സർഗ്ഗം
ഋഷ്യശൃംഗാനയനം
ദശരഥന്റെ അംഗദേശയാത്രയും ശാന്തയോടൊപ്പം ഋഷിപുത്രന്റെ അയോധ്യാപ്രവേശവും
സുമന്ത്രൻ ദശരഥരാജാവിനോടു വീണ്ടും പറയുന്നു — രാജേന്ദ്രാ, എന്റെ ഹിതകരമായ വാക്കു കേട്ടാലും. ദേവശ്രേഷ്ഠനും ബുദ്ധിമാനുമായ സനത്കുമാരൻ പണ്ട് എങ്ങനെ പറഞ്ഞുവോ, അങ്ങനെതന്നെ ഞാനും പറയാം. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു — ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ പരമധാർമ്മികനായ ഒരു രാജാവ് ജനിക്കും; ദശരഥൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ അദ്ദേഹം ശ്രീമാനും സത്യപ്രതിജ്ഞനുമായിരിക്കും. ഇവിടെ രമണീയമായ ഒന്നുണ്ട് — സൂതനിൽനിന്ന് രാജാവ് തന്റെതന്നെ പേരു കേൾക്കുന്നു. പണ്ടു പറയപ്പെട്ട ഭാവിപ്രവചനം ഇന്ന് കേൾക്കുന്നവന്റെ മുന്നിൽത്തന്നെ ഫലിച്ചുനിൽക്കുന്നു.
സനത്കുമാരന്റെ വാക്ക് തുടരുന്നു — ആ രാജാവിന് അംഗദേശാധിപതിയുമായി മൈത്രിയുണ്ടാകും; അദ്ദേഹത്തിന് മഹാഭാഗ്യവതിയായ ഒരു കന്യകയുമുണ്ടാകും, ശാന്ത എന്ന പേരിൽ. അംഗരാജാവിന്റെ പുത്രൻ രോമപാദൻ എന്നു ലോകത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; മഹായശസ്വിയായ ദശരഥൻ സ്വയം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകും. ചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറയും — ധർമ്മാത്മാവേ, ഞാൻ സന്തതിയില്ലാത്തവനാണ്; ശാന്തയുടെ ഭർത്താവായ ഋഷ്യശൃംഗൻ അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് എന്റെ യജ്ഞം നിർവ്വഹിക്കട്ടെ, അതുവഴി എന്റെ കുലത്തിന്റെ സന്തതി സ്ഥിരമാകട്ടെ. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: സഖ്യംതന്നെയാണ് ഇവിടെ സന്താനലാഭത്തിന്റെ സാധനമാകുന്നത്; പ്രീതിക്കു മാത്രമെന്നു തോന്നുന്ന മൈത്രിതന്നെ കുലരക്ഷയ്ക്ക് ഉപകരിക്കുന്നു. കൂടാതെ, ശാന്ത മൂലതഃ ദശരഥന്റെതന്നെ ഔരസപുത്രിയായിരുന്നുവെന്നും ദത്തുപുത്രിയായി രോമപാദനു നൽകപ്പെട്ടവളായിരുന്നുവെന്നും പൗരാണികകഥ പറയുന്നു. അതിനാൽ 'കന്യാ ചാസ്യ' (അദ്ദേഹത്തിന്റെ കന്യക) എന്ന പദം രണ്ടു രാജാക്കന്മാർക്കും യോജിക്കുന്നു. സ്വന്തം മകളെ മിത്രത്തിനു നൽകിയവൻതന്നെ അവളുടെ ഭർത്താവിനെ യാചിക്കുന്നു — ഇതാണ് സ്നേഹത്തിന്റെ ഗതി.
രാജാവിന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് ആത്മസംയമിയായ രോമപാദൻ മനസ്സുകൊണ്ട് ആലോചിച്ച് ശാന്തയുടെ ഭർത്താവിനെ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം അയയ്ക്കും. 'മനസാ വിചിന്ത്യ' (മനസ്സുകൊണ്ട് ആലോചിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ അറിയിക്കുന്നത് അദ്ദേഹം പെട്ടെന്നു വാക്കുകൊടുക്കുന്നില്ല എന്നാണ്; ഋഷിപുത്രനെ അയയ്ക്കുന്നത് രാഷ്ട്രത്തെയും ബാധിക്കുന്ന വിഷയമാണ്, അതിനാൽ ആലോചന ആവശ്യമാണ്. ആ വിപ്രനെ ലഭിക്കുമ്പോൾ ദശരഥന്റെ എല്ലാ ചിന്തയും അകലും; സന്തുഷ്ടമായ അന്തരാത്മാവോടെ അദ്ദേഹം ആ യജ്ഞം നടത്തും. 'വിഗതജ്വരഃ' (പനി വിട്ടവൻ) എന്ന പദം ഇവിടെ മനോഹരമാണ് — അപുത്രനായ രാജാവിന്റെ ശോകം പനിപോലെ ഉള്ളിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; ഋഷിപുത്രനെ ലഭിക്കുന്നതോടെ ആ പനി ശമിക്കുന്നു. സന്താനലാഭം ഒരു ചികിത്സപോലെ വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
യശസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ധർമ്മജ്ഞനായ ആ രാജാവ് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ഋഷ്യശൃംഗനെ വരിക്കും. രാജാവായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം യുവാവായ മുനിയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പുന്നു — ഇവിടെ രാജധർമ്മം തപോധർമ്മത്തിനു മുന്നിൽ നമ്രമാകുന്നു. യജ്ഞത്തിനും സന്താനത്തിനും സ്വർഗ്ഗത്തിനുംവേണ്ടി ആ നരേശ്വരൻ ആ ദ്വിജമുഖ്യനിൽനിന്ന് ആഗ്രഹിച്ചതു നേടും. ഈ മൂന്നു പ്രയോജനങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ക്രിയ, സന്തതി, പരലോകം; മൂന്നിന്റെയും മൂലം യജ്ഞംതന്നെ. അദ്ദേഹത്തിന് നാലു പുത്രന്മാരുണ്ടാകും — അളവറ്റ പരാക്രമമുള്ളവരും വംശത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ സ്ഥാപിക്കുന്നവരും എല്ലാ ജീവികളിലും പ്രസിദ്ധരുമായവർ. ഇതുതന്നെയാണ് രാമായണത്തിന്റെ മുഴുവൻ ബീജവാക്യം. ഒരു അർദ്ധശ്ലോകംകൊണ്ട് കവി നാലു സഹോദരന്മാരുടെ ആഗമനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാവ്യത്തിന്റെ ബാക്കിഭാഗം അതിന്റെ വിസ്താരം മാത്രമാണ്.
ഇങ്ങനെ ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ സനത്കുമാരൻ പണ്ട് ദേവയുഗത്തിൽ ഈ കഥ പറഞ്ഞു — എന്ന് സുമന്ത്രൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു. 'പുരാ ദേവയുഗേ' (പണ്ട് ദേവയുഗത്തിൽ) എന്ന പദങ്ങളാൽ കഥയുടെ പ്രാചീനതയും പ്രാമാണ്യവും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; കൃതയുഗത്തിൽ പറയപ്പെട്ട വാണി ഇന്ന് ഫലിക്കാൻ ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം പറയുന്നു — പുരുഷശാർദ്ദൂലാ, അങ്ങുതന്നെ സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി സ്വയം ചെന്ന് ആ മുനിയെ നന്നായി സത്കരിച്ച് കൊണ്ടുവരിക. ദൂതനെ അയച്ചാൽ പോരാ; യാചിക്കുന്നവൻ സ്വയം ചെല്ലുന്നതുതന്നെയാണ് സത്കാരം. സുമന്ത്രന്റെ വാക്കുകേട്ട് ദശരഥൻ സന്തുഷ്ടനായി. വസിഷ്ഠന്റെ അനുമതി വാങ്ങി, സൂതന്റെ വാക്കു കേട്ട് അദ്ദേഹം യാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങി. ഇവിടെ മര്യാദ ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — മന്ത്രി ഉപായം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഗുരു അനുമതി നൽകുന്നു, രാജാവാകട്ടെ സ്വയം പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂവരുടെയും ഒത്തുചേരലോടെ കാര്യം ആരംഭിക്കുന്നു.
അന്തഃപുരത്തോടും അമാത്യന്മാരോടുംകൂടി രാജാവ് ആ ദ്വിജൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം ഒറ്റയ്ക്കല്ല പോകുന്നത് — റാണിമാരും കൂടെ പോകുന്നു; കാരണം യജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം പുത്രജന്മമാണ്, അതിൽ അവരാണ് മുഖ്യർ. വനങ്ങളും നദികളും പതുക്കെപ്പതുക്കെ കടന്ന് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ വസിച്ചിരുന്ന ആ ദേശത്ത് അദ്ദേഹം എത്തിച്ചേർന്നു. 'ശനൈഃ ശനൈഃ' (പതുക്കെപ്പതുക്കെ) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ വഴിയുടെ ദൈർഘ്യവും പരിവാരസമേതമുള്ള യാത്രയുടെ മന്ദഗതിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ എത്തി, രോമപാദന്റെ സമീപത്തിരിക്കുന്ന ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ഋഷിപുത്രനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു — ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ദീപ്തനായി. പിന്നീട് രാജാവ് യഥായോഗ്യം വിശേഷിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. 'ദീപ്യമാനമിവാനലം' (ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ തപസ്സിന്റെ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വനത്തിൽ വളർന്നവൻ രാജസഭയിലും അഗ്നിയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു.
സഖ്യം നിമിത്തംതന്നെ സന്തുഷ്ടമായ അന്തരാത്മാവോടെ രോമപാദൻ ദശരഥനെ പൂജിച്ചു. ധീമാനായ ഋഷിപുത്രനോട് അദ്ദേഹം ദശരഥനുമായുള്ള തന്റെ സഖ്യവും ബന്ധുത്വവും അറിയിച്ചു; അതുകേട്ട് ഋഷ്യശൃംഗനും അപ്പോൾ ആ രാജാവിനെ തിരികെ പൂജിച്ചു. പൂജയുടെ കാരണം ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ബന്ധം അറിയുന്നതുവരെ പൂജ ഔപചാരികമാണ്; അറിഞ്ഞാലോ അതു സഹജമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ നന്നായി സത്കരിക്കപ്പെട്ട നരശ്രേഷ്ഠനായ ദശരഥൻ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ഏഴോ എട്ടോ ദിവസം താമസിച്ചശേഷം രോമപാദനോടു പറഞ്ഞു — രാജാവേ, പ്രജാപതേ, അങ്ങയുടെ മകൾ ശാന്ത ഭർത്താവിനോടൊപ്പം എന്റെ നഗരത്തിലേക്കു വരട്ടെ. ഇവിടത്തെ ഔചിത്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — വന്ന ദിവസംതന്നെ അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നില്ല; ഏഴെട്ടു ദിവസത്തെ സഹവാസംകൊണ്ട് പ്രീതി വളർത്തിയശേഷം മാത്രമേ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നുള്ളൂ.
രാജാവ് പറയുന്നു — അവൾ എന്റെ നഗരത്തിലേക്കു വരട്ടെ; അവിടെ ഒരു മഹത്തായ കാര്യം ആരംഭിക്കാനിരിക്കുന്നു. യജ്ഞത്തിന്റെ പേര് അദ്ദേഹം എടുത്തുപറയുന്നില്ല, 'മഹത്തായ കാര്യം' എന്നു മാത്രം പറയുന്നു; യാചനയിലെ സംയമമാണിത്. 'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്നു വാക്കുകൊടുത്ത് രോമപാദൻ ആ ധീമാന്റെ യാത്ര അംഗീകരിച്ച് വിപ്രനോടു പറഞ്ഞു — ഭാര്യയോടൊപ്പം അങ്ങു പോയാലും. ഋഷിപുത്രനും സമ്മതിച്ച് 'അങ്ങനെതന്നെ' എന്ന് അപ്പോൾ രാജാവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. രാജാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ അദ്ദേഹം ഭാര്യയോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. ആ രണ്ടു രാജാക്കന്മാരും പരസ്പരം കൈകൂപ്പി, സ്നേഹത്തോടെ മാറോടുചേർത്ത് ആലിംഗനം ചെയ്ത് അന്യോന്യം അഭിനന്ദിച്ചു. ഇവിടെ മൂവരും സമ്മതിക്കുന്നു — ശാന്തയെ വളർത്തിയ പിതാവും അവളുടെ ഭർത്താവും യാചിക്കുന്ന രാജാവും; അതിനാൽ യാത്ര ധർമ്മാനുസൃതവും തർക്കമറ്റതുമാകുന്നു.
ദശരഥനും വീര്യവാനായ രോമപാദനും ഇരുവരും ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. പിന്നീട് സുഹൃത്തിനോടു യാത്ര ചോദിച്ച് രഘുനന്ദനൻ പുറപ്പെട്ടു. 'സുഹൃദം ആപൃച്ഛ്യ' (സുഹൃത്തിനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്) എന്ന പദങ്ങളാൽ മൈത്രിയുടെ മര്യാദ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — യാത്ര ചോദിക്കാതെ പോകുന്നത് സ്നേഹഭംഗമാണ്. അദ്ദേഹം പൗരന്മാരുടെ അടുത്തേക്കു വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദൂതന്മാരെ അയച്ചു — നഗരം മുഴുവൻ വേഗംതന്നെ നന്നായി അലങ്കരിക്കപ്പെടട്ടെ; ധൂപം പുകച്ച്, വെള്ളം തളിച്ച്, അടിച്ചുവാരി, പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെടട്ടെ എന്ന്. ഈ നാലു കർമ്മങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ധൂപനം, ജലസേചനം, സമ്മാർജ്ജനം, പതാകാരോപണം; ഇതാണ് പ്രാചീനമായ നഗരാലങ്കാരത്തിന്റെ വിധി. രാജാവ് വരുന്നു എന്നു കേട്ട് സന്തുഷ്ടരായ പൗരന്മാർ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടതെല്ലാം അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്തു. പിന്നീട് നന്നായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട നഗരത്തിൽ രാജാവ് പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ നഗരത്തിന്റെ ശോഭ രാജാവിന്റെ ഉള്ളിലെ ഹർഷത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപംതന്നെയാണ്; ഹൃദയത്തിൽ വളരുന്നത് വീഥികളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
ശംഖങ്ങളുടെയും ദുന്ദുഭികളുടെയും നാദത്തോടെ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനെ മുന്നിൽ നിർത്തിക്കൊണ്ട് രാജാവ് പ്രവേശിച്ചു. 'പുരസ്കൃത്യ' (മുന്നിൽ നിർത്തി) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാജാവ് സ്വയം പിന്നിൽ നടക്കുന്നു, ഋഷി മുന്നിൽ; ഇതിലൂടെത്തന്നെ യജ്ഞത്തിന്റെ നായകൻ ആരെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ആ ദ്വിജനെ കണ്ട് നഗരവാസികളെല്ലാം പ്രമുദിതരായി. ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ കർമ്മം ചെയ്യുന്ന നരേന്ദ്രനോടൊപ്പം പ്രവേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന അദ്ദേഹത്തെ, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ സഹസ്രാക്ഷനായ സുരേന്ദ്രനോടൊപ്പം പ്രവേശിക്കുന്ന കാശ്യപനെ (വാമനനെ) ദേവന്മാർ സത്കരിച്ചതുപോലെ അവർ സത്കരിച്ചു. ഈ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — വാമനനും കശ്യപപുത്രനാണ്, അല്പവയസ്കനാണ്, ഇന്ദ്രന്റെ കാര്യം സാധിപ്പിക്കുന്നവനുമാണ്; ഋഷ്യശൃംഗനും അങ്ങനെതന്നെ. അദ്ദേഹത്തെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് ആനയിച്ച്, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം പൂജിച്ച്, അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുവന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ രാജാവ് താൻ കൃതകൃത്യനായി എന്നു കരുതി. യജ്ഞം ആരംഭിച്ചിട്ടില്ല, പുത്രൻ ജനിച്ചിട്ടില്ല; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം കൃതകൃത്യൻ — ഫലത്തിനു മുമ്പുതന്നെ ശ്രദ്ധ തൃപ്തി നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭർത്താവിനോടൊപ്പം വന്നെത്തിയ വിശാലാക്ഷിയായ ശാന്തയെ കണ്ട് അന്തഃപുരവാസിനികളെല്ലാം പ്രീതിയോടെ ആനന്ദിച്ചു. അവരാലും രാജാവിനാലും വിശേഷിച്ചു പൂജിക്കപ്പെട്ട് അവൾ സുഖമായി ദ്വിജനോടൊപ്പം അവിടെ കുറച്ചുകാലം വസിച്ചു. 'സഹദ്വിജാ' (ദ്വിജനോടൊപ്പം) എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൾ ഒറ്റയ്ക്കല്ല വന്നത് എന്നാണ്; ഭർത്താവിനോടൊപ്പമാണ് അവളുടെ ഗൗരവം. ഇങ്ങനെ സർഗം ശാന്തയോടുകൂടിത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു — ആരു നിമിത്തം ഋഷി കൊണ്ടുവരപ്പെട്ടുവോ, അവൾതന്നെ ഒടുവിൽ സുഖിതയായി കാണപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധമില്ല, വിവാദമില്ല; മൈത്രിയും ശിഷ്ടാചാരവും അനുമതിയും മാത്രം. ഇങ്ങനെ യജ്ഞത്തിന്റെ പൂർവ്വസിദ്ധി സമ്പന്നമായി; അടുത്ത സർഗത്തിൽ യജ്ഞാരംഭം വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥