സർഗ്ഗം
അശ്വമേധാനുഷ്ഠാനം
കുതിരയുടെ മടങ്ങിവരവ്, വപാഹോമം, കൗസല്യയുടെ കർമ്മം, ഋത്വിക്കുകൾക്കുള്ള ദക്ഷിണ
ഒരു സംവത്സരം പൂർത്തിയായപ്പോൾ യജ്ഞാശ്വം മടങ്ങിയെത്തി. അശ്വമേധത്തിൽ കുതിര ഒരു വർഷം മുഴുവൻ ഭൂമിയിൽ സ്വച്ഛന്ദം സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിനെ തടയുന്നവനോട് യജമാനൻ യുദ്ധം ചെയ്യണം. തടസ്സമില്ലാതെ മടങ്ങിയെത്തുന്ന കുതിര യജമാനന്റെ സാർവ്വഭൗമത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ വർഷാവസാനം സരയുവിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ രാജാവിന്റെ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു. ഋഷ്യശൃംഗനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാർ കർമ്മം തുടങ്ങി. വേദപാരംഗതരായ യാജകർ വിധിപ്രകാരവും ന്യായപ്രകാരവും ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് കർമ്മം ചെയ്യുന്നു. 'പരിക്രാമന്തി' (ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുന്നു) എന്ന പദത്താൽ യജ്ഞഭൂമിയിൽ ഋത്വിക്കുകളുടെ നിയതമായ സഞ്ചാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എവിടെ, എപ്പോൾ, ആര് പോകണം എന്നതുപോലും ശാസ്ത്രത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. അവർ ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് പ്രവർഗ്യം ചെയ്ത്, ഉപസത്തും അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു; അതിദേശംകൊണ്ട് ലഭിക്കുന്ന അധികകർമ്മങ്ങളും വിധിപ്രകാരം ചെയ്തു. പ്രവർഗ്യം എന്നാൽ മഹാവീരപാത്രത്തിൽ ചൂടാക്കിയ പാലുകൊണ്ടുള്ള ഹോമമാണ്; ഉപസത്ത് എന്നാൽ സോമയാഗത്തിന്റെ പൂർവ്വാംഗമായ ഇഷ്ടിയാണ്. പിന്നീട് സന്തുഷ്ടരായ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാർ ദേവതാപൂജ ചെയ്ത് പ്രാതഃസവനം മുതലായ കർമ്മങ്ങൾ വിധിപ്രകാരം ചെയ്തു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കവി ആദ്യം വർണ്ണിക്കുന്നത് വൈഭവമല്ല, വിധിശുദ്ധിയാണ്. യജ്ഞത്തിന്റെ ശോഭ വിധിയിലാണ്, കാഴ്ചയിലല്ല. 'അഥ' (അനന്തരം) എന്ന പദത്താൽ കഴിഞ്ഞ സർഗവുമായുള്ള ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — യജ്ഞഭൂമി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട, രാജാക്കന്മാർ വന്നുചേർന്ന ആ സന്ദർഭത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണിത്.
ഇന്ദ്രനുള്ള ഭാഗം വിധിപ്രകാരം നൽകപ്പെട്ടു, പാപരഹിതനായ സോമരാജാവ് അഭിഷുതനുമായി. അമ്മിക്കല്ലുകൾകൊണ്ട് സോമലതയുടെ നീര് പിഴിഞ്ഞെടുക്കുന്നു എന്നതാണ് 'അഭിഷുതഃ' എന്നതിന്റെ അർത്ഥം; വേദങ്ങളിൽ സോമനെ 'രാജാവ്' എന്നു വിളിക്കുന്നു, അതിനാൽ ഇവിടെ 'രാജാവ്' എന്ന പദം ദശരഥനെയല്ല, സോമനെയാണ് കുറിക്കുന്നത്. പിന്നീട് ക്രമമനുസരിച്ച് മാധ്യന്ദിനസവനം നടന്നു. സവനം എന്നാൽ സോമം പിഴിയുന്ന സമയമാണ്; ഒരു ദിവസം മൂന്നു സവനങ്ങളുണ്ട് — പ്രാതഃസവനം, മാധ്യന്ദിനസവനം, തൃതീയസവനം. ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാർ ശാസ്ത്രം നോക്കി ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ തൃതീയസവനവും നടത്തി. ഋഷ്യശൃംഗൻ മുതലായവർ ശിക്ഷയനുസരിച്ചുള്ള അക്ഷരശുദ്ധിയോടുകൂടിയ മന്ത്രങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രൻ മുതലായ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ആവാഹിച്ചു. 'ശിക്ഷാക്ഷരസമന്വിതൈഃ' എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — സ്വരങ്ങളുടെയും വർണ്ണങ്ങളുടെയും ഉച്ചാരണം പഠിപ്പിക്കുന്ന വേദാംഗമാണ് ശിക്ഷ. ഉച്ചാരണശുദ്ധിയാണ് മന്ത്രത്തിന്റെ പ്രാണൻ; അതിൽ പിഴച്ചാൽ യജ്ഞം വിഫലമാകുന്നു. പിന്നീട് ഹോതാക്കൾ മധുരവും സ്നിഗ്ധവുമായ ഗീതങ്ങളാലും മന്ത്രാഹ്വാനങ്ങളാലും ദേവന്മാരെ ആവാഹിച്ച് സ്വർഗ്ഗവാസികൾക്ക് യഥായോഗ്യം ഹവിർഭാഗങ്ങൾ നൽകി. ദേവന്മാർക്കു നൽകുന്നതിനെ 'ഭാഗം' എന്നു പറയുന്നു — ഓരോ ദേവനും ഒരു നിയതമായ അംശമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ മൂന്നു സവനങ്ങളും ക്രമമായി പൂർത്തിയായി; ഇതിലൂടെ അശ്വമേധത്തിന്റെ സോമം പിഴിയുന്ന ദിവസം (സൗത്യദിനം) വിധിപ്രകാരം നടന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
അവിടെ ഹോമിക്കപ്പെടാത്തതായി ഒന്നുമുണ്ടായിരുന്നില്ല, എവിടെയും ഒന്നും പിഴച്ചതുമില്ല. എല്ലാം ബ്രഹ്മവത്, അതായത് വേദവിഹിതമെന്നപോലെ, കാണപ്പെട്ടു; ഋത്വിക്കുകൾ ക്ഷേമകരമായിത്തന്നെ കർമ്മം ചെയ്തു. മഹായജ്ഞങ്ങളിൽ പിഴവിന്റെ ഭയം വലുതാണ്; വിധിയില്ലാത്ത യജ്ഞത്തിന്റെ കർത്താവ് ഉടനെ നശിക്കുന്നു എന്ന് മുൻസർഗത്തിൽത്തന്നെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഇവിടെ കവി നിർദ്ദോഷതയെ വിശേഷിച്ചു പറയുന്നു. ആ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷീണിതനോ വിശക്കുന്നവനോ ആയി ആരും കാണപ്പെട്ടില്ല. അവിടെ വിദ്യയില്ലാത്ത ഒരു ബ്രാഹ്മണനും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, നൂറിൽ കുറഞ്ഞ അനുചരന്മാരുള്ളവനായും ആരുമില്ല — ഓരോ വിപ്രനും നൂറോ അതിലധികമോ ശിഷ്യരും സേവകരും ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നർത്ഥം. ബ്രാഹ്മണർ നിത്യവും ഭക്ഷിച്ചു, നാഥവാന്മാരും ഭക്ഷിച്ചു, താപസന്മാരും ശ്രമണന്മാരും ഭക്ഷിച്ചു. ഇവിടെ കവിയുടെ ദൃഷ്ടി ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — യജ്ഞത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം ഹോമംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, അന്നദാനംകൊണ്ടും അളക്കപ്പെടുന്നു. ഒരാളെങ്കിലും വിശന്നിരിക്കുന്നിടത്ത് യജ്ഞം അപൂർണ്ണംതന്നെ. 'നാഥവന്തഃ' എന്ന പദത്തിന്റെ അർത്ഥം — ഒരു യജമാനനെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുന്നവർ; അവർക്കും അവിടെ അന്നം ലഭിക്കുന്നു. ശ്രമണന്മാർ എന്നാൽ പരിവ്രാജകർ, താപസന്മാർ വനവാസികൾ; ഇരുകൂട്ടർക്കും അവിടെ ആതിഥ്യമുണ്ടായിരുന്നു.
വൃദ്ധരും രോഗികളും സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും — എല്ലാവരും ഇടവിടാതെ ഭക്ഷിച്ചു; എന്നിട്ടും അവർക്കു തൃപ്തി വന്നില്ല, കാരണം അന്നം അത്രയ്ക്കു സ്വാദുള്ളതായിരുന്നു. 'കൊടുക്കുവിൻ, കൊടുക്കുവിൻ, അന്നവും പലവിധ വസ്ത്രങ്ങളും' എന്നു പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട ജനങ്ങൾ അങ്ങനെ പലവട്ടം ചെയ്തു. ഈ ആവർത്തനം ആജ്ഞയുടെ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു; ദാനം മന്ദമാകരുത്, വീണ്ടും വീണ്ടും ഇടവിടാതെ നടക്കണം. പർവ്വതസമാനമായ അന്നക്കൂമ്പാരങ്ങൾ അവിടെ ദിവസംതോറും കാണപ്പെട്ടു; ദിവസവും വിധിപ്രകാരം പാകം ചെയ്ത അന്നത്തിന്റെ രാശികൾ നിലകൊണ്ടു. പല ദേശങ്ങളിൽനിന്നു വന്നെത്തിയ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീസമൂഹങ്ങളും ആ മഹാത്മാവിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ അന്നപാനങ്ങളാൽ നന്നായി സത്കരിക്കപ്പെട്ടു. വിധിപ്രകാരം പാകംചെയ്ത അന്നം സ്വാദുള്ളതാണെന്ന് ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാർ പ്രശംസിക്കുന്നു; 'ഹാ, ഞങ്ങൾ തൃപ്തരായി, അങ്ങേക്കു മംഗളം' എന്ന വാക്ക് രാഘവൻ കേട്ടു. ഈ ശ്ലോകം അത്യന്തം ഹൃദ്യമാണ് — രാജാവ് തന്റെ സ്തുതിയല്ല കേൾക്കുന്നത്, തൃപ്തരായ ജനങ്ങളുടെ വാക്കാണ്. ഇതുതന്നെയാണ് യജ്ഞഫലത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരീക്ഷ. 'ഭദ്രം തേ' (അങ്ങേക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവചനംതന്നെയാണ് രാജാവിനുള്ള ദക്ഷിണ. വസ്ത്രദാനവും അന്നത്തോടൊപ്പം പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വിശപ്പും വസ്ത്രമില്ലായ്മയും — ഇവ രണ്ടുമാണ് ദൈന്യത്തിന്റെ മുഖ്യരൂപങ്ങൾ, രണ്ടും അവിടെ നിവാരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.
നന്നായി അലങ്കരിച്ച പുരുഷന്മാർ ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭക്ഷണം വിളമ്പി; തിളങ്ങുന്ന മണിക്കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച മറ്റുചിലർ അവരെ പരിചരിച്ചു. വിളമ്പുന്നവരും അലങ്കരിച്ചവരായിരുന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ അവിടെ സേവനവും ആദരണീയമായിരുന്നു എന്ന് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. കർമ്മാന്തരത്തിൽ — ഒരു കർമ്മം അവസാനിച്ചശേഷം മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുന്നതിനു മുമ്പുള്ള ഇടവേളയിൽ — വാഗ്മികളും ധീരരുമായ വിപ്രന്മാർ പരസ്പരം ജയിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അനേകം ഹേതുവാദങ്ങൾ നടത്തി. ഹേതുവാദം എന്നാൽ യുക്തിപൂർവ്വമായ ശാസ്ത്രചർച്ചയാണ്. ദിവസംതോറും സംസ്തരത്തിൽ (യജ്ഞകർമ്മത്തിൽ) കുശലരായ ദ്വിജന്മാർ പ്രേരിതരായി ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ചെയ്തു. ആ രാജാവിന്റെ സദസ്യരിൽ ഷഡംഗങ്ങൾ അറിയാത്തവനോ വ്രതമില്ലാത്തവനോ ബഹുശ്രുതനല്ലാത്തവനോ വാദത്തിൽ അകുശലനോ ആയി ആരും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഷഡംഗങ്ങൾ എന്നാൽ ശിക്ഷ, കല്പം, വ്യാകരണം, നിരുക്തം, ഛന്ദസ്സ്, ജ്യോതിഷം എന്നിവയാണ്. സദസ്യൻ എന്നാൽ യജ്ഞത്തിൽ കർമ്മം ചെയ്യാതെ കർമ്മത്തിന്റെ ശുദ്ധി പരിശോധിക്കുന്ന വിദ്വാനാണ്. ഇതിൽനിന്ന് ഈ യജ്ഞം കേവലം ഒരു ക്രിയാകാണ്ഡമായിരുന്നില്ല, മഹത്തായ ഒരു വിദ്വത്സഭകൂടിയായിരുന്നു എന്ന് അറിയാം. അന്നദാനവും വാദവിദ്യയും — രണ്ടും യജ്ഞത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്; ഒന്നുകൊണ്ട് ശരീരം പോഷിക്കുന്നു, മറ്റൊന്നുകൊണ്ട് ബുദ്ധിയും.
യൂപോച്ഛ്രയത്തിന്റെ സമയത്ത് കൂവളംകൊണ്ടുള്ള ആറു യൂപങ്ങളും, കരിങ്ങാലികൊണ്ടുള്ള അത്രതന്നെയും, കൂവളത്തോടൊപ്പം പ്ലാശുകൊണ്ടുള്ള (പർണ്ണിൻ) അത്രതന്നെയും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. യജ്ഞപശുവിനെ ബന്ധിക്കുന്ന സ്തംഭമാണ് യൂപം; 'ഉച്ഛ്രയം' എന്നാൽ അതിനെ ഉയർത്തിനിർത്തൽ. ശ്ലേഷ്മാതകംകൊണ്ടുള്ള ഒന്നും വിധിക്കപ്പെട്ടു, ദേവദാരുകൊണ്ടുള്ള രണ്ടും വിധിക്കപ്പെട്ടു — അവ 'ബാഹുവ്യസ്തപരിഗ്രഹങ്ങൾ' ആയിരുന്നു, അതായത് കൈകൾ വിരിച്ചുനീട്ടുമ്പോഴുള്ള അകലത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടവ. ഈ യൂപങ്ങളെല്ലാം യജ്ഞകോവിദരായ ശാസ്ത്രജ്ഞർ ഉണ്ടാക്കിച്ചവയാണ്; യജ്ഞത്തിന്റെ ശോഭയ്ക്കായി അവ സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു. ഇരുപത്തൊന്നു യൂപങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഓരോന്നും ഇരുപത്തൊന്ന് അരത്നി ഉയരമുള്ളതായിരുന്നു; ഓരോന്നും ഇരുപത്തൊന്നു വസ്ത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അരത്നി എന്നാൽ കൈമുട്ടുമുതൽ മുഷ്ടിവരെയുള്ള അളവാണ്. ശില്പികൾ നന്നായി നിർമ്മിച്ച ദൃഢമായ അവയെല്ലാം വിധിപ്രകാരം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; എട്ടു വശങ്ങളുള്ളവയും മിനുസമാർന്ന രൂപമുള്ളവയുമായിരുന്നു അവ. ഇവിടെ ഇരുപത്തൊന്ന് എന്ന സംഖ്യയുടെ മൂന്നു തവണയുള്ള ആവർത്തനം — യൂപങ്ങൾ, അരത്നികൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ — വൈദികമായ സംഖ്യാനിയമത്തിന്റെ നിദർശനമാണ്. വൃക്ഷഭേദങ്ങളും യാദൃച്ഛികമായി സ്വീകരിച്ചവയല്ല; ഓരോ തടിക്കും നിയതമായ ഫലമുണ്ടെന്ന് ശ്രുതി പറയുന്നു. യൂപങ്ങളുടെ സ്വർണ്ണാലങ്കാരം ശോഭയ്ക്കു മാത്രമാണെന്ന് കവിതന്നെ പറയുന്നു; അതിനാൽ അതിൽ ലോഭമല്ല, ദേവപൂജയോടുള്ള ആദരമാണുള്ളത്. സ്ഥാപനവും വിധിപ്രകാരംതന്നെ — ഏതു സ്ഥാനത്ത് ഏതു യൂപം എന്നതെല്ലാം ശാസ്ത്രത്താൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ആ യൂപങ്ങൾ വസ്ത്രങ്ങളാൽ ആവരണം ചെയ്യപ്പെട്ട്, പുഷ്പങ്ങളാലും ഗന്ധങ്ങളാലും പൂജിക്കപ്പെട്ട്, ആകാശത്തിലെ സപ്തർഷികളെപ്പോലെ ദീപ്തിയോടെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ മനോഹരമാണ് — ആകാശത്തിൽ ഏഴു നക്ഷത്രങ്ങൾ നിയതമായ ക്രമത്തിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ യജ്ഞഭൂമിയിൽ യൂപങ്ങൾ നിരയായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇഷ്ടികകൾ ന്യായമനുസരിച്ചും കൃത്യമായ അളവിലും ഉണ്ടാക്കിക്കപ്പെട്ടു; ശില്പകർമ്മത്തിൽ കുശലരായ ബ്രാഹ്മണർ അവിടെ അഗ്നി പടുത്തുയർത്തി. രാജസിംഹന്റെ ആ ചിത്യാഗ്നി കുശലരായ ദ്വിജന്മാർ ചയനം ചെയ്തു — സ്വർണ്ണച്ചിറകുകളുള്ള, ഗരുഡാകാരമുള്ള, ത്രിഗുണമായ, പതിനെട്ട് അംശങ്ങളുള്ളത്. ചിത്യം എന്നാൽ ഇഷ്ടികകൾകൊണ്ടു പടുത്തുയർത്തുന്ന അഗ്നിയാണ്; അശ്വമേധത്തിൽ അതു ചിറകുവിരിച്ച ഗരുഡന്റെ ആകൃതിയിൽ പടുക്കപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ വിസ്താരം മൂന്നിരട്ടിയാകുമ്പോൾ പതിനെട്ടു മടങ്ങാകുന്നു. അവിടെ പശുക്കൾ അതതു ദേവതയെ ഉദ്ദേശിച്ച് നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു; സർപ്പങ്ങളും പക്ഷികളും ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ശാമിത്രത്തിൽ കുതിരയും, അതുപോലെ ജലജീവികളും — ഇതെല്ലാം അപ്പോൾ ഋഷിമാർ ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് നിയോഗിച്ചു. ശാമിത്രം എന്നാൽ പശുവിന്റെ സംജ്ഞപനം (ബലി) നടത്തുന്ന ഭൂമിയാണ്. ഇങ്ങനെ കരയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവയും ജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവയും ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവയുമായ എല്ലാ പ്രാണിവർഗ്ഗങ്ങളും ഒരു കർമ്മത്തിൽ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടു. 'രുക്മപക്ഷഃ' (സ്വർണ്ണച്ചിറകുള്ള) എന്ന പദത്താൽ ചിറകുകളുടെ സ്ഥാനത്ത് സ്വർണ്ണമയമായ ഇഷ്ടികകൾ വെച്ചിരുന്നു എന്ന് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. ഇഷ്ടികകളുടെ അളവും നിയതമായിരുന്നു — ചിതിയുടെ ശുദ്ധി അളവിന്റെ ശുദ്ധികൊണ്ടുതന്നെയാണ് സിദ്ധിക്കുന്നത്.
അവിടെ യൂപങ്ങളിൽ മുന്നൂറു പശുക്കൾ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, അവയിൽ ദശരഥന്റെ ആ ഉത്തമമായ അശ്വരത്നവും. കൗസല്യ ആ കുതിരയെ ചുറ്റും പരിചരിച്ച് പരമമായ ആനന്ദത്തോടെ മൂന്നു വാളുകൾകൊണ്ട് അതിനെ വിശസിച്ചു (മുറിച്ചു). 'പരിചര്യ' എന്നാൽ പ്രോക്ഷണം മുതലായവയാൽ സംസ്കാരം ചെയ്യുന്നു എന്നർത്ഥം; 'വിശശാസ' എന്നാൽ മൂന്ന് ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് ക്രമമായി സ്പർശിച്ച് ഛേദനം ചെയ്യുന്നു എന്നും. അതിനുശേഷം സുസ്ഥിരമായ മനസ്സോടെ ധർമ്മം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ആ പതത്രിയോടൊപ്പം ഒരു രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി. 'പതത്രി' എന്നത് കുതിരയുടെ പര്യായമാണ് — വേഗത്തിൽ പായുന്നത് എന്ന അർത്ഥത്തിൽ. ഈ രാത്രി അശ്വമേധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഗൂഢമായ അംഗമാണ്; അവിടെ മഹിഷി ധർമ്മത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, കാമത്തിനുവേണ്ടിയല്ല — 'ധർമ്മകാമ്യയാ' (ധർമ്മം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ കവി അതുതന്നെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നീട് ഹോതാവും അധ്വര്യുവും ഉദ്ഗാതാവും മഹിഷി, പരിവൃത്തി, മറ്റൊരു പത്നിയായ വാവാത എന്നിവരോടൊപ്പം കൈകൊണ്ട് ആ കുതിരയെ സംയോജിപ്പിച്ചു. മഹിഷി എന്നാൽ പട്ടമഹിഷി, വാവാത പ്രിയപത്നി, പരിവൃത്തി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട പത്നി — മൂന്നു വർഗ്ഗങ്ങൾക്കും യജ്ഞത്തിൽ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു. മഹായജ്ഞത്തിൽ ആരും ഒഴിവാക്കപ്പെടുന്നില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. മുന്നൂറു പശുക്കൾ എന്ന സംഖ്യയും ശാസ്ത്രനിയതമാണ്; കുറവുമില്ല, കൂടുതലുമില്ല.
ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണമുള്ള, പരമസമ്പന്നനായ ഋത്വിക്ക് ആ പതത്രിയുടെ വപ എടുത്ത് ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് പാകം ചെയ്തു. വപ എന്നാൽ പശുവിന്റെ വയറ്റിലുള്ള മേദസ്സിന്റെ പാളിയാണ്; അശ്വമേധത്തിൽ അതു പാകം ചെയ്യുന്നത് പ്രധാനമായ അംഗമാണ്. 'ശ്രപയാമാസ' എന്നത് പാകം ചെയ്യുക എന്നർത്ഥമുള്ള 'ശ്രാ' ധാതുവിന്റെ ണിജന്ത (പ്രേരണാർത്ഥക) ലിട്ലകാരരൂപമാണ്. നരാധിപൻ യഥാകാലം ന്യായമനുസരിച്ച് വപയുടെ ധൂമഗന്ധം ആഘ്രാണിച്ചു, അതുവഴി തന്റെ പാപം നീക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. വപാധൂമത്തിന്റെ ആഘ്രാണംതന്നെ യജമാനന്റെ പാപം നശിപ്പിക്കുന്നു എന്നു ശ്രുതി; അതിനാൽ രാജാവ് സ്വയം അവിടെ സന്നിഹിതനായിരുന്നു. കുതിരയുടെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും പതിനാറ് ഋത്വിക്കുകളും ചേർന്ന് വിധിപ്രകാരം അഗ്നിയിൽ ഹോമിക്കുന്നു. പതിനാറ് ഋത്വിക്കുകൾ എന്നാൽ ഹോതാവ് മുതലായ നാലു പ്രധാനികളും അവരുടെ ഓരോരുത്തരുടെയും നാലു സഹായികളും. മറ്റു യജ്ഞങ്ങളുടെ ഹവിസ്സ് പേരാൽ (പ്ലക്ഷം) ശാഖകളിലാണ് ചെയ്യുന്നത്; അശ്വമേധത്തിനാകട്ടെ വൈതസമായ ഭാഗമാണ് വിധിച്ചിരിക്കുന്നത്, അതായത് ആറ്റുവഞ്ചിയുടെ (വേതസം) ശാഖതന്നെ അവിടെ വിഹിതം. ഇതിലൂടെ അശ്വമേധത്തിന്റെ വൈശിഷ്ട്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മറ്റെങ്ങും വിധിക്കാത്തത് ഇവിടെ വിധിച്ചിരിക്കുന്നു. 'നിർണുദൻ പാപമാത്മനഃ' (തന്റെ പാപം നീക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദങ്ങളാൽ വ്യക്തമാണ്, ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ലക്ഷ്യം പാപക്ഷയമാണ്, കീർത്തിയല്ല. കുതിരയുടെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും ഹോമിക്കപ്പെട്ടു എന്ന വാക്കിലൂടെ ഒന്നും ബാക്കിവെച്ച് ഉപേക്ഷിച്ചില്ല എന്ന് അറിയിക്കപ്പെടുന്നു.
ബ്രാഹ്മണഗ്രന്ഥങ്ങളും കല്പസൂത്രവും അശ്വമേധത്തെ ത്ര്യഹം (മൂന്നു ദിവസത്തേത്) എന്ന് എണ്ണുന്നു — അതിന് സോമം പിഴിയുന്ന മൂന്നു ദിവസങ്ങളുണ്ട്. അതിന്റെ ആദ്യദിവസം ചതുഷ്ടോമം, രണ്ടാമത്തേത് ഉക്ഥ്യം, അടുത്തത് അതിരാത്രം എന്നിങ്ങനെ പരികല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവ സോമസംസ്ഥകളുടെ പേരുകളാണ്; സ്തോമഭേദമനുസരിച്ച് ദിവസഭേദം. അവിടെ ശാസ്ത്രം നോക്കി മറ്റ് അനേകം ക്രതുക്കളും നടത്തിക്കപ്പെട്ടു — ജ്യോതിഷ്ടോമം, ആയുഷ്ടോമം, രണ്ട് അതിരാത്രങ്ങൾ, അഭിജിത്ത്, വിശ്വജിത്ത്, ആപ്തോര്യാമങ്ങൾ എന്നീ മഹാക്രതുക്കൾ. സ്വകുലം വളർത്തുന്ന രാജാവ് ഹോതാവിന് കിഴക്കേ ദിക്കും, അധ്വര്യുവിന് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കും, ബ്രഹ്മാവിന് തെക്കേ ദിക്കും, ഉദ്ഗാതാവിന് വടക്കേ ദിക്കും നൽകി. ഹോതാവ് ഋഗ്വേദി, അധ്വര്യു യജുർവ്വേദി, ഉദ്ഗാതാവ് സാമവേദി, ബ്രഹ്മാവ് എല്ലാം അറിയുന്ന കർമ്മരക്ഷകൻ — ഇവരാണ് നാലു പ്രധാന ഋത്വിക്കുകൾ. ഈ ദക്ഷിണ പണ്ട് സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് നടത്തിയ മഹായജ്ഞമായ അശ്വമേധത്തിൽ ഇങ്ങനെതന്നെ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ദക്ഷിണ എന്നാൽ ഋത്വിക്കുകൾക്കു നൽകേണ്ട ധനമാണ്; ഇവിടെയാകട്ടെ ധനം മാത്രമല്ല, ദിക്കുകൾ മുഴുവനുമാണ് നൽകപ്പെട്ടത്. രാജാവ് താൻ രക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെ ദാനം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് ദാനത്തിന്റെ പരകോടി. ദിക്കിനെത്തന്നെ ദക്ഷിണയാക്കുന്ന രാജാവിന്റെ ഭണ്ഡാരത്തിൽ എന്തു ബാക്കിയുണ്ടാകും? എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വിഷാദിക്കുന്നില്ല — തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഔദാര്യം വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു.
യജ്ഞം ന്യായമനുസരിച്ചു പൂർത്തിയാക്കി, കുലം വളർത്തുന്ന പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് ഋത്വിക്കുകൾക്ക് ആ ഭൂമി നൽകി. ഇങ്ങനെ ദാനം ചെയ്ത് ശ്രീമാനായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; ദാനംകൊണ്ട് ദാതാവിന്റെ ഹർഷം വർദ്ധിക്കുകയാണല്ലോ, നഷ്ടമുണ്ടാകുകയല്ല. എന്നാൽ എല്ലാ ഋത്വിക്കുകളും പാപം നീങ്ങിയ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു — 'അങ്ങേക്കു മാത്രമേ ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ രക്ഷിക്കാൻ യോഗ്യതയുള്ളൂ. ഞങ്ങൾക്കു ഭൂമികൊണ്ട് ഒരു കാര്യവുമില്ല; പരിപാലിക്കാൻ ഞങ്ങൾ ശക്തരല്ല. അല്ലയോ ഭൂപതേ, ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും സ്വാധ്യായത്തിൽ മുഴുകിയവരാണ്; അങ്ങ് ഇതിനു പകരം എന്തെങ്കിലും നിഷ്ക്രയം (വില) മാത്രം നൽകിയാലും. മണിരത്നങ്ങളോ സ്വർണ്ണമോ പശുക്കളോ — കൈവശമുള്ളതെന്തും നൽകിയാലും, അല്ലയോ നൃപശ്രേഷ്ഠാ; ഭൂമികൊണ്ട് ഞങ്ങൾക്ക് ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല.' ഈ സംവാദം ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — ബ്രാഹ്മണർ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; സ്വാധ്യായമാണ് അവരുടെ ധനം. പരിപാലിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ സ്വീകരിക്കുന്നതുതന്നെ അധർമ്മമാണ്. വർണ്ണധർമ്മത്തിന്റെ ഈ മര്യാദ ഇവിടെ സുവ്യക്തമാണ്. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട നരപതി വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണർക്ക് പത്തുലക്ഷം പശുക്കളെ നൽകി. 'നിഷ്ക്രയം' എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — നൽകിയ വസ്തുവിനു പകരം നൽകുന്ന മൂല്യമാണ് നിഷ്ക്രയം; അതിനാൽ ദാനം നിരസിക്കപ്പെട്ടില്ല, മാറ്റപ്പെടുക മാത്രമാണ് ചെയ്തത്.
പത്തുകോടി സ്വർണ്ണവും അതിന്റെ നാലിരട്ടി വെള്ളിയും നൽകപ്പെട്ടു. പിന്നീട് എല്ലാ ഋത്വിക്കുകളും ഒത്തുചേർന്ന് ആ ധനം ഋഷ്യശൃംഗമുനിക്കും ധീമാനായ വസിഷ്ഠനും നൽകി. ആ ദ്വിജോത്തമന്മാർ ന്യായമനുസരിച്ച് അതു വിഭജിച്ചുകൊടുത്തപ്പോൾ അത്യന്തം പ്രീതമനസ്കരായി അവർ ഏറെ ആനന്ദത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — സ്വീകരിച്ച ധനം അവർ സ്വയം സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല, ഗുരുക്കന്മാർ ഇരുവർക്കും സമർപ്പിച്ച് വീണ്ടും ന്യായമായ വിഭജനം നടത്തിക്കുന്നു. പിന്നീട് ശ്രദ്ധാലുവായ രാജാവ് പ്രസർപ്പകർക്ക് — യജ്ഞം കാണാൻ വന്നെത്തിയ വിപ്രന്മാർക്ക് — കോടിക്കണക്കിന് ജാംബൂനദസ്വർണ്ണം നൽകി. അനന്തരം യാചിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന ഒരു ദരിദ്രബ്രാഹ്മണന് രാഘവനന്ദനൻ തന്റെ കൈയിലുണ്ടായിരുന്ന ഉത്തമമായ ആഭരണംതന്നെ ഊരിക്കൊടുത്തു. ഭണ്ഡാരം ഒഴിഞ്ഞിരുന്നിട്ടും യാചകൻ വെറുംകൈയോടെ മടങ്ങിയില്ല — ഈ കഥ രാജാവിന്റെ ഔദാര്യത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. പിന്നീട് ദ്വിജവത്സലനായ രാജാവ് വിധിപ്രകാരം പ്രീതരായ ദ്വിജന്മാരെ ഹർഷംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിവശമായ നിലയിൽ നമസ്കരിച്ചു. ഭൂമിയിൽ വീണു നമസ്കരിച്ച ഉദാരനായ ആ നരവീരന്റെമേൽ ബ്രാഹ്മണർ പലവിധ ആശീർവാദങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. പിന്നീട് പ്രീതമനസ്കനായ രാജാവ് അനുത്തമമായ ആ യജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം പ്രാപിച്ചു. ദാനം ചെയ്തശേഷം ഗർവ്വിക്കാതെ ദണ്ഡംപോലെ വീണു നമസ്കരിക്കുന്നവനാണ് യജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നത്. 'പ്രസർപ്പകർ' എന്നാൽ യജ്ഞശാലയിലേക്കു കടന്നുവരുന്നവർ, അതായത് കാണാൻ വരുന്നവർ; അവർക്കും ദക്ഷിണ നൽകപ്പെട്ടു.
ആ യജ്ഞം പാപം നീക്കുന്നതും സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നതുമാണ്; രാജശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കുപോലും അതു ദുഷ്കരമാണ് — സാധാരണ രാജാക്കന്മാർക്ക് ആദിമുതൽ അന്തംവരെ നിർവ്വഹിക്കാൻ കഴിയാത്തത് എന്നർത്ഥം. പിന്നീട് ദശരഥരാജാവ് ഋഷ്യശൃംഗനോടു പറഞ്ഞു — 'അല്ലയോ സുവ്രതാ, കുലത്തിന്റെ വർദ്ധനം ഏതൊന്നോ, അത് അങ്ങുതന്നെയാണ് ചെയ്യേണ്ടത്.' ഇവിടെയാണ് കഥയുടെ മർമ്മം — അശ്വമേധം പാപനാശത്തിനും സ്വർഗ്ഗത്തിനുമുള്ളതാണ്, പുത്രലാഭത്തിനാകട്ടെ മറ്റൊരു കർമ്മം ആവശ്യമാണ്. യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കിയിട്ടും രാജാവ് തൃപ്തനല്ല; ഏതിനുവേണ്ടി എല്ലാം ആരംഭിച്ചുവോ, അത് ഇതുവരെ ലഭിച്ചിട്ടില്ല. 'അങ്ങനെതന്നെ' എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠൻ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു — 'അല്ലയോ രാജാവേ, കുലം വഹിക്കുന്ന നാലു പുത്രന്മാർ അങ്ങേക്ക് ഉണ്ടാകും.' ഈ പ്രതിജ്ഞയാണ് രാമായണത്തിന്റെ മുഴുവൻ ബീജം. മഹാത്മാവായ ആ നൃപേന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മധുരമായ വാക്കുകേട്ട്, ഭക്തിയോടെ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ച് പരമമായ ഹർഷം പ്രാപിച്ചു, വീണ്ടും ആ ഋഷ്യശൃംഗനോടു സംസാരിച്ചു. ഈ അറുപതാം ശ്ലോകം ത്രിഷ്ടുപ്പ് വൃത്തത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; സർഗാന്തത്തിൽ വൃത്തം മാറ്റുന്നത് വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അശ്വമേധത്തിന്റെ സമാപ്തിയോടെയല്ല, ഒരു പുതിയ കർമ്മത്തിന്റെ ആരംഭത്തോടെയാണ് അവസാനിക്കുന്നത്. ഇവിടെ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ സന്ധിയുമുണ്ട് — അശ്വമേധം അവസാനിച്ചു, പുത്രേഷ്ടി ആരംഭിച്ചു; ഒരേ കഥ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥