സർഗ്ഗം
അംശുമാന്റെ രസാതലഗമനം
സഗരന്റെ ആജ്ഞയാൽ അംശുമാന്റെ യാത്ര, ദിഗ്ഗജങ്ങളോടുള്ള ചോദ്യം, ഭസ്മക്കൂമ്പാരദർശനം, ഗരുഡന്റെ ഉപദേശം, കുതിരയെ കൊണ്ടുവന്ന് യജ്ഞസമാപ്തി
മുൻസർഗത്തിൽ കപിലന്റെ ഹുങ്കാരത്താൽ അറുപതിനായിരം സഗരപുത്രന്മാർ ഭസ്മക്കൂമ്പാരമാക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെനിന്ന് വിശ്വാമിത്രൻ കഥ തുടരുന്നു — പുത്രന്മാർ പോയിട്ട് ഏറെക്കാലമായി, തിരിച്ചുവരുന്നില്ല എന്നറിഞ്ഞ് സഗരരാജാവ് സ്വന്തം തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന പൗത്രനായ അംശുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ, നീ ശൂരനും വിദ്യ നേടിയവനും തേജസ്സിൽ പൂർവികർക്കു തുല്യനുമാണ്; അതിനാൽ പിതൃക്കളുടെ ഗതി അന്വേഷിക്കുക; കുതിരയെ കൊണ്ടുപോയവനെയും അന്വേഷിക്കുക.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — സഗരൻ ദുഃഖത്താൽ നിശ്ചേഷ്ടനാകുന്നില്ല, കാര്യംതന്നെ തുടരുന്നു; യജ്ഞത്തിന്റെ പൂർത്തീകരണമാണല്ലോ രാജധർമം. ‘നപ്താരം’ (പൗത്രനെ) എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പുത്രന്മാരുടെ അഭാവത്തിൽ പൗത്രനാണ് കുലത്തിന്റെ ആധാരം. മാത്രമല്ല, ‘ചിരഗതാൻ’ (ഏറെക്കാലം മുമ്പു പോയവർ) എന്ന പദത്താൽ കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിതമാകുന്നു; അറുപതിനായിരംപേരുടെ മൗനംതന്നെയാണ് അവരുടെ വിനാശത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷണം.
സഗരൻ ഇങ്ങനെയും പറയുന്നു: ‘ഭൂമിക്കടിയിൽ വീര്യവാന്മാരും വലിയവരുമായ ജീവികളുണ്ട്; അവയെ ചെറുക്കാനായി വാളോടുകൂടിയ വില്ലു കൈക്കൊള്ളുക. വന്ദിക്കേണ്ടവരെ വന്ദിക്കുക; വിഘ്നമുണ്ടാക്കുന്നവരെ കൊന്ന് കാര്യം സാധിച്ചു മടങ്ങിവരിക; എന്റെ യജ്ഞത്തെ പൂർത്തിയാക്കുന്നവനാകുക.’ ഇതാണ് ആർഷമായ ശിക്ഷണം — പൂജ്യരോടു വിനയം, വിഘ്നകാരികളോടു പരാക്രമം; രണ്ടും ഒരു വീരനിൽ ഒത്തുചേരുന്നു. പുത്രന്മാരുടെ വിനാശം കപിലമുനിയുടെ നേരെ പാഞ്ഞ ആ അവിനയത്താലാണ് സംഭവിച്ചത്; അതിനാൽ സഗരൻ പൗത്രനെ ആദ്യം അഭിവാദനംതന്നെ പഠിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാര്യം സാധിച്ചു മടങ്ങിവരിക’ എന്നത് ആശീർവാദവും ആജ്ഞയുമാണ് — രണ്ടും ഒരേസമയം; പിതാമഹന്റെ സ്നേഹം അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
മഹാത്മാവായ സഗരൻ ഇങ്ങനെ നന്നായി ഉപദേശിച്ചപ്പോൾ അംശുമാൻ വില്ലും വാളുമെടുത്ത് വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. രാജാവിനാൽ പ്രേരിതനായ അവൻ മഹാത്മാക്കളായ പിതൃക്കൾ കുഴിച്ചുണ്ടാക്കിയ ഭൂമിക്കടിയിലെ ആ വഴിയിലെത്തി. ഇവിടെ ‘ലഘുവിക്രമൻ’ എന്ന പദം രണ്ടർഥം വഹിക്കുന്നു — വേഗത്തിൽ നടക്കുന്നവൻ, അനായാസം പരാക്രമം കാണിക്കുന്നവൻ. പിതൃക്കൾ കുഴിച്ച വഴിതന്നെ പൗത്രന്റെ പാതയായി; വിനാശം വന്ന വഴിയിലൂടെതന്നെ ഉദ്ധാരത്തിന്റെ ആരംഭവും എന്നതാണ് കവിയുടെ സൂചന. ‘നന്നായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട’ എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കണം — നന്നായി ആദേശിക്കപ്പെട്ടവൻതന്നെയാണ് കാര്യം നന്നായി സാധിക്കുന്നത്.
അവിടെ മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ദേവന്മാരാലും ദാനവന്മാരാലും രാക്ഷസരാലും പിശാചുക്കളാലും പക്ഷികളാലും നാഗങ്ങളാലും പൂജിക്കപ്പെടുന്ന ദിഗ്ഗജത്തെ കണ്ടു. അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, സുഖവിവരം ചോദിച്ച്, പിതൃക്കളെക്കുറിച്ചും കുതിരയെ അപഹരിച്ചവനെക്കുറിച്ചും ചോദിച്ചു. ഇവിടെ അംശുമാന്റെ വിനയം പിതൃവ്യന്മാരുടേതിനു വിപരീതമായി കാണുന്നു — അവർ കൈക്കോട്ടുകളോടും കലപ്പകളോടുമായി ദിഗ്ഗജങ്ങളെപ്പോലും ഗൗനിച്ചില്ല; ഇവനോ ആദ്യം പ്രദക്ഷിണം, പിന്നെ കുശലപ്രശ്നം, പിന്നെ സ്വകാര്യം പറയുന്നു. ഈ ക്രമത്തിലൂടെത്തന്നെയാണ് അവൻ കാര്യസിദ്ധി നേടുന്നത്. ദിഗ്ഗജങ്ങൾ ദേവാദികളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവരാണ്; അവരെ മാനിക്കുന്നത് ലോകത്തെ താങ്ങുന്നവയോടുള്ള ആദരമാണ്.
മഹാമതിയായ ആ ദിഗ്ഗജം അതു കേട്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അസമഞ്ജപുത്രാ, നീ കാര്യം സാധിച്ച് കുതിരയോടുകൂടി വേഗം മടങ്ങിവരും.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അംശുമാൻ മറ്റു ദിഗ്ഗജങ്ങളോടും ക്രമമായി യഥാവിധി ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി. വാക്കിന്റെ അർഥമറിയുന്നവരും വാക്പ്രയോഗത്തിൽ നിപുണരുമായ ആ ദിക്പാലകരെല്ലാം അവനെ ആദരിച്ചു; ‘നീ കുതിരയോടുകൂടിത്തന്നെ മടങ്ങിവരും’ എന്നു പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. നാലു ദിക്കുകളിലും ഒരേ ഉത്തരം ലഭിച്ചു എന്നതിലൂടെ കാര്യസിദ്ധി നിശ്ചിതമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതും വിനയത്താൽത്തന്നെ ലഭിക്കുന്നു. ‘വാക്യജ്ഞൈഃ വാക്യകോവിദൈഃ’ എന്ന ഇരട്ടവിശേഷണം — അർഥജ്ഞാനവും പ്രയോഗനൈപുണ്യവും വെവ്വേറെ പറയുന്നു.
അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് വേഗത്തിൽ നടക്കുന്ന അവൻ, തന്റെ പിതൃക്കളായ സാഗരന്മാർ ഭസ്മക്കൂമ്പാരമാക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഇടത്തെത്തി. അപ്പോൾ അസമഞ്ജപുത്രൻ ദുഃഖത്തിനു വശംവദനായി, അവരുടെ വധത്താൽ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി, അതിയായ ആർത്തിയോടെ നിലവിളിച്ചു. ദുഃഖശോകങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ അവിടെ അടുത്തുതന്നെ മേഞ്ഞുനടക്കുന്ന യജ്ഞാശ്വത്തെയും കണ്ടു. ഒരേ സ്ഥലത്തുതന്നെ ശോകത്തിനും ഹർഷത്തിനുമുള്ള കാരണങ്ങൾ കണ്ടു — പിതൃക്കൾ ഭസ്മം, കുതിരയോ ജീവനോടെ മേയുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി ലൗകികമായ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കലർപ്പു കാണിക്കുന്നു. ‘പിതരഃ’ (പിതൃക്കൾ) എന്ന പദത്തിൽ പിതൃവ്യന്മാരും ഉൾപ്പെടുന്നു, കാരണം അവർ പിതാവിന്റെ സ്ഥാനത്തു നിൽക്കുന്നു.
അവൻ ആ രാജകുമാരന്മാർക്കു ജലക്രിയ (ഉദകക്രിയ) ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; എന്നാൽ ജലം തേടിയിട്ടും മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ഒരു ജലാശയവും കണ്ടില്ല. പിന്നെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി പരത്തി, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള പക്ഷിരാജനായ സുപർണനെ അവൻ കണ്ടു; അവൻ പിതൃക്കളുടെ മാതുലനായിരുന്നു. ഇവിടെ ഓർക്കേണ്ടത് — സഗരന്റെ രണ്ടാമത്തെ പത്നിയായ സുമതി അരിഷ്ടനേമിയായ കശ്യപന്റെ പുത്രിയും ഗരുഡന്റെ സഹോദരിയുമാണ്; അതിനാൽ അറുപതിനായിരംപേരുടെയും മാതുലനാണ് അവൻ. ഇങ്ങനെ ആപത്തിൽ സ്വജനംതന്നെ ഉപദേഷ്ടാവാകുന്നു. ‘സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി പരത്തി’ എന്ന പദത്താൽ ആപത്തിൽ വിവേകമാണ് ആദ്യത്തെ സാധനം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
മഹാബലനായ വൈനതേയൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ദുഃഖിക്കരുത്; ഈ വധം ലോകസമ്മതമാണ്. അപ്രമേയനായ കപിലനാലാണ് മഹാബലരായ ഇവർ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്; അതിനാൽ പ്രാജ്ഞാ, ഇവർക്കു ലൗകികമായ ജലം നൽകുന്നത് ഉചിതമല്ല.’ ഇവിടെ ‘ലോകസമ്മതം’ എന്ന പദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ധർമത്താൽ സിദ്ധിച്ചത് ദുഃഖത്തിന്റെ വിഷയമല്ല. ‘ലൗകികമായ ജലം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ആ അഗ്നിയാൽ ദഹിച്ചവർക്കു സാധാരണജലം പോരാ, ദിവ്യജലംതന്നെ വേണം. ഗരുഡന്റെ വാക്ക് വെറും സാന്ത്വനമല്ല, ശാസ്ത്രനിർണയമാണ് — കർമത്തിന്റെ ഫലം ദുഃഖിക്കേണ്ടതല്ല.
ഗരുഡൻ തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഹിമവാന്റെ മൂത്ത പുത്രി ഗംഗയാണ്; മഹാബാഹോ, അവളിൽത്തന്നെ പിതൃക്കളുടെ ജലക്രിയ ചെയ്യുക. ലോകപാവനിയായ അവൾ ഭസ്മക്കൂമ്പാരമായ ഇവരെ നനയ്ക്കട്ടെ; ലോകകാന്തയായ ഗംഗയാൽ ഈ ഭസ്മം നനയുമ്പോൾ, അതിലൂടെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരും സ്വർഗലോകത്തേക്കു പോകും.’ ഈ വചനത്തോടെയാണ് ഗംഗാവതരണകഥ ആരംഭിക്കുന്നത്; അത് അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ ഭഗീരഥനാൽ സിദ്ധിക്കുന്നു. രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഗംഗാവതരണകഥ ഇവിടെത്തന്നെ വിത്തായി നിഹിതമാണ്.
‘മഹാഭാഗാ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, വീരാ, കുതിരയെയും കൊണ്ട് പുറപ്പെടുക; പിതാമഹന്റെ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കേണ്ടതാണ്’ എന്നു സുപർണൻ പറഞ്ഞു. ആ സുപർണവചനം കേട്ട് അതിവീര്യവാനും മഹാതപസ്വിയുമായ ആ അംശുമാൻ വേഗം കുതിരയെയും കൊണ്ട് തിരിച്ചുവന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഗരുഡൻ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുന്നില്ല, കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; പിതാമഹന്റെ യജ്ഞമാണ് ഇപ്പോൾ പ്രധാനം, തർപ്പണം കാലാന്തരത്തിൽ സിദ്ധിക്കും. ‘അതിവീര്യവാനും മഹാതപസ്വിയും’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ വീര്യവും തപസ്സും ഒരിടത്തു നിലകൊള്ളുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
പിന്നെ ദീക്ഷിതനായ രാജാവിനെ സമീപിച്ച് അവൻ നടന്നതെല്ലാം അതുപോലെ പറഞ്ഞു; സുപർണവചനവും അതുപോലെതന്നെ. അംശുമാന്റെ ഘോരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് കല്പമനുസരിച്ച്, യഥാവിധി യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കി. അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരുടെ വധവാർത്ത കേട്ടിട്ടും സഗരൻ യജ്ഞം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് രാജർഷിയുടെ ധൃതി. യജ്ഞം സ്വാർഥത്തിനല്ല, ലോകധാരണത്തിനാണ്; അതിനാൽ ദുഃഖംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അതിൽനിന്നു പിന്മാറുന്നില്ല. ‘യഥാവൃത്തം’ (നടന്നതുപോലെ) എന്ന പദത്താൽ അംശുമാന്റെ സത്യവാദിത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒന്നും മറച്ചുവെച്ചില്ല.
യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കിയ ശ്രീമാനായ ആ ഭൂപതി സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങി; എന്നാൽ ഗംഗയെ കൊണ്ടുവരുന്ന കാര്യത്തിൽ ആ രാജാവിന് ഒരു നിശ്ചയത്തിലെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഏറെക്കാലംകൊണ്ടും നിശ്ചയത്തിലെത്താതെ ആ മഹാൻ മുപ്പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം പൂർത്തിയാകാത്ത കാര്യത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു — ഗംഗാവതരണം സഗരനും അംശുമാനും ദിലീപനും അപ്രാപ്യമായിത്തന്നെ ശേഷിക്കുന്നു; ഭഗീരഥനാണ് അതു സാധിക്കുക. വംശപരമ്പരയിലൂടെ സിദ്ധിക്കുന്ന ഒരു മഹാകാര്യത്തിന്റെ കഥയാണിത്. ‘മഹാൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹാന്മാർക്കുപോലും എല്ലാം സിദ്ധിക്കുന്നില്ല; കാലമാണ് കർത്താക്കളെ നിയോഗിക്കുന്നത്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥