സർഗ്ഗം
പുത്രേഷ്ടിയും രാവണവധോപായവും
ഋഷ്യശൃംഗൻ നടത്തിയ പുത്രേഷ്ടി, ദേവന്മാരുടെ ബ്രഹ്മപ്രാർത്ഥന, വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരപ്രതിജ്ഞ
മേധാവിയായ ഋഷ്യശൃംഗൻ അല്പനേരം ധ്യാനിച്ച് ഇനി ചെയ്യേണ്ടതു നിശ്ചയിക്കുന്നു. പിന്നീട് ധ്യാനത്തിൽനിന്ന് ഉണർന്ന ആ വേദജ്ഞൻ ദശരഥനോടു പറഞ്ഞു — 'പുത്രലാഭത്തിനുവേണ്ടി ഞാൻ അങ്ങേക്കായി പുത്രീയമായ ഇഷ്ടി നടത്താം; അഥർവ്വശിരസ്സിൽ പറയപ്പെട്ട മന്ത്രങ്ങളാൽ വിധിപ്രകാരം അതു സിദ്ധിക്കുന്നു.' ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ തേജസ്വി ഇഷ്ടി ആരംഭിച്ചു, മന്ത്രങ്ങളിൽ കാണുന്ന കർമ്മവിധിയനുസരിച്ച് അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: അശ്വമേധം അവസാനിച്ചു, എന്നിട്ടും പുത്രൻ ലഭിച്ചില്ല; അതിനാൽ പ്രത്യേകമായ ഒരു ഇഷ്ടി ആവശ്യമാകുന്നു. മഹാക്രതു രാജാവിന്റെ പാപം നശിപ്പിക്കുന്നു, ഇഷ്ടിയാകട്ടെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഫലം സാധിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ 'ധ്യാത്വാ' (ധ്യാനിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മുനി പെട്ടെന്നു വാക്കുകൊടുക്കുന്നില്ല എന്നാണ്; ആദ്യം ധ്യാനം, പിന്നെ വാക്ക്, പിന്നെ കർമ്മം — ഇതാണ് ഋഷിയുടെ മര്യാദ. 'ലബ്ധസംജ്ഞഃ' (ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്) എന്ന പദത്താൽ ധ്യാനത്തിൽനിന്നുള്ള മടങ്ങിവരവ് കാണിക്കപ്പെടുന്നു.
യജ്ഞം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവ്വന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഭാഗം സ്വീകരിക്കാനായി വിധിപ്രകാരം അവിടെ ഒത്തുചേർന്നു. ആ ദേവതകൾ ന്യായമനുസരിച്ച് ആ സദസ്സിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി ലോകകർത്താവായ ബ്രഹ്മാവിനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കഥയുടെ മഹത്തായ ഒരു സന്ധിയുണ്ട് — ദശരഥന്റെ ഗൃഹകാമന ദേവന്മാരുടെ ലോകകാര്യവുമായി ചേരുന്നു. മർത്ത്യന്റെ പുത്രേച്ഛ അമർത്ത്യരുടെ സങ്കടവുമായി കൂടിച്ചേരുന്നത് ഒരേ വേദിയിലാണ്. ഹവിസ്സു സ്വീകരിക്കാൻ വന്ന ദേവന്മാർ അവിടെത്തന്നെ സ്വയം യാചകരായിത്തീരുന്നു — ഈ വിരോധാഭാസം കവി ഉദ്ദേശിച്ചതാണ്. ദാതാക്കൾ യാചിക്കുന്നു എന്നതുതന്നെയാണ് അധർമ്മത്തിന്റെ അളവ്.
ദേവന്മാർ പറയുന്നു — 'ഭഗവാനേ, അങ്ങയുടെ പ്രസാദംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ ഇത്രത്തോളം വളർന്നത്. അവൻ വീര്യംകൊണ്ട് ഞങ്ങളെയെല്ലാം പീഡിപ്പിക്കുന്നു; അവനെ അടക്കാൻ ഞങ്ങൾക്കു കഴിയുന്നില്ല. പ്രീതനായ അങ്ങ് അന്ന് അവന് ഒരു വരം നൽകി; ആ വരത്തെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ അവന്റെ എല്ലാ അപരാധങ്ങളും ക്ഷമിക്കുന്നു. ആ ദുർമ്മതി മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഉദ്വേഗപ്പെടുത്തുന്നു, ഉന്നതരെ ദ്വേഷിക്കുന്നു, ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ധർഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.' 'ത്വത്പ്രസാദേന' (അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ) എന്ന പദം മർമ്മസ്പർശിയാണ് — വരം നൽകിയവനു മാത്രമേ അതിന്റെ അതിർത്തി അറിയൂ; അതിനാൽ ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ സമീപിക്കുന്നു. 'ക്ഷമാമഹേ' (ഞങ്ങൾ ക്ഷമിക്കുന്നു) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ ദൈന്യം വ്യക്തമാകുന്നു — ശക്തികൊണ്ടല്ല അവർ സഹിക്കുന്നത്, വരത്തിന്റെ ഗൗരവംകൊണ്ടാണ്. വരം രക്ഷകമായിരുന്നു, അതുതന്നെ ബന്ധനമായിത്തീർന്നു.
വരദാനത്താൽ മോഹിതനായ, ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത അവൻ ഋഷിമാരെയും യക്ഷന്മാരെയും ഗന്ധർവ്വന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും അസുരന്മാരെയും അതിക്രമിക്കുന്നു. സൂര്യൻ അവനെ തപിപ്പിക്കുന്നില്ല, കാറ്റ് അവന്റെ അരികിൽ വീശുന്നില്ല, ഇളകുന്ന തിരമാലകളുള്ള സമുദ്രംപോലും അവനെ കണ്ടാൽ ഇളകുന്നില്ല. 'ഭയങ്കരരൂപിയായ ആ രാക്ഷസനിൽനിന്ന് ഞങ്ങൾക്കു വലിയ ഭയമുണ്ട്; ഭഗവാനേ, അവന്റെ വധത്തിനായി അങ്ങ് ഒരു ഉപായം ചെയ്യണം' എന്ന് അവർ യാചിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെയും വായുവിന്റെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും സ്തംഭനത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത് പ്രകൃതിപോലും അവനോടുള്ള ഭയത്താൽ സ്വധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു എന്നാണ്. സൂര്യൻ ചൂട് ഉപേക്ഷിക്കുന്നിടത്ത്, വായു ഗതി ഉപേക്ഷിക്കുന്നിടത്ത്, സമുദ്രം തിരമാലകൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നിടത്ത് ലോകത്തിന്റെ സ്ഥിതിതന്നെ നശിക്കുന്നു. ഇതാണ് അധർമ്മത്തിന്റെ പൂർണ്ണത, അവതാരത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും. 'അസുരാൻ' (അസുരന്മാരെയും) എന്ന പദവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവൻ സ്വജാതിയിൽപ്പെട്ടവരെപ്പോലും വെറുതെ വിടുന്നില്ല; അധർമ്മം പക്ഷം നോക്കുന്നില്ല.
എല്ലാ ദേവന്മാരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ആലോചിച്ചു പറഞ്ഞു — 'ഹാ, ഈ ദുരാത്മാവിന്റെ വധോപായം ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഗന്ധർവ്വന്മാരിൽനിന്നും യക്ഷന്മാരിൽനിന്നും ദേവതകളിൽനിന്നും രാക്ഷസന്മാരിൽനിന്നും 'ഞാൻ അവധ്യനായിരിക്കണം' എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞു; ഞാനും 'അങ്ങനെതന്നെ' എന്നു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ അവജ്ഞയാൽ ആ രാക്ഷസൻ അന്ന് മനുഷ്യരുടെ പേരു പറഞ്ഞില്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യനാൽ മാത്രമേ അവൻ വധിക്കപ്പെടൂ; മറ്റൊരു മരണം അവനില്ല.' ഇതുതന്നെയാണ് രാമായണത്തിന്റെ മുഴുവൻ മൂലകാരണം. രാവണൻ ദേവാസുരന്മാരിൽനിന്ന് അഭയം യാചിച്ചു, മനുഷ്യരെയാകട്ടെ നിസ്സാരരെന്നു കരുതി കണക്കിലെടുത്തില്ല. അവജ്ഞയാൽ അവൻ യാചിക്കാതെ വിട്ടതുതന്നെ അവന്റെ മരണത്തിന്റെ വാതിലായി. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വിഷ്ണു മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ജന്മമെടുക്കേണ്ടിവരുന്നത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാമൻ മനുഷ്യനായിരിക്കുന്നത്, പ്രത്യക്ഷദേവനല്ലാതെ. ഗർവ്വം സ്വയംതന്നെ തന്റെ പഴുത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കണക്കിലെടുക്കാത്തതുതന്നെ ഘാതകമാകുന്നു.
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞ ആ പ്രിയവാക്കു കേട്ട് ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായി. ഇതിനിടയിൽത്തന്നെ മഹാദ്യുതിയും ജഗത്പതിയുമായ വിഷ്ണു — ശംഖും ചക്രവും ഗദയും കൈയിലേന്തി, മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്ത് — അവിടെ വന്നെത്തി. സൂര്യൻ മേഘത്തിന്മേൽ കയറുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം വൈനതേയന്റെ (ഗരുഡന്റെ) പുറത്തു കയറി വന്നു; ഉരുക്കിയ സ്വർണ്ണംകൊണ്ടുള്ള തോൾവളകൾ അണിഞ്ഞ്, ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ വന്ദിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മാവിനോടു ചേർന്ന് അവിടെ ശാന്തനായി നിന്നു. പിന്നീട് എല്ലാ ദേവന്മാരും നമ്രരായി അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു. വിഷ്ണു ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടു എന്നു കവി പറയുന്നില്ല — ഉപായം അറിയപ്പെട്ട നിമിഷംതന്നെ ഉപായം നടപ്പാക്കേണ്ടവൻ സ്വയം സന്നിഹിതനായി; ഇതു കാവ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ സംവിധാനമാണ്. കൂടാതെ 'സമാഹിതസ്തസ്ഥൗ' (ശാന്തനായി നിന്നു) എന്ന പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാന്തത വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു — എല്ലാവരും വ്യഗ്രരാണ്, അദ്ദേഹം മാത്രം സ്ഥിരനാണ്. ആയുധധാരിയായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ആദ്യം ശ്രോതാവാണ്, പിന്നീടാണ് കർത്താവ്. ശംഖചക്രഗദാപാണി, പീതാംബരധാരി എന്ന വേഷവർണ്ണനയാലും ഗരുഡാരോഹണത്താലും — ഈ പദങ്ങളാൽ കവി അദ്ദേഹത്തെ പ്രത്യക്ഷമെന്നപോലെ കാണിക്കുന്നു, വായനക്കാരനും ആ സദസ്സിൽ ഇരിക്കുന്നുവെന്നപോലെ.
ദേവന്മാർ പറയുന്നു — 'വിഷ്ണോ, ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ അങ്ങയെ നിയോഗിക്കുന്നു. ധർമ്മജ്ഞനും ഉദാരനും മഹർഷിതുല്യതേജസ്വിയുമായ അയോധ്യാധിപതി ദശരഥന്റെ, ലജ്ജയ്ക്കും ശ്രീക്കും കീർത്തിക്കും ഉപമകളായ മൂന്നു ഭാര്യമാരിൽ, അങ്ങ് സ്വയം നാലായി പിരിഞ്ഞ് പുത്രനായി ജനിച്ചാലും. അവിടെ മനുഷ്യനായി, വളർന്നുവന്ന ലോകകണ്ടകവും ദേവന്മാർക്ക് അവധ്യനുമായ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ചാലും.' 'ചതുർവിധം' (നാലുവിധം) എന്ന പദത്താൽ നാലു സഹോദരന്മാർ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരേ ആത്മാവ് നാലു ശരീരങ്ങളിലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. 'ചതുർവിധം' എന്ന പദത്തിൽനിന്നുതന്നെ രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, ഭരതൻ, ശത്രുഘ്നൻ എന്നിവർ തമ്മിലുള്ള ഭേദം ബാഹ്യം മാത്രമാണ്, ആന്തരികമല്ല എന്ന് അറിയാം. 'ദൈവതൈരവധ്യം' (ദേവന്മാർക്ക് അവധ്യൻ) എന്ന പദത്തിൽ അവതാരത്തെ നിഷ്പാദിപ്പിക്കുന്ന അതേ വിരോധം വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു — ദേവൻ ദേവനെന്ന നിലയിലല്ല, മനുഷ്യനെന്ന നിലയിലാണ് വധിക്കുന്നത്. ഇവിടെ കുലം, നഗരം, റാണിമാരുടെ ഗുണങ്ങൾ — എല്ലാം അവതാരത്തിനു മുമ്പുതന്നെ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ ദേവന്മാർ 'നിയോക്ഷ്യാമഹേ' (നിയോഗിക്കുന്നു) എന്നാണ് പറയുന്നത്, 'യാചാമഹേ' (യാചിക്കുന്നു) എന്നല്ല — ലോകഹിതം പ്രയോജനമായിരിക്കുന്നിടത്ത് പ്രാർത്ഥനപോലും നിയോഗംപോലെയാകുന്നു.
'മൂഢനായ ആ രാക്ഷസൻ രാവണൻ വീര്യത്തിന്റെ അതിപ്രസരത്താൽ ദേവന്മാരെയും ഗന്ധർവ്വന്മാരെയും സിദ്ധന്മാരെയും ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ആ രൗദ്രൻ നന്ദനവനത്തിൽ ക്രീഡിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഋഷിമാരെയും ഗന്ധർവ്വന്മാരെയും അപ്സരസ്സുകളെയും വീഴ്ത്തിക്കളഞ്ഞു. അവന്റെ വധത്തിനായി ഞങ്ങൾ മുനിമാരോടൊപ്പം വന്നിരിക്കുന്നു; സിദ്ധരും ഗന്ധർവ്വരും യക്ഷരും അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അല്ലയോ പരന്തപാ, അങ്ങുതന്നെയാണ് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും പരമമായ ഗതി. ദേവശത്രുക്കളുടെ വധത്തിനായി മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിക്കാൻ മനസ്സുവെച്ചാലും.' 'നൃണാം ലോകേ മനഃ കുരു' (മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിക്കാൻ മനസ്സുവെച്ചാലും) എന്ന പ്രാർത്ഥന ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കിന്റെതന്നെ പ്രയോഗമാണ് — ഉപായം കേട്ട ദേവന്മാർ അതുതന്നെ യാചിക്കുന്നു; ജ്ഞാനത്തിൽനിന്നു പ്രാർത്ഥന, പ്രാർത്ഥനയിൽനിന്ന് അവതാരം. 'ശരണം ഗതാഃ' (ശരണം പ്രാപിച്ചു) എന്ന പദത്താൽ ശരണാഗതിതത്ത്വം ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു, അതു പിന്നീട് വിഭീഷണപ്രസംഗത്തിൽ പൂർണ്ണത പ്രാപിക്കുന്നു. നന്ദനവനത്തിൽനിന്നുള്ള പതനം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് സ്വർഗ്ഗംപോലും സുരക്ഷിതമല്ല എന്നാണ്; ക്രീഡപോലും സാധ്യമല്ലാത്തിടത്ത് ശാന്തി എവിടെ? 'ത്വം ഗതിഃ പരമാ' (അങ്ങാണ് പരമഗതി) എന്ന വാക്കിലൂടെ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ പരാശ്രയത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ദേവശ്രേഷ്ഠനും സർവ്വലോകവന്ദിതനുമായ ദേവേശൻ വിഷ്ണു, പിതാമഹനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ഒത്തുകൂടിയ ധർമ്മനിഷ്ഠരായ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും പറഞ്ഞു — 'ഭയം ഉപേക്ഷിക്കുവിൻ, നിങ്ങൾക്കു മംഗളം. നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി, ക്രൂരനും ദുരാധർഷനും ദേവർഷിമാർക്കു ഭീതിജനകനുമായ ആ രാവണനെ പുത്രപൗത്രന്മാരോടും അമാത്യന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടും ജ്ഞാതിബാന്ധവന്മാരോടുംകൂടി യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ച്, പതിനോരായിരം വർഷം ഈ ഭൂമിയെ പരിപാലിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ മനുഷ്യലോകത്തിൽ വസിക്കും.' ഇവിടെ വധം മാത്രമല്ല, ദീർഘമായ ധർമ്മരാജ്യവും പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാമായണം യുദ്ധകഥയും രാജ്യകഥയുമാണ് — ഇത് ഇവിടെത്തന്നെ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു. 'സപുത്രപൗത്രം സാമാത്യം സമന്ത്രിജ്ഞാതിബാന്ധവം' എന്നു വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നതിലൂടെ ഒരു പുരുഷനെയല്ല, സമഗ്രമായ അധർമ്മവ്യവസ്ഥയെയാണ് നശിപ്പിക്കേണ്ടത് എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. 'ഭയം ത്യജത' (ഭയം ഉപേക്ഷിക്കുവിൻ) എന്നത് രണ്ടു പദങ്ങൾ മാത്രമാണ്, എങ്കിലും അവയിലാണ് സമഗ്രമായ അഭയദാനത്തിന്റെ സാരം. ഈ വാക്കു കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ ദേവന്മാരുടെ ചിന്ത അകന്നു; ഇനിമുതൽ കഥ ദശരഥന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു.
ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർക്കു വരം നൽകി ആത്മവാനായ വിഷ്ണു മനുഷ്യലോകത്തിൽ തന്റെ ജന്മഭൂമിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. പിന്നീട് താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള അദ്ദേഹം സ്വയം നാലായി പിരിഞ്ഞ് അപ്പോൾ ദശരഥരാജാവിനെ പിതാവായി തിരഞ്ഞെടുത്തു. അപ്പോൾ ദേവർഷിമാരും ഗന്ധർവ്വന്മാരും രുദ്രന്മാരോടും അപ്സരസ്സുകളോടുംകൂടി ദിവ്യമായ സ്തുതികളാൽ മധുസൂദനനെ സ്തുതിച്ചു. 'രോചയാമാസ' (ഇഷ്ടപ്പെട്ടു തിരഞ്ഞെടുത്തു) എന്ന പദം സുന്ദരമാണ് — അവതാരം മറ്റാരോ നിശ്ചയിച്ചതല്ല, സ്വന്തം ഇഷ്ടമാണ്; സ്വേച്ഛയാൽത്തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ പിതാവിനെ വരിക്കുന്നത്. സ്തുതികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം മനുഷ്യജന്മത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ജന്മഭൂമിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയും സാർത്ഥകമാണ് — അവതാരത്തിൽ ദേശവും കാലവും കുലവും എല്ലാം ആലോചിച്ചശേഷമാണ് അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്.
ഒടുവിൽ ദേവന്മാർ ഛന്ദസ്സു മാറ്റി വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു — 'ഉദ്ധതനും ഉഗ്രതേജസ്വിയും ദർപ്പം വളർന്നവനും ദേവേന്ദ്രന്റെ ശത്രുവും ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവനും സജ്ജനങ്ങൾക്കും തപസ്വികൾക്കും മുള്ളും ഭീതിജനകനുമായ ആ രാവണനെ പിഴുതെറിഞ്ഞ് തപസ്വികളെ രക്ഷിച്ചാലും. അവനെ സൈന്യത്തോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി വധിച്ച്, ചിന്താജ്വരം നീങ്ങി, ദേവേന്ദ്രനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും ദോഷവും കല്മഷവും നീങ്ങിയതുമായ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം മടങ്ങിവന്നാലും.' ശ്ലോകവൃത്തത്തിൽനിന്നു വംശസ്ഥത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കഥയുടെ രണ്ടു ധാരകൾ — ദശരഥന്റെ പുത്രകാമനയും ദേവന്മാരുടെ രാവണഭയവും — ഈ സർഗത്തിൽ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു; ഇനിമുതൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ രാമായണം ആരംഭിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥