സർഗ്ഗം
സഗരപുത്രോദ്ധാരവും ഗംഗാവതരണഫലശ്രുതിയും
ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാദുർഭാവം, സഗരപുത്രന്മാരുടെ സദ്ഗതി, ഗംഗയുടെ ത്രിപഥഗാത്വം, പിതൃക്കൾക്കുള്ള ജലക്രിയ, ഭഗീരഥന്റെ സ്വപുരപ്രവേശം, ആഖ്യാനത്തിന്റെ ഫലശ്രുതി
മുൻസർഗത്തിൽ ഭഗീരഥനെ പിന്തുടർന്ന ഗംഗ ആകാശത്തുനിന്നു ശിവശിരസ്സിൽ പതിച്ച് ഭൂമിയിലെത്തി; ജഹ്നുവാൽ പാനം ചെയ്യപ്പെട്ട് വീണ്ടും വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ അവൾ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ പിന്തുടർന്ന് സമുദ്രംവരെ ഒഴുകുന്നു. ഗംഗയാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ട ആ രാജാവ് സമുദ്രത്തിലെത്തി, കപിലന്റെ കോപാഗ്നിയാൽ തന്റെ പൂർവികർ ഭസ്മമാക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഭൂമിയുടെ അടിത്തട്ടിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഗംഗാജലത്താൽ ആ ഭസ്മം നനഞ്ഞപ്പോൾ സർവലോകപ്രഭുവായ ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ പ്രത്യക്ഷനായി രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നരശാർദൂലാ, മഹാത്മാവായ സഗരന്റെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരെയും നീ കരകയറ്റി; അവർ ദേവന്മാരെപ്പോലെ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.’ ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത് — മന്ത്രമില്ല, ഹോമമില്ല, പ്രായശ്ചിത്തവിധിയുമില്ല; ഗംഗാജലസ്പർശം മാത്രമാണ് അവരുടെ ഉദ്ധാരത്തിനു കാരണമായത്. നാല്പതാം സർഗത്തിൽ ഹുങ്കാരമാത്രത്താൽ ഭസ്മമാക്കപ്പെട്ടവർ ഇവിടെ ജലമാത്രത്താൽ ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടു — ദണ്ഡവും അനുഗ്രഹവും ഒരുപോലെ അല്പംകൊണ്ടുതന്നെ സാധിച്ചു എന്നതാണ് കവിയുടെ പൊരുത്തം.
ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘രാജാവേ, ലോകത്തിൽ സമുദ്രജലം എത്രകാലം നിലനിൽക്കുമോ, അത്രകാലം സഗരന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരും ദേവന്മാരെപ്പോലെ സ്വർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളും.’ ഇവിടെ ‘സാഗരം’ എന്ന ശബ്ദംതന്നെയാണ് കഥയുടെ വിത്ത് — സഗരപുത്രന്മാർ കുഴിച്ച ആ കുഴി അവരുടെതന്നെ പേരിൽ ‘സാഗരം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി; അതിനാൽ സമുദ്രം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം അവരുടെ കീർത്തിയും സ്വർഗസ്ഥിതിയും അക്ഷയമാണ്. ഈ വചനത്തോടെ അറുപതിനായിരംപേരുടെ കഥ സമാപിച്ചു — അവരുടെ ഖനനം വ്യർഥമായില്ല; കാരണം അതിലൂടെയാണ് സമുദ്രം ഉണ്ടായത്; അതിലൂടെത്തന്നെ അവരുടെ സ്ഥിതിയുടെ കാലാവധിയും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു.
‘ഈ ഗംഗ നിന്റെ മൂത്ത പുത്രിയാകും; നീ ചെയ്ത കർമത്താൽ ലഭിച്ച പേരിൽ അവൾ ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി നിലകൊള്ളും’ — എന്നതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം. പിന്നെ മൂന്നു പേരുകൾ പറയപ്പെടുന്നു — ഗംഗ, ത്രിപഥഗ, ദിവ്യയായ ഭാഗീരഥി. മൂന്നു വഴികളെ — അതായത് സ്വർഗം, അന്തരീക്ഷം, പാതാളം എന്നിവയെ — അവൾ നനയ്ക്കുകയും പവിത്രമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ ‘ത്രിപഥഗാ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ നദി വെറുമൊരു ജലപ്രവാഹമല്ല, ഭഗീരഥന്റെ തപസ്സിന്റെ ശാശ്വതമായ സ്മാരകമാണ്; കുലത്തിന്റെ പേരിൽ നദിയുടെ പേരുണ്ടായി എന്നതാണ് കവിയുടെ വിശേഷം. മാത്രമല്ല, ‘പുത്രി’ എന്ന പദത്താൽ നദിയെ കുലത്തിന്റെ അംഗമാക്കി; ഇനിമുതൽ ഭാഗീരഥി ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ കീർത്തിയെന്നപോലെ ഒഴുകുന്നു.
‘മനുജാധിപാ, ഇവിടെത്തന്നെ നീ എല്ലാ പിതാമഹന്മാർക്കുംവേണ്ടി ജലക്രിയ ചെയ്യുക; രാജാവേ, പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റുക’ — എന്നു ബ്രഹ്മാവ് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഗംഗയെ കൊണ്ടുവന്നത് പാതി കർമം മാത്രം; തർപ്പണത്തിലൂടെയാണ് അതു പൂർണമാകുന്നത്. പ്രതിജ്ഞ കർമത്താലാണ് സമാപിക്കുന്നത്, സങ്കല്പമാത്രത്താലല്ല. ‘അപവർജയ’ (നിറവേറ്റുക) എന്ന പദം ഋണം വീട്ടലിനെ കുറിക്കുന്നു — പിതൃക്കളുടെ ഋണം പുത്രന്റെ ശിരസ്സിലാണ്; അത് ഉദകദാനത്താൽ മാത്രമേ തീരുന്നുള്ളൂ.
പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് മൂന്നു പൂർവികരുടെ അസാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാജാവേ, നിന്റെ പൂർവികനും അതിയശസ്വിയും ധർമിഷ്ഠരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ സഗരനും ഈ മനോരഥം നേടാനായില്ല. അതുപോലെതന്നെ കുഞ്ഞേ, ലോകത്തിൽ അതുല്യതേജസ്വിയായ അംശുമാൻ ഗംഗയെ കൊണ്ടുവരാൻ പ്രാർഥിച്ചിട്ടും ആ പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റിയില്ല — ഗുണവാനും രാജർഷിയും മഹർഷിതുല്യതേജസ്വിയും എനിക്കു തുല്യം തപസ്സുള്ളവനും ക്ഷത്രധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനുമായിട്ടും. മഹാഭാഗാ, അനഘാ, നിന്റെ പിതാവായ അതിതേജസ്വിയായ ദിലീപനും ഗംഗയെ പ്രാർഥിച്ചിട്ടും അവളെ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.’ ഇതിൽനിന്നറിയാം — കാര്യസിദ്ധി തപസ്സുകൊണ്ടോ തേജസ്സുകൊണ്ടോ മാത്രമല്ല, നിയതകാലത്താലും ദൈവാനുഗ്രഹത്താലുമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; മൂന്നുപേരുടെയും പ്രയത്നം ഭഗീരഥന്റെ സിദ്ധിയിൽ സംഭരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. ബ്രഹ്മാവ് തന്നെത്തന്നെ ഉപമാനമാക്കി അംശുമാനെ ‘എനിക്കു തുല്യം തപസ്സുള്ളവൻ’ എന്നു പറയുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ സിദ്ധനായില്ല — ഇതിലൂടെ ഭഗീരഥന്റെ മഹത്ത്വം ഇരട്ടിക്കുന്നു.
‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ആ പ്രതിജ്ഞ നീ പൂർത്തിയാക്കി; അതിനാൽ ലോകത്തിൽ പരമവും ഏറ്റവും സമ്മതവുമായ യശസ്സ് നീ നേടി. ശത്രുനാശകാ, ആ ഗംഗാവതരണം നീ ചെയ്തു; ഈ കർമത്താൽത്തന്നെ അങ്ങ് ധർമത്തിന്റെ മഹത്തായ ആയതനം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ആയതനം’ എന്ന പദത്താൽ ബ്രഹ്മലോകമാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു; അതു യുക്തവുമാണ്, കാരണം ലോകോപകാരകമായ കർമം കർത്താവിനു സ്ഥിരമായ ഗതി നൽകുന്നു. ‘സമതിക്രാന്താ’ എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടുക മാത്രമല്ല, മൂന്നു പൂർവികർക്കു മറികടക്കാനാവാതിരുന്നത് ഇവൻ മറികടന്നു.
‘നരോത്തമാ, എപ്പോഴും സ്നാനത്തിന് ഉചിതമായ ഈ ജലത്തിൽ നീ സ്വയം മുങ്ങുക; പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ശുചിയും പുണ്യഫലമുള്ളവനുമാകുക. എല്ലാ പിതാമഹന്മാർക്കും ജലക്രിയ ചെയ്യുക. നിനക്കു സ്വസ്തി; ഞാൻ എന്റെ ലോകത്തേക്കു പോകുന്നു; രാജാവേ, നീയും നിന്റെ നഗരത്തിലേക്കു പോയാലും.’ ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവ് കർത്തവ്യം നിർദേശിച്ച് യാത്ര പറയുന്നു. ‘എപ്പോഴും ഉചിതമായ ജലം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ഗംഗാജലത്തിന്റെ നിത്യശുദ്ധി പറയപ്പെടുന്നു; മറ്റിടങ്ങളിൽ കാലനിയമമുണ്ട്, ഇവിടെ ഒന്നുമില്ല.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവേശനും സർവലോകപിതാമഹനും മഹായശസ്വിയുമായ ബ്രഹ്മാവ് വന്നതുപോലെതന്നെ ദേവലോകത്തേക്കു പോയി. നാല്പതാം സർഗത്തിൽ ദേവന്മാരെ സമാശ്വസിപ്പിക്കാൻ വന്നതുപോലെ ഇവിടെയും വാക്കു മാത്രം നൽകി മടങ്ങി — ഇതാണ് ഈ കഥാഭാഗത്തിന്റെ രീതി. ‘വന്നതുപോലെ പോയി’ എന്ന പദത്താൽ അനായാസമായ പോക്കുവരവു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദേവന്മാർക്കു ലീലമാത്രമായത് മനുഷ്യർക്ക് ആയിരം വർഷത്തെ തപസ്സുകൊണ്ടു സാധിക്കേണ്ടതാണ്.
മഹായശസ്വിയായ രാജർഷി ഭഗീരഥനോ സാഗരന്മാർക്കുവേണ്ടി (സഗരപുത്രന്മാർക്കുവേണ്ടി) ക്രമമായും യഥാവിധിയും ഉത്തമമായ ജലക്രിയ ചെയ്ത്, ഉദകക്രിയ കഴിഞ്ഞ് ശുചിയായി സ്വന്തം നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ച ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ സ്വന്തം രാജ്യം ഭരിച്ചു. ‘ക്രമമായും യഥാവിധിയും’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ശാസ്ത്രവിഹിതമായ വിധി ഉപേക്ഷിച്ചില്ല; അറുപതിനായിരംപേർക്കുവേണ്ടിയും ക്രമം കാത്തു. ‘സാഗരാണാം’ എന്ന പദത്താൽ സഗരപുത്രന്മാരെത്തന്നെയാണ് പറയുന്നത്; മുമ്പ് സമുദ്രത്തിന്റെ പേരിനു കാരണമായവർ ഇപ്പോൾ അതേ ജലത്താൽ തൃപ്തരായി.
രാഘവാ, ആ രാജാവിനെ പ്രാപിച്ച് ലോകം ആഹ്ലാദിച്ചു; ശോകം നീങ്ങി, ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ച്, ഉത്കണ്ഠയകന്നു. രാജാവ് ഏറെക്കാലം തപസ്സിലായിരുന്നപ്പോൾ പ്രജകൾ ചിന്താകുലരായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ മടങ്ങിവരവോടെ അവർ നിശ്ചിന്തരായി. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ തപസ്സും പ്രജകളുടെ ഹിതത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ്. മാത്രമല്ല, ‘സമൃദ്ധാർഥൻ’ (ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ചവൻ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒരിക്കൽ രാജാവിനുവേണ്ടി, മറ്റൊരിക്കൽ ലോകത്തിനുവേണ്ടി; രാജാവിന്റെ സിദ്ധിതന്നെ പ്രജകളുടെ സിദ്ധി എന്നു ഭാവം.
പിന്നെ വിശ്വാമിത്രൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ഗംഗയുടെ ഈ വിസ്താരം ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു. സ്വസ്തി നേടുക, നിനക്കു മംഗളം; സന്ധ്യാസമയം കടന്നുപോകുന്നു.’ മുപ്പത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ആരംഭിച്ച ഗംഗാകഥ ഇവിടെ സമാപിച്ചു; മുനി രാമനെ സന്ധ്യോപാസനയ്ക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. കഥ കേൾക്കുമ്പോഴും നിത്യകർമം ഉപേക്ഷിക്കരുത് എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ പാഠം; രാത്രി അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിശാലാനഗരിയിലേക്കുള്ള യാത്രയുടെ പീഠികയാകും.
ഒടുവിൽ ഫലശ്രുതി പറയപ്പെടുന്നു — ഈ ആഖ്യാനം ധന്യവും യശസ്കരവും ആയുസ്സു വർധിപ്പിക്കുന്നതും പുത്രലാഭം നൽകുന്നതും സ്വർഗം നൽകുന്നതുമാണ്. ബ്രാഹ്മണരോടും ക്ഷത്രിയരോടും മറ്റുള്ളവരോടും ഇതു കേൾപ്പിക്കുന്നവന്റെ പിതൃക്കൾ പ്രസാദിക്കുന്നു, ദേവതകളും പ്രസാദിക്കുന്നു. ഈ ഗംഗാവതരണാഖ്യാനം ആയുസ്സു നൽകുന്നതും ശുഭവുമാണ്. കാകുത്സ്ഥാ, ഇതു കേൾക്കുന്നവൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടും; അവന്റെ എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിക്കും; ആയുസ്സും കീർത്തിയും വർധിക്കും. ഇങ്ങനെ ശ്രവണത്തിന്റെയും പാഠത്തിന്റെയും ഫലം പറഞ്ഞ് സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ഈ നാല് അർധശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ; എങ്കിലും ഫലശ്രുതി പുരാണകഥകളുടെ സാമാന്യരീതിയാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെയും സ്വാഭാവികം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥