സർഗ്ഗം
രാമായണകഥാസംഗ്രഹം
യോഗദർശനവും കാവ്യവിഷയാനുക്രമണികയും
നാരദന്റെ വായിൽനിന്ന് രാമചരിതം മുഴുവൻ കേൾക്കുകയും ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആദേശം ലഭിക്കുകയും ചെയ്ത വാല്മീകി ആ വൃത്താന്തംതന്നെ സ്വയം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം കേട്ടത് ധർമ്മവും അർത്ഥവും നിറഞ്ഞതും ഹിതകരവുമായിരുന്നു; എങ്കിലും കേൾവികൊണ്ടുമാത്രം കവിക്കു തൃപ്തിയായില്ല. ബുദ്ധിമാനായ ആ രാമന്റെ വൃത്താന്തം അദ്ദേഹം വ്യക്തമായി കാണാനായി വീണ്ടും അന്വേഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ജലം സ്പർശിച്ച് യഥാവിധി ആചമനം ചെയ്ത്, കിഴക്കോട്ടു തുമ്പുകളുള്ള ദർഭപ്പുല്ലിൽ ഇരുന്ന്, കൈകൂപ്പി നിശ്ചലനായി ഇരുന്നു; ധർമ്മംകൊണ്ട് — അതായത് യോഗധർമ്മംകൊണ്ട് — അദ്ദേഹം രാമചരിതത്തിന്റെ ഗതി അന്വേഷിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: കവി ആദ്യം എഴുത്താണി കൈയിലെടുക്കുന്നില്ല, ആസനമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. ആചമനം, ദർഭാസനം, അഞ്ജലി — ഇവ യജ്ഞത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഇവിടെ കാവ്യരചന ഒരു യജ്ഞംപോലെ ആരംഭിക്കുന്നു. ആദ്യം സമാധി, പിന്നെ രചന — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ സന്ദേശം. കൂടാതെ ‘ഭൂയഃ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം ഇത് രണ്ടാമത്തെ പരിശോധനയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കേട്ടതും സ്വയം കണ്ട് ഉറപ്പിക്കണം എന്നതാണ് കവിയുടെ നിഷ്ഠ.
സമാധിയിൽ ഇരുന്ന മുനിയുടെ മുന്നിൽ എല്ലാം പ്രത്യക്ഷമായി. രാമനോടും ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടും, പത്നിമാരോടും രാഷ്ട്രത്തോടുംകൂടിയ ദശരഥമഹാരാജാവിനോടും ബന്ധപ്പെട്ട് അവിടെ യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം അദ്ദേഹം കണ്ടു. മഹത്തായ കർമ്മങ്ങൾ മാത്രമല്ല — അവരുടെ ചിരിയും സംസാരവും നടപ്പും ചെറുചലനങ്ങൾവരെയും — ഇതെല്ലാം അദ്ദേഹം ധർമ്മവീര്യത്താൽ ഉള്ളതുപോലെ കണ്ടു. അനന്തരം, ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുമൊപ്പം വനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച സത്യസന്ധനായ രാമന് അനുഭവിക്കേണ്ടിവന്നതും അദ്ദേഹം ക്രമമായി നോക്കിക്കണ്ടു. ഇവിടെ ‘സ്ത്രീതൃതീയേന’ എന്ന പദം മനോഹരമാണ് — മൂന്നുപേർ വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവരിൽ മൂന്നാമത്തേത് ഒരു സ്ത്രീ, സീത. കവി കഥ മാത്രമല്ല, ആളുകളുടെ മുഖഭാവങ്ങൾപോലും കണ്ടു എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചിരിപോലും കാണാനാകുന്നിടത്ത് ദർശനം പൂർണ്ണംതന്നെ. ‘ധർമ്മവീര്യേണ’ എന്ന പദം ഈ ദൃഷ്ടി തപസ്സിലൂടെ നേടിയതാണ്, സങ്കല്പത്തിലൂടെയല്ല എന്ന് അറിയിക്കുന്നു. ‘തത്ത്വതഃ’ എന്ന പദം കണ്ടത് വെറും തോന്നലല്ല, യഥാർത്ഥമാണ് എന്നു പറയുന്നു. ഇതിലൂടെ ഈ കാവ്യത്തിന് ദൃക്സാക്ഷിയുടെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.
യോഗത്തിൽ സ്ഥിതനായ ധർമ്മാത്മാവായ മുനി, പണ്ട് അവിടെ സംഭവിച്ചതെല്ലാം കൈയിലിരിക്കുന്ന നെല്ലിക്കപോലെ വ്യക്തമായി കാണുന്നു. ‘കരാമലകംപോലെയുള്ള ജ്ഞാനം’ എന്ന ഈ ഉപമ ഏറെ പ്രസിദ്ധമാണ്. കൈയിലിരിക്കുന്ന നെല്ലിക്ക എല്ലാ വശത്തുനിന്നും കാണാവുന്നതുപോലെ — അതിൽ സംശയമില്ല, അനുമാനത്തിന്റെ ആവശ്യവുമില്ല — അങ്ങനെയായിരുന്നു മുനിയുടെ ദർശനം. അതെല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ കണ്ടശേഷം, മഹാമതിയായ അദ്ദേഹം ധർമ്മംകൊണ്ട് മനോഹരനായ രാമന്റെ സമഗ്രചരിതം കാവ്യരൂപത്തിൽ രചിക്കാൻ ഒരുങ്ങി. ഇവിടെ മഹത്തായ ഒരു തത്ത്വം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — രാമായണം സങ്കല്പിതകാവ്യമല്ല, കണ്ടതിന്റെ വർണ്ണനയാണ്. കവി ദ്രഷ്ടാവാണ്; ‘ഋഷി’ എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥംതന്നെ ‘ദ്രഷ്ടാവ്’ എന്നാണ്. അതിനാൽ ഈ കാവ്യത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം ദർശനത്തിൽ വേരൂന്നിയതാണ്, സങ്കല്പത്തിലല്ല. ഇതിലൂടെ കാവ്യം ഇതിഹാസപദവിയിലേക്ക് ഉയരുന്നു. കൂടാതെ ‘പുരാ യത് തത്ര നിർവൃത്തം’ (പണ്ട് അവിടെ സംഭവിച്ചത്) എന്ന പദങ്ങളിൽനിന്ന്, കഴിഞ്ഞുപോയതും യോഗിയുടെ മുന്നിൽ വർത്തമാനമെന്നപോലെ നിൽക്കുന്നു എന്നു വ്യക്തമാണ്. കാലം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയെ മറയ്ക്കുന്നില്ല. കണ്ടതുമാത്രമേ എഴുതുന്നുള്ളൂ എന്ന നിയമംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാമായണത്തിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളില്ലാത്തത്.
ആ കാവ്യം കാമത്തിന്റെയും അർത്ഥത്തിന്റെയും ഗുണങ്ങൾ ചേർന്നതും ധർമ്മാർത്ഥഗുണങ്ങളാൽ വിസ്തൃതവുമാണ്. രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെ അതു ഗുണരത്നങ്ങളുടെ നിധിയാണ്; എല്ലാ ശ്രുതികളുടെയും സാരഭൂതമായ അർത്ഥം വഹിക്കുന്ന അത് എല്ലാ ശ്രോതാക്കൾക്കും മനോഹരമാണ്. മഹാത്മാവായ നാരദൻ മുമ്പു ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞ അതേ ക്രമം പിന്തുടർന്നാണ് ഭഗവാനായ മുനി രഘുവംശത്തിന്റെ ചരിതം രചിച്ചത്. ഇവിടെ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — കാവ്യത്തിന്റെ ഫലം ചതുർവർഗ്ഗമാണ് (ധർമ്മാർത്ഥകാമമോക്ഷങ്ങൾ); കാവ്യത്തിന്റെ ക്രമം നാരദൻ പറഞ്ഞതാണ്. ഒന്നാം സർഗത്തിൽ ചുരുക്കി പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ വിസ്താരത്തിന് അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്. ഇങ്ങനെ സംക്ഷേപരാമായണം വിത്തും, വിസ്തൃതമായ രാമായണം വൃക്ഷവുമാണ്. ‘രഘുവംശസ്യ ചരിതം’ എന്ന പദം, ഈ കാവ്യം ഒരു പുരുഷന്റേതു മാത്രമല്ല, ഒരു വംശത്തിന്റെ മുഴുവൻ ധർമ്മപരമ്പരയുടെ ആഖ്യാനമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവ്വശ്രുതിമനോഹരം’ എന്ന പദത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘ശ്രുതി’ എന്ന വാക്ക് വേദത്തെയും ചെവിയെയും കുറിക്കുന്നു. വേദാർത്ഥം വഹിക്കുന്ന കാവ്യം ചെവിക്കും മധുരമാണ്.
ഇനി കവി തന്റെ കാവ്യത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളിച്ച വിഷയങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. ആദ്യം ബാലകാണ്ഡത്തിലെ വിഷയങ്ങൾ — രാമന്റെ ജനനം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അതിമഹത്തായ വീര്യം, എല്ലാവരോടുമുള്ള ഇണക്കം, ലോകത്തിനുള്ള പ്രിയം, ക്ഷമ, സൗമ്യത, സത്യശീലത. പിന്നെ വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പമുള്ള യാത്രയിലെ പലവിധമായ വിചിത്രകഥകൾ, ജാനകിയുടെ വിവാഹം, ശിവധനുസ്സിന്റെ ഭഞ്ജനം, ‘രാമരാമവിവാദം’ അതായത് പരശുരാമനുമായുള്ള സംഘർഷം, ദാശരഥിയുടെ ഗുണങ്ങൾ, രാമാഭിഷേകനിശ്ചയം, കൈകേയിയുടെ ദുഷ്ടഭാവം. ഇവിടെ മനനം ചെയ്യേണ്ട ഒന്നുണ്ട് — ഈ ശ്ലോകങ്ങളിലെ മിക്കവാറും എല്ലാ പദങ്ങളും ദ്വിതീയാവിഭക്തിയിലാണ് (കർമ്മരൂപത്തിൽ); ക്രിയാപദമാകട്ടെ ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ചകാര’ (രചിച്ചു) എന്ന ഒന്നുമാത്രം. അനേകം കർമ്മപദങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ക്രിയാപദവുമായി ബന്ധിക്കുന്നു — ഈ സൂചീശൈലി സർഗാന്തംവരെ തുടരുന്നു. ഇതിലൂടെ, രാമായണം മുഴുവൻ കവിയുടെ ഒരൊറ്റ കർമ്മസങ്കല്പമാണ് എന്ന് വായനക്കാരൻ അനുഭവിക്കുന്നു. ഇവിടെ മറ്റൊരു സൗന്ദര്യവും കാണാം — കവി ആദ്യം ഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു, പിന്നെ കർമ്മങ്ങൾ. ശീലം അറിഞ്ഞവന്റെ ചരിതമേ കേൾക്കാൻ യോഗ്യമാകൂ. ‘നാനാ ചിത്രാഃ കഥാഃ’ (പലവിധമായ വിചിത്രകഥകൾ) എന്ന പദത്തിൽ താടകാവധം, അഹല്യാമോക്ഷം, യജ്ഞരക്ഷണം തുടങ്ങിയ എല്ലാ ഉപാഖ്യാനങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിരിക്കുന്നു.
അനന്തരം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ വിഷയങ്ങൾ പറയുന്നു — അഭിഷേകത്തിനു വന്ന വിഘ്നം, രാമന്റെ നാടുകടത്തൽ, ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ ശോകവും വിലാപവും പരലോകപ്രാപ്തിയും. പിന്നെ പ്രജകളുടെ, അതായത് പൗരജനങ്ങളുടെ, വിഷാദം, വഴിയിൽവെച്ച് അവരെ പിരിഞ്ഞുപോന്നത്, നിഷാദരാജനായ ഗുഹനുമായുള്ള സംവാദം, സൂതനായ സുമന്ത്രന്റെ മടക്കം, ഗംഗ കടന്നത്, ഭരദ്വാജദർശനം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുമതിയോടെ ചിത്രകൂടദർശനം, വാസ്തുകർമ്മനിവേശം അതായത് പർണ്ണശാലാനിർമ്മാണം, ഭരതന്റെ ആഗമനം, രാമനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമം, പിതാവിനുള്ള ജലതർപ്പണം, ശ്രേഷ്ഠമായ പാദുകങ്ങളുടെ അഭിഷേകം, നന്ദിഗ്രാമവാസം. പ്രത്യേകിച്ച് പതിനേഴാം ശ്ലോകം ശ്രദ്ധിക്കണം — അതിന്റെ പൂർവ്വാർദ്ധത്തിൽ നന്ദിഗ്രാമവാസം; ഉത്തരാർദ്ധത്തിലാകട്ടെ ദണ്ഡകാരണ്യഗമനവും വിരാധവധവും. അതായത് ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ അയോധ്യാകാണ്ഡവും അരണ്യകാണ്ഡവും സംഗമിക്കുന്നു. സൂചിക തയ്യാറാക്കുന്ന കവിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ കാണ്ഡവിഭാഗം തടസ്സമല്ല; അദ്ദേഹത്തിന് കഥ അഖണ്ഡമായാണ് തോന്നുന്നത്. കൂടാതെ ‘പ്രകൃതീനാം വിഷാദം ച പ്രകൃതീനാം വിസർജ്ജനം’ എന്ന പദാവർത്തനം ശോകജനകമാണ് — വിഷാദിച്ചിരുന്നവർതന്നെയാണ് വഴിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്. ഇരട്ടിച്ചുള്ള പറച്ചിലിലൂടെ കരുണ വർദ്ധിക്കുന്നു.
വനത്തിലെ രാമവൃത്താന്തം ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു — ശരഭംഗദർശനം, സുതീക്ഷ്ണനുമായുള്ള സമാഗമം, അനസൂയയുമായുള്ള സംഭാഷണം, അവർ സീതയ്ക്ക് അംഗരാഗം (ദേഹലേപനം) നൽകിയത്, അഗസ്ത്യദർശനം, അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നു ദിവ്യധനുസ്സ് സ്വീകരിച്ചത്, ശൂർപ്പണഖയുമായുള്ള സംവാദം, അവളെ വിരൂപയാക്കിയത്, ഖരന്റെയും ത്രിശിരസ്സിന്റെയും വധം, രാവണന്റെ പുറപ്പാട്, മാരീചവധം, വൈദേഹീഹരണം, രാഘവന്റെ വിലാപം, ഗൃധ്രരാജനായ ജടായുവിന്റെ മരണം, കബന്ധദർശനം, പമ്പാദർശനം, ശബരീദർശനം, ഫലമൂലഭക്ഷണം, പമ്പാതീരത്തെ പ്രലാപം, ഹനുമദ്ദർശനം. ഇവിടെ ‘ഹരണം’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദമാണ് കഥയുടെ മുഴുവൻ കേന്ദ്രം; അതിനു മുമ്പ് എല്ലാം ശാന്തം; അതിനുശേഷം എല്ലാം സംഘർഷഭരിതം. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം വീണ്ടും ഒരു സന്ധിസ്ഥാനമാണ് — അതിന്റെ പൂർവ്വാർദ്ധത്തിൽ ശബരി, അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ അവസാനത്തേത്; ഉത്തരാർദ്ധത്തിലാകട്ടെ ഹനുമദ്ദർശനത്തോടെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നു. കൂടാതെ ഇവിടെ തപസ്വികളുടെ ദർശനങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ശരഭംഗൻ, സുതീക്ഷ്ണൻ, അനസൂയ, അഗസ്ത്യൻ. വനവാസം ദുഃഖം മാത്രമല്ല, തപസ്വിസംഗമവുമാണ്.
തുടർന്ന് ഋശ്യമൂകപർവ്വതത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര, സുഗ്രീവനുമായുള്ള സമാഗമം, പരസ്പരം വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചത്, സഖ്യസ്ഥാപനം, ബാലിസുഗ്രീവന്മാരുടെ യുദ്ധം, ബാലിയുടെ നിഗ്രഹം, സുഗ്രീവനെ രാജ്യത്തിൽ അവരോധിച്ചത്, താരയുടെ വിലാപം, ‘സമയം’ അതായത് സീതാന്വേഷണത്തെക്കുറിച്ചു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ, വർഷകാലരാത്രികളിലെ വാസം, രാഘവസിംഹത്തിന്റെ കോപം, സൈന്യങ്ങളെ വിളിച്ചുകൂട്ടിയത്, വാനരന്മാരെ ദിക്കുകളിലേക്ക് അയച്ചത്, ഭൂമിയുടെ സ്വരൂപം വിവരിച്ചത്, ഹനുമാന് അംഗുലീയം നൽകിയത്, ഋക്ഷബിലദർശനം, പ്രായോപവേശം (മരണംവരെ ഉപവസിക്കാനുള്ള തീരുമാനം), സമ്പാതിദർശനം. ഈ കാണ്ഡത്തിൽ മൈത്രിക്കാണ് പ്രാധാന്യം. ഒറ്റയ്ക്കു രാക്ഷസരെ ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനും സഹായികളെ തേടുന്നു — ഇതിലൂടെ ലോകവ്യവഹാരത്തിന്റെ മര്യാദ കാക്കപ്പെടുന്നു. ‘കോപം രാഘവസിംഹസ്യ’ എന്ന പദം രാമൻ എപ്പോഴും ശാന്തനല്ല എന്ന് അറിയിക്കുന്നു; പ്രതിജ്ഞാലംഘനം കണ്ടാൽ അദ്ദേഹം കോപിക്കുകയും ചെയ്യും. ‘പൃഥിവ്യാശ്ച നിവേദനം’ എന്ന പദം ഈ കാണ്ഡത്തിൽ ഭൂമിശാസ്ത്രവർണ്ണനയും ഉണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാർക്കു ഭൂമി മുഴുവൻ വർണ്ണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു.
അനന്തരം ഹനുമാന്റെ ചരിതം — മഹേന്ദ്രപർവ്വതാരോഹണം, സമുദ്രലംഘനം, സമുദ്രത്തിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് മൈനാകദർശനം, രാക്ഷസിയുടെ ഭീഷണി, നിഴൽ പിടിക്കുന്ന സിംഹികയുടെ വധം, ലങ്കയുടെയും മലയപർവ്വതത്തിന്റെയും ദർശനം, രാത്രിയിൽ ലങ്കാപ്രവേശം, ഒറ്റയ്ക്കു കർത്തവ്യം ആലോചിച്ചത്, പാനശാലയിലേക്കുള്ള ഗമനം, അന്തഃപുരദർശനം, രാവണദർശനം, പുഷ്പകദർശനം, അശോകവനികയിലേക്കുള്ള യാത്ര, സീതാദർശനം, അടയാളം നൽകിയത്, സീതയോടുള്ള സംഭാഷണം, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി, ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നദർശനം, സീത ചൂഡാമണി നൽകിയത്, വൃക്ഷങ്ങൾ തകർത്തത്, രാക്ഷസിമാരുടെ ഓട്ടം, കിങ്കരന്മാരുടെ വധം, വായുപുത്രൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടത്, ലങ്കാദഹനം, ഗർജ്ജനം, തിരിച്ചുള്ള ചാട്ടം, മധുവനത്തിലെ തേൻ അപഹരിച്ചത്. ഒരു വാനരന്റെ ചരിതം ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്നു — ഈ സർഗത്തിൽ മറ്റൊരാൾക്കും ഇത്രയും വിസ്താരം നൽകിയിട്ടില്ല. ഈ കാണ്ഡം ‘സുന്ദരം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായത് എന്തുകൊണ്ടെന്ന് ഇതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഏകസ്യാപി വിചിന്തനം’ (ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ആലോചന) എന്ന പദത്തിൽ ഏകാന്തതയുടെ ഗൗരവം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ഗ്രഹണം വായുസൂനോഃ’ എന്ന പദം ബന്ധനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചിട്ടും പരിക്കേൽക്കാത്തവൻ അതിനുമുമ്പ് ബന്ധിതനായി. പരാജയവും കഥയുടെ ഒരു അംഗമാണ്. ‘അഭിജ്ഞാനപ്രദാനം’, ‘മണിപ്രദാനം’ എന്നീ രണ്ട് അടയാളദാനങ്ങളുണ്ട് — ഒന്ന് രാമനിൽനിന്നു സീതയ്ക്ക്, മറ്റേത് സീതയിൽനിന്നു രാമന്. ഇതിലൂടെ വിരഹികളായ ഇരുവർക്കുമിടയിൽ ഒരു സേതു ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു.
തുടർന്ന് രാഘവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചത്, ചൂഡാമണി ഏല്പിച്ചത്, സമുദ്രവുമായുള്ള സംഗമം, നളൻ സേതു ബന്ധിച്ചത്, സമുദ്രം കടന്നത്, രാത്രിയിൽ ലങ്ക ഉപരോധിച്ചത്, വിഭീഷണനുമായുള്ള ചേർച്ച, അദ്ദേഹം രാവണവധത്തിനുള്ള ഉപായം അറിയിച്ചത്, കുംഭകർണന്റെ മരണം, മേഘനാദന്റെ വധം, രാവണന്റെ വിനാശം, ശത്രുവിന്റെ നഗരത്തിൽവെച്ച് സീതയെ വീണ്ടെടുത്തത്, വിഭീഷണന്റെ അഭിഷേകം, പുഷ്പകദർശനം, അയോധ്യയിലേക്കുള്ള യാത്ര, ഭരദ്വാജനുമായുള്ള സമാഗമം. ഇവിടെ ‘സീതാവാപ്തിമരേഃ പുരേ’ (ശത്രുവിന്റെ പുരത്തിൽ സീതയെ വീണ്ടെടുത്തത്) എന്ന പദം ഓർമ്മിക്കേണ്ടതാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം രാജ്യമല്ല, സീതയുടെ വീണ്ടെടുപ്പാണ്. കൂടാതെ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിനു നൽകിയതിലും കുറച്ചു ശ്ലോകങ്ങളേ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിനു നൽകിയിട്ടുള്ളൂ — യുദ്ധം എത്ര വലുതായാലും കവിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ അന്വേഷണത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം. ‘നളസേതോശ്ച ബന്ധനം’ എന്ന പദത്തിൽ ശില്പിയായ നളന്റെ പേര് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു; സേതു അവന്റെ കീർത്തിയാണ്, വെറുമൊരു ഉപാധിയല്ല.
ഒടുവിൽ വായുപുത്രനെ ദൂതനായി അയച്ചത്, ഭരതനുമായുള്ള സമാഗമം, രാമാഭിഷേകമഹോത്സവം, സൈന്യങ്ങളെയെല്ലാം യാത്രയാക്കിയത്, സ്വരാഷ്ട്രത്തെ സന്തോഷിപ്പിച്ചത്, വൈദേഹിയെ ഉപേക്ഷിച്ചത് — ഇവ പറയുന്നു. ഈ ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — സാധാരണയിൽ കൂടുതൽ; കഥയുടെ അവസാനഭാഗം ഇതിലാണ് സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നത്. തുടർന്ന് കവി പറയുന്നു: ഈ ഭൂതലത്തിൽ രാമന്റേതായി ഇനി സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്നതെല്ലാം ഭഗവാൻ വാല്മീകിമഹർഷി ഉത്തരകാവ്യത്തിൽ രചിച്ചു. ഇതിലൂടെ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ സ്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് മനനം ചെയ്യേണ്ടത് ‘അനാഗതം’ (വരാനിരിക്കുന്നത്) എന്ന പദമാണ് — ഭൂതകാലം കണ്ടവൻ ഭാവിയും കാണുന്നു; യോഗദൃഷ്ടിക്കു കാലനിയമം തടസ്സമല്ല. ഇങ്ങനെ മൂന്നാം സർഗം സമഗ്രകാവ്യത്തിന്റെ വിഷയസൂചികയായിത്തീരുന്നു. ഒന്നാം സർഗത്തിൽ നാരദൻ ചുരുക്കി പറഞ്ഞു; ഈ സർഗത്തിൽ വാല്മീകി സ്വയം കണ്ടു; ഇനി നൂറുകണക്കിനു സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു പാടുന്നു. കേട്ടത്, കണ്ടത്, പാടിയത് — ഈ മൂന്നു പടികളിലൂടെയാണ് ആദികാവ്യം മുന്നേറുന്നത്. ഈ സർഗത്തിൽ ഒരു കഥപോലും വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നില്ല; എങ്കിലും വായിക്കുന്നയാളുടെ മനസ്സിൽ രാമായണം മുഴുവൻ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ഈ സൂചീകലതന്നെയാണ് കവിയുടെ സാമർത്ഥ്യം. വിത്തിൽ വൃക്ഷമെന്നപോലെ ഈ സർഗത്തിൽ ആറു കാണ്ഡങ്ങളും ഉത്തരകാണ്ഡവും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥