സർഗ്ഗം
ശോണതരണവും ഗംഗോത്പത്തികഥയും
പ്രഭാതത്തിലെ യാത്ര, ശോണ കടക്കൽ, ജാഹ്നവീതീരത്തെ താമസം, രാമന്റെ ചോദ്യം, ഹിമവാന്റെ പുത്രിമാരായ ഗംഗയും ഉമയും, ദേവന്മാർക്കു ഗംഗയെ നൽകൽ
വിശ്വാമിത്രൻ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം ശോണാതീരത്ത് രാത്രിയുടെ ശേഷഭാഗം കഴിച്ചുകൂട്ടി, രാത്രി നന്നായി പുലർന്നപ്പോൾ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, രാത്രി നന്നായി പുലർന്നു; പ്രഭാതസന്ധ്യ ആരംഭിക്കുന്നു; എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ, നിനക്കു മംഗളം; യാത്രയ്ക്കു മനസ്സൊരുക്കുക.’ ‘അഭിരോചയ’ എന്നാൽ യാത്രയിൽ താത്പര്യം കാണിക്കുക, പുറപ്പെടാൻ സജ്ജനാകുക എന്നർഥം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ പ്രഭാതകർമങ്ങൾ ചെയ്തുതീർത്ത് യാത്രയ്ക്കു സന്നദ്ധനായി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ഗുരുവിന്റെ തിടുക്കമുള്ള വാക്കു കേട്ടിട്ടും അവൻ ആദ്യം പ്രഭാതത്തിലെ നിത്യകർമം പൂർത്തിയാക്കുന്നു, പിന്നെയാണ് യാത്ര; തിടുക്കംകൊണ്ട് ധർമക്രമം ലംഘിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ‘ഉപാസ്യ രാത്രിശേഷം’ (രാത്രിയുടെ ശേഷഭാഗം കഴിച്ചുകൂട്ടി) എന്ന പദങ്ങളാൽ മുനിമാരുടെ ഉറക്കമൊഴിയലും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — കഥ കേട്ട് രാത്രി കഴിഞ്ഞു. മുൻസർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ സ്വകുലകഥ പറഞ്ഞ് ഉറങ്ങാൻ അനുവാദം നൽകി; ഇന്നു പ്രഭാതം, അതിനാൽ വഴി വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു.
രാമൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘ഈ ശോണ ശുഭജലമുള്ളതാണ്, എന്നാൽ ആഴമേറിയതും മണൽത്തിട്ടകളാൽ അലങ്കൃതവുമാണ്; ബ്രഹ്മൻ, ഏതു വഴിയിലൂടെയാണ് നാം കടക്കുക?’ ‘അഗാധം’ എന്നാൽ അടിത്തട്ട് എത്താത്തത്; ‘പുലിനം’ എന്നാൽ മണൽത്തിട്ട, നദിയുടെ മണൽനിറഞ്ഞ തീരം. ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: ‘മഹർഷിമാർ പോകുന്ന ഈ വഴിയാണ് ഞാൻ നിർദേശിക്കുന്നത്.’ ഗുരു സ്വന്തം അഭിപ്രായത്തെ പ്രമാണമാക്കുന്നില്ല, മുൻഗാമികളുടെ വഴിതന്നെ കാണിക്കുന്നു; ഇതു ശിഷ്യനുള്ള പാഠമാണ്. ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ മഹർഷിമാർ പലതരം വനങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട് യാത്രയായി. ‘കണ്ടുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വഴിയും അവർക്കു ദർശനീയമായിരുന്നു; യാത്ര വെറും ക്ലേശമല്ല, സൗന്ദര്യാനുഭവവുമാണ്. ‘ഏതു വഴിയിലൂടെ’ എന്ന ചോദ്യത്തിൽ രാമന്റെ വിനയം കാണാം — ഗുരുവുള്ളിടത്ത് ശിഷ്യൻ സ്വയം വഴി തീരുമാനിക്കുന്നില്ല.
അവർ ഏറെ ദൂരം വഴി താണ്ടി, പകൽ പകുതി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയും മുനിമാർ സേവിക്കുന്നവളുമായ ജാഹ്നവിയെ കണ്ടു. ‘പകൽ പകുതി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ’ എന്നാൽ മധ്യാഹ്നം; പ്രഭാതത്തിൽ പുറപ്പെട്ട് മധ്യാഹ്നത്തിൽ ഗംഗയിലെത്തി എന്നതിലൂടെ വഴിയുടെ ദൈർഘ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പുണ്യജലമുള്ള, അരയന്നങ്ങളും സാരസങ്ങളും സേവിക്കുന്ന അവളെ കണ്ട് രാഘവന്മാരോടുകൂടിയ മുനിമാരെല്ലാം സന്തുഷ്ടരായി. ‘ഹംസസാരസസേവിതാം’ എന്ന പദത്താൽ നദിയുടെ ശാന്തിയും രമ്യതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പക്ഷികൾ നിർഭയമായി കളിക്കുന്നിടം സ്വഭാവേനതന്നെ പവിത്രമാണ്. മുൻസർഗങ്ങളിൽ വനങ്ങൾ ഘോരമായി വർണിക്കപ്പെട്ടു; ഇവിടെയാകട്ടെ ആദ്യമായി ദൃശ്യം പ്രസന്നമാണ്.
അവളുടെ തീരത്ത് അപ്പോൾ എല്ലാവരും താവളമടിച്ചു — താമസത്തിനായി ഇടം തിരഞ്ഞെടുത്തു. പിന്നെ യഥാവിധി സ്നാനം ചെയ്ത്, പിതൃക്കളെയും ദേവതകളെയും തർപ്പിച്ച്, അഗ്നിഹോത്രങ്ങൾ ഹോമിച്ച്, അമൃതുപോലുള്ള ഹവിസ്സ് ഭക്ഷിച്ച്, ശുഭരും പ്രസന്നചിത്തരുമായ അവർ ജാഹ്നവീതീരത്ത് ഇരുന്നു. ‘യഥാന്യായം’ എന്നാൽ ശാസ്ത്രവിഹിതമായ ക്രമത്തിൽ; ‘അമൃതവത്’ എന്നാൽ ഹവിസ്സിന്റെ സ്വാദും തൃപ്തികരത്വവും. ഇവിടെ ക്രമം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം സ്നാനം, പിന്നെ തർപ്പണം, പിന്നെ അഗ്നിഹോത്രം, ഒടുവിൽ ഭോജനം; അതിഥിയായിട്ടും യാത്രയിലായിട്ടും നിത്യകർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ തീർഥത്തിലെ താമസം കർമത്താൽത്തന്നെ അർഥവത്താക്കപ്പെടുന്നു.
മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞ് അവർ യഥാവിധി ഇരുന്നു; രാഘവന്മാരും യോഗ്യമായ സ്ഥാനത്ത് ഇരുന്നു. പിന്നെ അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ച മനസ്സോടെ രാമൻ വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, മൂന്നു വഴികളിൽ ഒഴുകുന്ന ഗംഗാനദിയെക്കുറിച്ചു കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളും കടന്ന് എങ്ങനെ നദീനദപതിയിലെത്തി?’ ‘ത്രിപഥഗാ’ എന്നാൽ മൂന്നു മാർഗങ്ങളിൽ — സ്വർഗത്തിലും ഭൂമിയിലും രസാതലത്തിലും — ഒഴുകുന്നവൾ. ‘നദനദീപതി’ എന്നാൽ സമുദ്രം. ‘യഥാർഹതഃ’ എന്ന പദത്താൽ ആസനമര്യാദ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — എല്ലാവരും യോഗ്യതയനുസരിച്ചുള്ള സ്ഥാനത്ത് ഇരുന്നു. ഇവിടെയാണ് സർഗത്തിന്റെ സന്ധി — മുന്നിൽ ഒഴുകുന്ന നദി കാണുന്നു; രാമന്റെ ചോദ്യത്താൽ അവൾ കഥയായിത്തീരുന്നു.
രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതനായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ ഗംഗയുടെ ജനനവും വളർച്ചയും പറയാൻ തുടങ്ങി. ‘ചോദിതൻ’ എന്നാൽ പ്രേരിതൻ; ശിഷ്യന്റെ ചോദ്യംതന്നെയാണ് ഗുരുവിന്റെ കഥയെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നത്. ‘രാമാ, ഹിമവാൻ എന്നൊരു പർവതരാജനുണ്ട്; ധാതുക്കളുടെ മഹത്തായ ഉറവിടം. അദ്ദേഹത്തിനു രണ്ടു പുത്രിമാരുണ്ട്; രൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ അവർക്കു തുല്യരില്ല.’ ‘ആകരം’ എന്നാൽ ഉത്പത്തിസ്ഥാനം, നിധി. ഇതിലൂടെ ഗംഗ വെറുമൊരു നദിയല്ല, പർവതരാജന്റെ പുത്രിയാണ് എന്ന കുലഗൗരവം ആദ്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൂമിശാസ്ത്രപരമെന്നു തോന്നിയ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം വംശകഥയുടെ രൂപത്തിലാണ് നൽകപ്പെടുന്നത്.
‘മേരുവിന്റെ പുത്രിയും സുന്ദരമായ അരക്കെട്ടുള്ളവളും മനോജ്ഞയുമായ മേന എന്ന ഹിമവാന്റെ പ്രിയപത്നിയാണ് ആ രണ്ടു കന്യകമാരുടെയും മാതാവ്. അവളിൽ ജനിച്ച ഹിമവാന്റെ മൂത്ത പുത്രിയാണ് ഈ ഗംഗ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ടാമത്തെ പുത്രി ഉമ എന്ന പേരുള്ളവളായി.’ ഇവിടെ കവി രണ്ടു കന്യകമാരുടെയും സാമ്യവും വൈഷമ്യവും ഒരുമിച്ചു സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഇരുവരും പർവതരാജന്റെ പുത്രിമാർ; എന്നാൽ ഒരുവൾ നദീരൂപത്തിൽ ലോകത്തെ പവിത്രമാക്കും, മറ്റവൾ തപസ്സാൽ ശിവപത്നിയാകും. മേരു-ഹിമവാന്മാരുടെ ബന്ധത്താൽ പർവതങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈവാഹികമര്യാദയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘പിന്നെ ദേവകാര്യം നിർവഹിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ദേവന്മാരെല്ലാം മൂത്തവളും മൂന്നു വഴികളിൽ ഒഴുകുന്നവളുമായ ഗംഗാനദിയെ പർവതരാജനോടു വരിച്ചു. ഹിമവാനും മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ഹിതം ഇച്ഛിച്ച്, സ്വേച്ഛയാൽ വഴി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നവളും ലോകപാവനിയുമായ പുത്രി ഗംഗയെ ധർമപൂർവം നൽകി.’ ‘സ്വച്ഛന്ദപഥഗാ’ എന്നാൽ സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം വഴി പോകുന്നവൾ; അത്തരത്തിലുള്ളവളെയും പിതാവ് നൽകി എന്നതു മഹാദാനമാണ്. ‘ധർമേണ’ എന്നാൽ വിധിപൂർവം, കന്യാദാനവിധിയനുസരിച്ച്. മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കുംവേണ്ടി, ത്രിലോകഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്ന ദേവന്മാർ അവളെ സ്വീകരിച്ച്, ഗംഗയെ കൊണ്ടുപോയി, കൃതാർഥമായ അന്തരാത്മാവോടെ പോയി. ‘കൃതാർഥേന അന്തരാത്മനാ’ എന്നാൽ മനോരഥം സിദ്ധിച്ചവരായി; ദേവന്മാർക്കും ഇതു മഹാലാഭമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി കന്യാദാനത്തിന്റെ ലൗകികവിധിയെത്തന്നെ ദൈവികസന്ദർഭത്തിൽ ചേർക്കുന്നു — ദേവന്മാർ വരിക്കുന്നു, പിതാവ് ധർമപൂർവം നൽകുന്നു, വരന്റെ പക്ഷം കൃതാർഥരായി സ്വീകരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ഗംഗയുടെ ദേവനദീത്വം ധർമമൂലമാണ്, ബലാത്കാരമൂലമല്ല എന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.
‘രഘുനന്ദനാ, പർവതപുത്രിയായ മറ്റേ കന്യക ഉഗ്രമായ സുവ്രതം കൈക്കൊണ്ട് തപസ്സു ചെയ്തു; തപസ്സായിരുന്നു അവളുടെ ധനം, അതിനാൽ ‘തപോധന’. ഉഗ്രതപസ്സുള്ളവളും ലോകം നമസ്കരിക്കുന്നവളുമായ ഉമയെ പർവതശ്രേഷ്ഠൻ അപ്രതിരൂപനായ രുദ്രനു നൽകി.’ ‘അപ്രതിരൂപൻ’ എന്നാൽ തുല്യനായി ആരുമില്ലാത്തവൻ. മൂത്തവളെ ദേവന്മാർ യാചിച്ചു; ഇളയവളോ സ്വന്തം തപസ്സാൽത്തന്നെ വരനെ നേടി — ഈ വ്യത്യാസം ശ്രദ്ധിക്കണം. ‘രാഘവാ, ലോകം നമസ്കരിക്കുന്ന പർവതരാജന്റെ ഈ രണ്ടു പുത്രിമാരാണ് — നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഗംഗയും ഉമാദേവിയും.’ ഇരുവരും ലോകവന്ദ്യരാണ്; ഒരുവൾ ജലത്താൽ, മറ്റവൾ തപസ്സാൽ.
‘ഗതിയുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കുഞ്ഞേ, മൂന്നു വഴികളിൽ ഒഴുകുന്നവൾ ആദ്യം ആകാശത്തേക്കു പോയതെങ്ങനെയെന്ന് ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു. രമ്യയായ ഈ ദേവനദി, പർവതരാജന്റെ പുത്രി, അപ്പോൾ നിഷ്പാപയായി ജലം വഹിക്കുന്നവളായി ദേവലോകത്തേക്കു കയറി.’ ‘ഖം ഗതാ’ എന്നാൽ ആകാശമാർഗത്തിൽ പോയി; ‘സുരലോകം സമാരൂഢാ’ എന്നാൽ ദേവലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതയായി. ‘വിപാപാ’ എന്നാൽ നിഷ്പാപ, പാപം ഹരിക്കുന്നവളും. ഇങ്ങനെ ഗംഗയുടെ ആദ്യഗതി പറയപ്പെട്ടു; ഭൂമിയിലേക്കുള്ള അവതരണത്തിന്റെ കഥ അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ പറയപ്പെടും. ചോദ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തിനു മാത്രമേ ഇവിടെ ഉത്തരം നൽകിയിട്ടുള്ളൂ; ബാക്കി കേൾക്കുന്നവന്റെ കൗതൂഹലം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥