതെ കാണിക്കുന്നു. മുമ്പത്തെ സർഗങ്ങളിൽ ശിവനിൽനിന്നു നേടിയ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ഒരിടത്തു ചെലവഴിക്കപ്പെട്ടു; എല്ലാം ഒരേസമയം എയ്യുന്നവന് പിന്നീട് ഒന്നും ബാക്കിയുണ്ടാകില്ല.
ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനിൽ അത് ഒരു അദ്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു: ബ്രഹ്മപുത്രൻ ആ അസ്ത്രങ്ങളെയെല്ലാം ദണ്ഡുകൊണ്ടുമാത്രം വിഴുങ്ങുന്നു. ‘ഗ്രസതേ’ (വിഴുങ്ങുന്നു) എന്ന വർത്തമാനകാലപദമാണ് കവി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് ദൃശ്യം കേൾവിക്കാരന്റെ മുന്നിൽ നേരിട്ടു നടക്കുന്നു. ‘അദ്ഭുതമിവ’ (അദ്ഭുതംപോലെ) എന്നതും സൂക്ഷ്മമാണ്: വസിഷ്ഠന് അത് അദ്ഭുതമല്ല, കാണുന്നവർക്കു മാത്രമാണ് അദ്ഭുതം; തപസ്സിദ്ധന്റെ സാമർഥ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ്, ചമത്കാരമല്ല. ‘ബ്രഹ്മണഃ സുതഃ’ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രൻ) എന്ന പേരുകൊണ്ട്, വസിഷ്ഠൻ മാനുഷനായ ഋഷിയല്ല, ബ്രഹ്മാവിന്റെതന്നെ മാനസപുത്രനാണെന്നും അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദണ്ഡിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെതന്നെ തേജസ്സ് നിക്ഷിപ്തമാണെന്നും കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.
ആ അസ്ത്രങ്ങളെല്ലാം ശമിച്ചപ്പോൾ ഗാധിനന്ദനൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം എയ്തു. ആ അസ്ത്രം ഉയർന്നതു കണ്ട് അഗ്നി മുൻനിൽക്കുന്ന ദേവന്മാരും ദേവർഷിമാരും ഗന്ധർവന്മാരും മഹാനാഗങ്ങളും പരിഭ്രാന്തരായി; ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ഉയർത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഭയന്നുവിറച്ചു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും ഉത്തമവും തടുക്കാനാവാത്തതുമാണല്ലോ; ഇവിടെയാകട്ടെ അത് ഒരു ഋഷിയുടെ ദണ്ഡുകൊണ്ടു തടയപ്പെടുന്നു. ലോകങ്ങളുടെ ഭയം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചുകൊണ്ട് കവി വരാനിരിക്കുന്ന ശമനത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാർപോലും ഭയന്നിടത്ത് നിരായുധനായ ഒരു മുനി സ്ഥിരനായി നിൽക്കുന്നു: ഇതുതന്നെയാണ് തപസ്സിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത.
അതിഘോരമായ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെയും വസിഷ്ഠൻ ബ്രഹ്മതേജസ്സുള്ള ബ്രഹ്മദണ്ഡംകൊണ്ട് മുഴുവനായി വിഴുങ്ങി. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം വിഴുങ്ങുന്ന മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ രൂപം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നതും രൗദ്രവും അതിദാരുണവുമായിരുന്നു. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്: അസ്ത്രം ബ്രാഹ്മം, തേജസ്സും ബ്രാഹ്മം; സമാനംകൊണ്ടുതന്നെ സമാനം ശമിക്കുന്നു. ശാന്തനായ മുനിയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന തേജസ്സ് പ്രകടമാക്കുമ്പോൾ ആ രൂപം രൗദ്രമാകുന്നു; എന്നാൽ ആ രൗദ്രത സംഹാരത്തിനല്ല, ലോകരക്ഷയ്ക്കുതന്നെയാണ്.
മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ എല്ലാ രോമകൂപങ്ങളിൽനിന്നും രശ്മികൾപോലെ പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിജ്വാലകൾ പുറപ്പെട്ടു. വസിഷ്ഠന്റെ കൈയിൽ ഉയർത്തിയ ബ്രഹ്മദണ്ഡം പുകയില്ലാത്ത കാലാഗ്നിപോലെയും മറ്റൊരു യമദണ്ഡംപോലെയും ജ്വലിച്ചു. ഇവിടത്തെ ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകത്തിൽനിന്നുതന്നെ തുടരുന്നതാണ്: അവിടെ വസിഷ്ഠൻ ‘പുകയില്ലാത്ത കാലാഗ്നിപോലെ’ ദണ്ഡുയർത്തി നിന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ അതേ ദണ്ഡ് ജ്വലിക്കുന്നതായി കാണുന്നു. തപസ്സുകൊണ്ടു സംഭരിച്ച തേജസ്സ് പുറത്തുവരുമ്പോൾ ശരീരത്തിനുപോലും അതു താങ്ങാനാവില്ല: ഇതാണ് രോമകൂപവർണനകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
അപ്പോൾ മുനിഗണങ്ങൾ ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനെ സ്തുതിച്ചു: ‘ബ്രഹ്മർഷേ, അങ്ങയുടെ ബലം അമോഘമാണ്; തേജസ്സുകൊണ്ട് തേജസ്സിനെ അടക്കിനിർത്തിയാലും. ബ്രഹ്മർഷേ, മഹാബലനായ വിശ്വാമിത്രൻ അങ്ങയാൽ നിഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ ബലം അമോഘമാണ്; ലോകങ്ങൾ വ്യഥയില്ലാത്തവയാകട്ടെ.’ ഇവിടെ മുനിമാരുടെ വാക്ക് വിജയത്തിന്റെ പ്രശംസ മാത്രമല്ല, സംയമത്തിനുള്ള യാചനയുമാണ്: ‘തേജസാ തേജോ ധാരയ’ (തേജസ്സുകൊണ്ട് തേജസ്സിനെ അടക്കിനിർത്തുക) എന്ന്. വിജയത്തിനുശേഷം സ്വന്തം തേജസ്സിനെ ഉള്ളിലേക്കു പിൻവലിക്കാൻ കഴിയുന്നവനാണ് തപസ്വി; ഇതുതന്നെയാണ് വസിഷ്ഠന്റെ വസിഷ്ഠത്വം. ‘ലോകങ്ങൾ വ്യഥയില്ലാത്തവയാകട്ടെ’ എന്നത് യാചനയുടെ ഫലമാണ്: വിശ്വാമിത്രന്റെ വധമല്ല, എല്ലാവരുടെയും ശാന്തി.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ വസിഷ്ഠൻ ശാന്തനായി. പരാജിതനായ വിശ്വാമിത്രനാകട്ടെ നെടുവീർപ്പിട്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ക്ഷത്രിയബലം നിന്ദ്യം; ബ്രഹ്മതേജോബലം മാത്രമാണ് ബലം. ഒരൊറ്റ ബ്രഹ്മദണ്ഡംകൊണ്ട് എന്റെ എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.’ ഈ വാക്കുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ഫലം: മുമ്പ് നൂറുകണക്കിന് അസ്ത്രങ്ങൾ യാചിച്ചവൻ ഇപ്പോൾ അസ്ത്രങ്ങളുടെ നിസ്സാരതതന്നെ പറയുന്നു. പരാജയം ജ്ഞാനം ജനിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് പരാജയമല്ല, ഒരു പുറപ്പാടുതന്നെയാണ്.
‘ഇതു നന്നായി വിചാരിച്ചുനോക്കി, പ്രസന്നമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടും മനസ്സോടുംകൂടി, ബ്രഹ്മത്വത്തിനു കാരണമായ ആ മഹത്തായ തപസ്സ് ഞാൻ അനുഷ്ഠിക്കും’ എന്നു വിശ്വാമിത്രൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘പ്രസന്നേന്ദ്രിയമാനസഃ’ (പ്രസന്നമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സുമുള്ളവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മുമ്പത്തെ ക്രോധത്തിന്റെ വിപരീതാവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുമ്പ് ക്രോധംകൊണ്ട് അസ്ത്രങ്ങൾ എയ്തു, ഇപ്പോൾ പ്രസാദത്തോടെ തപസ്സ് ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ സർഗംതന്നെയാണ് വിശ്വാമിത്രന്റെ ബ്രഹ്മർഷിത്വകഥയുടെ വിത്ത്; വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ ത്രിശങ്കുവും ശുനഃശേപനും മേനകയും രംഭയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിനുള്ള പരീക്ഷകളാകും; ഒടുവിൽ ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തെ ബ്രഹ്മർഷി എന്നു വിളിക്കും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥