സർഗ്ഗം
കുശീലവോപാഖ്യാനം
കാവ്യസമാപ്തി, കുശലവന്മാരുടെ പഠനവും ഗാനവും
രാമൻ വനവാസം പൂർത്തിയാക്കി വീണ്ടും രാജ്യം പ്രാപിച്ചു. അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ വാല്മീകിമഹർഷി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണചരിതം കാവ്യരൂപത്തിൽ രചിച്ചു. ആ കാവ്യം വിചിത്രപദങ്ങളും അർത്ഥപുഷ്ടിയും ഉള്ളതാണ് — പദങ്ങൾ മനോഹരം, അർത്ഥം ഗംഭീരം. ഇവിടെ ‘പ്രാപ്തരാജ്യസ്യ’ (രാജ്യം വീണ്ടെടുത്തവന്റെ) എന്ന പദം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്; ഒരു കഥ എഴുതപ്പെടുന്നത് അതു പൂർണ്ണമാകുമ്പോൾ മാത്രമാണ്. തുടർന്ന് കവി തന്റെ കാവ്യത്തിന്റെ വലിപ്പം സ്വയം എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ഇരുപത്തിനാലായിരം ശ്ലോകങ്ങൾ, അഞ്ഞൂറു സർഗങ്ങൾ, ആറു കാണ്ഡങ്ങൾ, പിന്നെ ഉത്തരകാണ്ഡവും. ഈ കണക്ക് ഗ്രന്ഥം സ്വയം നൽകുന്ന പ്രമാണമാണ്. സ്വന്തം വലിപ്പം സ്വയം പറയുന്ന ഗ്രന്ഥം തന്റെ അതിർത്തി അറിയുന്നു. കൂടാതെ ഇവിടെ ‘ഉവാച’ (പറഞ്ഞു) എന്നല്ല, ‘ചകാര’ (ചെയ്തു, രചിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദമാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്; കാവ്യം ഒരു കർമ്മമാണ്, വെറും വാക്കല്ല. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ പരാമർശം വ്യക്തമായി ആദ്യം കാണുന്നതും ഇവിടെയാണ്.
ഭാവികാര്യങ്ങളും ഉത്തരകാണ്ഡവും ഉൾപ്പെടെ ആ കാവ്യം രചിച്ചശേഷം മഹാപ്രാജ്ഞനായ പ്രഭു ചിന്തിച്ചു: ‘കോ ന്വേതത് പ്രയുഞ്ജീയാത്?’ — ആരാണ് ഇതിനെ പ്രയോഗിക്കുക, അതായത് ആരാണ് ഇതു പാടി ലോകത്തിൽ പ്രചരിപ്പിക്കുക? കാവ്യം പൂർത്തിയായി, എന്നാൽ ഗായകനെ കിട്ടിയിട്ടില്ല. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഭാവിതാത്മാവായ മഹർഷിയുടെ പാദങ്ങളിൽ മുനിവേഷധാരികളായ കുശലവന്മാർ വന്നു നമസ്കരിച്ചു. ഇവിടെ ഒരു സൗന്ദര്യം കാണാം — ചിന്ത ഉണർന്ന ഉടനെതന്നെ ഉത്തരം മുന്നിലെത്തി. ആത്മാവ് സംസ്കരിക്കപ്പെട്ടവന്റെ സങ്കല്പം സ്വയം ഫലിക്കുന്നു. പാദങ്ങളിൽ പിടിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ശിഷ്യത്വത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അടയാളം. ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു കാര്യവുമുണ്ട് — ‘ആര് ഇതു കേൾക്കും?’ എന്നല്ല കവി ചോദിക്കുന്നത്, ‘ആര് ഇതു പ്രയോഗിക്കും?’ എന്നാണ്. ശ്രോതാക്കളെ എളുപ്പം കിട്ടും; യോഗ്യനായ അവതാരകനെ കിട്ടാനാണ് പ്രയാസം. പ്രയോഗമാണ് കാവ്യത്തിന്റെ ജീവൻ.
ആ കുശലവന്മാർ ധർമ്മജ്ഞരും രാജകുമാരന്മാരും യശസ്വികളും സ്വരസമ്പന്നരുമായ സഹോദരന്മാരായിരുന്നു; ആശ്രമത്തിൽത്തന്നെയാണ് അവർ താമസിച്ചിരുന്നത്. മേധാവികളും വേദങ്ങളിൽ നന്നായി ഉറച്ചവരുമായ അവരെ കണ്ട് മുനി വേദത്തിന്റെ ഉപബൃംഹണത്തിനായി (വേദാർത്ഥം വിസ്തരിച്ചു പുഷ്ടിപ്പെടുത്താനായി) അവരെ ഈ കാവ്യം പഠിപ്പിച്ചു. ‘വേദോപബൃംഹണം’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — കാവ്യം വേദത്തിന് എതിരല്ല, അതിന്റെ വിസ്താരമാണ്. വേദത്തിൽ ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞത് ഇവിടെ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ആ കാവ്യത്തിന്റെ മൂന്നു പേരുകൾ ഇവിടെ പറയുന്നു — ‘രാമായണം’, ‘സീതായാശ്ചരിതം’ (സീതയുടെ ചരിതം), ‘പൗലസ്ത്യവധം’ (പുലസ്ത്യവംശജനായ രാവണന്റെ വധം). മൂന്നു പേരുകൾ മൂന്നു വീക്ഷണകോണുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഒരേ കഥതന്നെ നായകന്റെയും നായികയുടെയും പ്രതിനായകന്റെയും പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ ‘ചരിതവ്രതൻ’ എന്ന വിശേഷണം, കവി വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ കാവ്യം രചിച്ചത് എന്ന് അറിയിക്കുന്നു; തപസ്സുകൊണ്ടു രചിച്ചത് ആദ്യം തപസ്വികൾക്കുതന്നെ നൽകപ്പെടുന്നു.
ആ കാവ്യം പാരായണത്തിലും ഗാനത്തിലും മധുരമാണ് — വായിക്കാനും പാടാനും ഒരുപോലെ ഇണങ്ങിയത്. അതു മൂന്നു പ്രമാണങ്ങളോടു കൂടിയതാണ്, അതായത് ദ്രുതം, മധ്യം, വിലംബിതം എന്നീ മൂന്നു ഗതികളോടു കൂടിയത്; ഏഴു ജാതികളോടു ചേർന്നതും തന്ത്രീലയത്തോടു യോജിച്ചതുമാണ് — വീണയുടെ ലയത്തിനൊത്തു പാടാവുന്നത്. ശൃംഗാരം, കരുണം, ഹാസ്യം, രൗദ്രം, ഭയാനകം, വീരം തുടങ്ങിയ രസങ്ങളാൽ അതു നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെയുള്ള ഈ കാവ്യം ആ സഹോദരന്മാർ പാടി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ആദികാവ്യം വായിക്കാൻ മാത്രമുള്ളതല്ല, പാടാനുള്ളതുമാണ്. ശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച ശ്ലോകം ഒടുവിൽ ഗീതരൂപത്തിൽ ലോകത്തിലെത്തുന്നു. കൂടാതെ ഇവിടെ സംഗീതശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതികപദങ്ങൾ — പ്രമാണം, ജാതി, ലയം, തന്ത്രി — പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. കവിയുടെ കാലത്ത് ഗാന്ധർവ്വശാസ്ത്രം (സംഗീതശാസ്ത്രം) നന്നായി ചിട്ടപ്പെട്ടിരുന്നു എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ആ സഹോദരന്മാർ ഗാന്ധർവ്വതത്ത്വം അറിയുന്നവരും, സ്ഥാനങ്ങളിലും മൂർച്ഛനകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും, സ്വരസമ്പന്നരും, രൂപമെടുത്ത ഗന്ധർവ്വന്മാരെപ്പോലെ ഉള്ളവരുമായിരുന്നു. രൂപവും ലക്ഷണങ്ങളും തികഞ്ഞവർ, മധുരസ്വരത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നവർ. ബിംബത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന പ്രതിബിംബങ്ങൾപോലെ, രാമന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച മറ്റു രണ്ടു രാമന്മാരെപ്പോലെ അവർ തോന്നിച്ചു. ഈ ഉപമയ്ക്കു ഗൂഢമായ അർത്ഥമുണ്ട് — പിതാവ് പുത്രന്മാരിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു; കഥ ഗായകരിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. രാമനെ സ്വയം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവൻ അവരെ കാണുന്നതിലൂടെ രാമനെ കാണുന്നു. ഇതിലൂടെ ഗായകൻ കഥയുടെ വാഹകൻ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ പ്രതിരൂപംകൂടിയാകുന്നു. ‘സ്ഥാനമൂർച്ഛനകോവിദൗ’ എന്ന പദം അവരുടെ ശാസ്ത്രീയജ്ഞാനവും, ‘ഗന്ധർവ്വാവിവ രൂപിണൗ’ എന്ന പദം അവരുടെ സൗന്ദര്യവും പറയുന്നു. ജ്ഞാനവും രൂപവും രണ്ടും ഒരിടത്ത് ഒത്തുചേർന്നിരിക്കുന്നു.
നിന്ദയേൽക്കാത്ത ആ രാജകുമാരന്മാർ ധർമ്മയുക്തവും ഉത്തമവുമായ ആ ആഖ്യാനം മുഴുവൻ ‘വാചോവിധേയം’ ആക്കി — അതായത് കാവ്യം മുഴുവൻ അവർക്കു മനഃപാഠമായി. ‘വാചോവിധേയം’ എന്ന പദം മനോഹരമാണ്; വാക്ക് ഇച്ഛിക്കുന്നതെന്തോ അതുതന്നെ ഉച്ചരിക്കുന്നു, ഓർത്തെടുക്കാൻ പ്രത്യേകം പ്രയത്നം വേണ്ട. പിന്നീട് ഋഷിമാരുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും സജ്ജനങ്ങളുടെയും സമ്മേളനങ്ങളിൽ, തത്ത്വമറിഞ്ഞവരും നന്നായി ഏകാഗ്രരുമായ അവർ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ പാടി. ‘യഥോപദേശം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പരമ്പരയുടെ ശുദ്ധി കാക്കപ്പെടുന്നു — ഗുരു ഉപദേശിച്ചതുപോലെതന്നെ, സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരമല്ല. ഇവിടെയും ശ്രദ്ധിക്കണം — അവർ സ്വയം സദസ്സു വിളിച്ചുകൂട്ടുന്നില്ല; സമ്മേളനങ്ങളിൽ ചെന്നു പാടുകയാണ്. ബാലന്മാരുടെ വിനയമാണ് അവരുടെ ആദ്യത്തെ ആഭരണം. ‘സുസമാഹിതൗ’ എന്ന പദം ഏകാഗ്രതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
മഹാത്മാക്കളും മഹാഭാഗരുമായ അവർ എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളും തികഞ്ഞവരായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ, ഭാവിതാത്മാക്കളായ ഋഷിമാർ ഒത്തുകൂടിയ സഭയിൽ, അവരുടെ അരികിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഇരുവരും ഈ കാവ്യം പാടി. അതു കേട്ട് മുനിമാരെല്ലാം കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവരായി; അത്യന്തം വിസ്മയിച്ച് ‘സാധു, സാധു’ എന്ന് അവരോടു പറഞ്ഞു. പ്രസന്നമനസ്കരും ധർമ്മവത്സലരുമായ ആ മുനിമാർ പ്രശംസയർഹിക്കുന്ന ഗായകരായ കുശലവന്മാരെ പ്രശംസിച്ചു: “ഹാ, ഗീതത്തിന്റെ മാധുര്യം! വിശേഷിച്ച് ശ്ലോകങ്ങളുടെ മാധുര്യം!” ഇവിടെയാണ് കാവ്യത്തിന്റെ ആദ്യപരീക്ഷ നടക്കുന്നത്; അതിന്റെ പ്രമാണം ശ്രോതാക്കളുടെ കണ്ണുനീരാണ്, സ്തുതിവാക്കുകളല്ല. കൂടാതെ ‘സർവ്വലക്ഷണലക്ഷിതൗ’ എന്ന പദം അവരുടെ രാജലക്ഷണങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുനിവേഷത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ രാജകുമാരന്മാരാണ് — ഈ രഹസ്യം കവി പതുക്കെപ്പതുക്കെ അനാവരണം ചെയ്യുന്നു.
മുനിമാർ പറയുന്നു: “വളരെ മുമ്പു സംഭവിച്ചതുപോലും ഇവർ കൺമുന്നിലെന്നപോലെ കാണിച്ചുതന്നു. ഇരുവരും കഥയുടെ ഭാവത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഒത്തൊരുമിച്ച്, മധുരമായും രാഗഭരിതമായും സ്വരസമ്പത്തോടെയും അതേപടി നന്നായി പാടി.” തപസ്സുകൊണ്ടു ശ്ലാഘ്യരായ മഹർഷിമാർ ഇങ്ങനെ പ്രശംസിച്ചപ്പോൾ അവർ വീണ്ടും കൂടുതൽ രാഗഭരിതമായും മധുരമായും പാടി. അപ്പോൾ സന്തുഷ്ടനായ ഒരു മുനി എഴുന്നേറ്റ് അവർക്ക് ഒരു കലശം നൽകി. ഇവിടെ ‘പ്രവിശ്യ’ (പ്രവേശിച്ച്) എന്ന പദമാണ് സാരം — കഥയുടെ ഭാവത്തിൽ പ്രവേശിക്കാത്തവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ പാടുന്നതേയില്ല. കൂടാതെ ‘ചിരനിർവൃത്തം’ (പണ്ടേ സംഭവിച്ചത്) എന്ന പദം കാലത്തിന്റെ ദൂരത്തെയും, ‘പ്രത്യക്ഷമിവ’ (കൺമുന്നിലെന്നപോലെ) എന്ന പദം ആ ദൂരത്തെ മറികടക്കുന്നതിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭൂതകാലത്തെ വർത്തമാനമാക്കുക — ഇതുതന്നെയാണ് കാവ്യത്തിന്റെ സാമർത്ഥ്യം.
പിന്നെ ദാനങ്ങളുടെ മഴ ആരംഭിക്കുന്നു. പ്രസന്നനായ ഒരു മഹായശസ്വി വല്ക്കലം നൽകി; മറ്റൊരാൾ കൃഷ്ണാജിനം (കറുത്ത മാൻതോൽ); വേറൊരാൾ യജ്ഞസൂത്രം (പൂണൂൽ). ഒരാൾ കമണ്ഡലു നൽകി; മറ്റൊരാൾ മുഞ്ജപ്പുല്ലുകൊണ്ടുള്ള അരഞ്ഞാൺ; വേറൊരാൾ ബൃസി എന്ന ഇരിപ്പിടം; ഇനിയൊരാൾ കൗപീനം. സന്തുഷ്ടനായ ഒരാൾ മഴു; മറ്റൊരാൾ കാഷായവസ്ത്രം; വേറൊരാൾ ചീരം (മരവുരി). ആഹ്ലാദത്തോടെ ഒരാൾ ജടകെട്ടാനുള്ള ചരടും വിറകുകെട്ടാനുള്ള കയറും നൽകി; ഒരാൾ യജ്ഞപാത്രം; മറ്റൊരാൾ ഒരു കെട്ടു വിറക്; വേറൊരാൾ അത്തിമരംകൊണ്ടുള്ള ഇരിപ്പിടം. ചിലർ ‘സ്വസ്തി’ (മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ) എന്നു പറഞ്ഞു; മറ്റു ചിലർ സന്തോഷത്തോടെ ‘ആയുഷ്യം’ (ദീർഘായുസ്സുണ്ടാകട്ടെ) എന്ന് ആശംസിച്ചു. തപസ്വികളുടെ സർവ്വസ്വം എന്താണോ അതുതന്നെയാണ് അവരുടെ ദാനം; ധനമില്ല, അതിനാൽ ഉപകരണങ്ങൾതന്നെ നൽകപ്പെടുന്നു. ഈ പട്ടിക തപോവനത്തിലെ മുഴുവൻ വസ്തുശേഖരവും ഒരു ചിത്രംപോലെ കാണിച്ചുതരുന്നു. ദാനങ്ങളുടെ ക്രമം ഇറങ്ങിയിറങ്ങിയാണ് — ആദ്യം കലശവും വല്ക്കലവും, ഒടുവിൽ ‘സ്വസ്തി’, ‘ആയുഷ്യം’ എന്ന വാക്കുകൾ മാത്രം. ഒന്നുമില്ലാത്തവന് ആശീർവാദംതന്നെയാണ് ദാനം.
ഇങ്ങനെ സത്യവാദികളായ മുനിമാരെല്ലാം പലവിധമായ വരങ്ങൾ നൽകി. തുടർന്ന് അവർ പറയുന്നു: “ഈ ആഖ്യാനം ആശ്ചര്യകരമാണ്; മുനി ഇതു നന്നായി കീർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതു കവികൾക്കു പരമമായ ആധാരമാണ്; ക്രമമനുസരിച്ച് പൂർത്തിയാക്കപ്പെട്ടതുമാണ്. എല്ലാ ഗീതങ്ങളിലും വിദഗ്ദ്ധരായ കുട്ടികളേ, നിങ്ങൾ ഈ ഗീതം വളരെ നന്നായി പാടിയിരിക്കുന്നു — ഇത് ആയുസ്സു വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതും പുഷ്ടി നൽകുന്നതും എല്ലാ ശ്രുതികൾക്കും മനോഹരവുമാണ്.” ഇവിടെ ‘കവീനാമാധാരം’ (കവികളുടെ ആധാരം) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇതിന്റെ ആദികാവ്യത്വം പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഇനി വരാനിരിക്കുന്ന എല്ലാ കവികൾക്കും ഇതുതന്നെയാണ് ആശ്രയം. ‘സർവ്വശ്രുതിമനോഹരം’ എന്ന പദം മൂന്നാം സർഗത്തിലും കണ്ടതാണ് — അവിടെ കവി പറഞ്ഞു, ഇവിടെ ശ്രോതാക്കൾ. കൂടാതെ ‘ആയുഷ്യം പുഷ്ടിജനനം’ എന്ന പദങ്ങൾ കാവ്യത്തിന്റെ ഫലശ്രുതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കേൾക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം ആയുസ്സു വർദ്ധിക്കുന്നു, പുഷ്ടിയുണ്ടാകുന്നു. ഈ പ്രശംസ സത്യവാദികളായ മുനിമാർ പറഞ്ഞതായതിനാൽ പ്രാമാണികമാണ്.
എല്ലായിടത്തും പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ഗായകർ ഒരിക്കൽ അയോധ്യയിലെ തെരുവുകളിലും രാജവീഥികളിലും പാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഭരതാഗ്രജനായ രാമൻ അവരെ കണ്ടു. ശത്രുനാശകനായ രാമൻ പൂജയർഹിക്കുന്ന ആ സഹോദരന്മാരെ തന്റെ മന്ദിരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവന്ന് ആദരിച്ചു. ആ പ്രഭു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു; അരികിൽ ഇരുന്ന മന്ത്രിമാരും സഹോദരന്മാരും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പമുണ്ടായിരുന്നു. രൂപസമ്പന്നരും വിനീതരുമായ ആ രണ്ടുപേരെയും കണ്ട് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനോടും ശത്രുഘ്നനോടും ഭരതനോടും പറഞ്ഞു: “ദേവതേജസ്സുള്ള ഇവരുടെ ഈ ആഖ്യാനം കേട്ടാലും.” ഇവിടെ കവി തന്റെ കാവ്യത്തെ തന്റെ നായകന്റെ മുന്നിൽത്തന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; ഇതൊരു സാഹസികമായ രചനാകലയാണ്. രാമൻ അവരെ ആദ്യം കാണുന്നത് രാജവീഥിയിലാണ്, സഭയിലല്ല എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കണം. കാവ്യം ആദ്യം ജനപദത്തിലെത്തുന്നു; പിന്നീടാണ് രാജസഭയിലെത്തുന്നത്. ‘പൂജാർഹൗ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ അവരുടെ ഗൗരവം സ്വയംതന്നെ അംഗീകരിക്കുന്നു.
വിചിത്രമായ അർത്ഥവും പദങ്ങളുമുള്ള ആ കാവ്യം നന്നായി പാടാൻ അദ്ദേഹം ഗായകരെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. അവരും മധുരമായും രാഗഭരിതമായും, ഹൃദയത്തോളം നീളുന്ന സ്വരത്തിൽ, തന്ത്രീലയത്തോടു ചേർത്ത്, അർത്ഥം നന്നായി തെളിയുംവിധം പാടി. ആ ഗാനം എല്ലാവരുടെയും ശരീരങ്ങളെയും മനസ്സുകളെയും ഹൃദയങ്ങളെയും ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചു; ചെവിക്കു സുഖം പകർന്നുകൊണ്ട് ആ ജനസദസ്സിൽ അതു ശോഭിച്ചു. തുടർന്ന് രാമൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരോടു പറയുന്നു: “ഈ മുനിമാർ രാജലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞവരാണ്; കുശീലവന്മാരായ (ഗായകരായ) ഇവർ മഹാതപസ്വികളുമാണ്. ഈ ചരിതം എനിക്കും ഐശ്വര്യം നൽകുന്നതാണെന്നു വൃദ്ധന്മാർ പറയുന്നു; മഹത്തായ ആ ചരിതം കേട്ടറിഞ്ഞാലും.” തുടർന്ന് രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതരായ അവർ മാർഗ്ഗസംഗീതത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയവിധാനസമ്പത്തോടെ പാടി; സദസ്സിലിരുന്ന രാമനും പതുക്കെ അതിൽ ലയിച്ച മനസ്സുള്ളവനായി. ഇങ്ങനെ കഥ തന്റെ നായകനെത്തന്നെ ശ്രോതാവാക്കുന്നു. ചരിതത്തിന്റെ കർത്താവുതന്നെ അതിന്റെ ശ്രോതാവാകുന്നു — ഇത് രാമായണത്തിലെ അപൂർവ്വമായ ഒരു സംഭവമാണ്. ഇവിടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; എന്നാൽ കഥ ആരംഭിച്ചിട്ടേയുള്ളൂ; ഇനി കവിയുടെ വാക്കുകളിലൂടെ ഇക്ഷ്വാകുവംശവർണ്ണന ആരംഭിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥