സർഗ്ഗം
ആദികാവ്യോത്പത്തി
ക്രൗഞ്ചവധം, ശോകം ശ്ലോകമായത്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആദേശം
നാരദൻ പറഞ്ഞ ആ സംക്ഷേപരാമായണരൂപമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വാക്കിൽ കുശലനും ധർമ്മാത്മാവുമായ വാല്മീകി ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം ആ മഹാമുനിയായ നാരദനെ പൂജിച്ചു. യഥാവിധി സത്കരിക്കപ്പെട്ട ദേവർഷി നാരദൻ അദ്ദേഹത്തോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, അനുവാദം വാങ്ങി, ആകാശമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ദേവലോകത്തേക്കു പോയി. ഇവിടെ ഒരു കാര്യം ശ്രദ്ധിക്കണം: ഒന്നാം സർഗത്തിൽ കേട്ട കഥ ഇവിടെ കേൾവിക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു വിത്തുപോലെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഗുരു വാക്കു നൽകി പോകുന്നു; ശിഷ്യന്റെ മനസ്സിലാകട്ടെ ആ വാക്ക് പതുക്കെ പരിണമിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിലെ കഥ മുഴുവൻ ആ വിത്തിന്റെതന്നെ മുളപൊട്ടലാണ്. കവി ഇവിടെ തിടുക്കത്തിൽ കാവ്യം ആരംഭിക്കുന്നില്ല; ആദ്യം പൂജ, പിന്നെ യാത്രയയപ്പ്, പിന്നെ ഏകാന്തത — ഈ ക്രമത്തിലാണ് കവിയുടെ ചിത്തം പാകപ്പെടുന്നത്. വാല്മീകി ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പമായിരുന്നു എന്നതും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട് — ഗുരുവിൽനിന്നു ഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനം ശിഷ്യപരമ്പരയിലൂടെയാണ് ലോകത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്.
നാരദൻ ദേവലോകത്തേക്കു പോയി ഒരു മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞപ്പോൾത്തന്നെ വാല്മീകി ഗംഗയിൽനിന്ന് അധികം അകലെയല്ലാതെ ഒഴുകുന്ന തമസാനദിയുടെ തീരത്തേക്കു ചെന്നു. ആ തീരത്തെത്തി, ചെളിയില്ലാത്ത തെളിഞ്ഞ കടവു കണ്ട്, അദ്ദേഹം അരികിൽ നിന്നിരുന്ന ശിഷ്യനായ ഭരദ്വാജനോടു പറഞ്ഞു: “ഭരദ്വാജാ, നോക്കൂ, ഈ കടവ് ചെളിയില്ലാത്തതാണ്, രമണീയമാണ്; ഇതിലെ ജലം സത്പുരുഷന്റെ മനസ്സുപോലെ പ്രസന്നമാണ്.” ഇവിടത്തെ ഉപമ ഏറെ അർത്ഥവത്താണ്. ജലത്തിന്റെ തെളിമ വർണ്ണിക്കാൻ കവി ഉപമാനമായി സ്വീകരിക്കുന്നത് സത്പുരുഷന്റെ മനസ്സിനെയാണ്. കവി ഏത് ഉപമാനംകൊണ്ടു വർണ്ണിക്കുന്നുവോ അതിൽനിന്നുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി അറിയാം. ഉള്ളിൽ നിർമ്മലത വസിക്കുന്നവനേ പുറത്തെ ജലത്തിൽ നിർമ്മലത കാണൂ. ഈ ശ്ലോകംതന്നെയാണ് പിന്നാലെ വരാനിരിക്കുന്ന കരുണരസത്തിന് പശ്ചാത്തലമൊരുക്കുന്നത് — പ്രസാദം നിറഞ്ഞിടത്താണ് ആഘാതം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നത്. തമസ ഗംഗയ്ക്ക് അധികം അകലെയല്ലാതെ ഒഴുകുന്നു എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കവി സ്ഥലം നിശ്ചയപ്പെടുത്തുന്നു; ആദികാവ്യത്തിന്റെ ജന്മഭൂമി സങ്കല്പിതമല്ല, അറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ഭൂമിയാണ്.
മുനി ശിഷ്യനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: “കുഞ്ഞേ, കലശം ഇവിടെത്തന്നെ വയ്ക്കൂ, എനിക്കു വല്ക്കലം തരൂ; ഈ ഉത്തമമായ തമസാതീർത്ഥത്തിൽത്തന്നെ ഞാൻ മുങ്ങിക്കുളിക്കാം.” മഹാത്മാവായ വാല്മീകി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നിയതവ്രതനായ ഭരദ്വാജൻ ഗുരുവിനു വല്ക്കലം നൽകി. ജിതേന്ദ്രിയനായ മുനി ശിഷ്യന്റെ കൈയിൽനിന്നു വല്ക്കലം വാങ്ങി, ആ പ്രദേശത്തെ വിശാലമായ വനം നാലുപാടും നോക്കിക്കൊണ്ട് ചുറ്റിനടന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കാവ്യത്തിന്റെ ജന്മമുഹൂർത്തത്തിനു മുമ്പുള്ള പൂർവ്വരംഗമാണ് വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്നത്. അവിടെ പ്രത്യേകിച്ച് ഒരു സംഭവവുമില്ല; കുളിക്കാൻ വന്ന ഒരു മുനി, തെളിഞ്ഞ ജലം, വിശാലമായ വനം — ഇത്രമാത്രം. മഹത്തായ സംഭവം മിക്കപ്പോഴും ശാന്തമായ ഒരു നിമിഷത്തിലാണ് കടന്നുവരുന്നത്. ശിഷ്യന്റെ വിനയവും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നില്ല, താമസിക്കുന്നില്ല; ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. വല്ക്കലം നൽകുക എന്നത് ഒരു ചെറിയ കർമ്മമാണ്; എങ്കിലും അതിലൂടെ ശിഷ്യന്റെ നിഷ്ഠ വെളിപ്പെടുന്നു. ചെറിയ കർമ്മങ്ങളിലാണ് ശീലം തെളിയുന്നത്.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ തൊട്ടടുത്ത്, ഒരിക്കലും പരസ്പരം പിരിയാത്ത ഒരു ക്രൗഞ്ചമിഥുനം (ഇണക്കിളികൾ) ചുറ്റിത്തിരിയുന്നുണ്ടായിരുന്നു; അവയുടെ മധുരമായ കളകളം കേൾക്കാമായിരുന്നു. ഭഗവാൻ വാല്മീകി അതു കണ്ടു. അതേ നിമിഷം, പാപത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവനും സകല ജീവികളോടും വൈരത്തിന്റെ ഇരിപ്പിടവുമായ ഒരു നിഷാദൻ, മുനി നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ, ആ ഇണയിൽനിന്ന് ആൺക്രൗഞ്ചത്തെ എയ്തുവീഴ്ത്തി. ചോരയിൽ കുളിച്ച ശരീരവുമായി ആ പക്ഷി നിലത്തു പിടഞ്ഞുവീണു. ഭർത്താവ് വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് അവന്റെ ഇണ കരുണമായ സ്വരത്തിൽ കരഞ്ഞു. ചെമ്പിച്ച ശിരസ്സുള്ളവനും മദിച്ചു നടന്നവനും തന്നോടൊപ്പം ചരിച്ചവനുമായ ആ പക്ഷിയായ പതിയെ പിരിഞ്ഞ് അവൾ വിലപിച്ചു. ഇവിടെ കവി ക്രൗഞ്ചിയുടെ ശോകം വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നു; കാരണം അവളുടെ ശോകത്തിൽനിന്നാണ് കാവ്യം ജനിക്കാൻ പോകുന്നത്. നിഷാദന്റെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ‘പാപനിശ്ചയൻ’ (പാപം ചെയ്യാൻ ഉറച്ചവൻ), ‘വൈരനിലയൻ’ (വൈരത്തിന്റെ ഇരിപ്പിടം). വിശപ്പല്ല അവന്റെ കാരണം, ഭയവുമല്ല; വൈരം മാത്രമാണ് അവന്റെ ഇരിപ്പിടം. ‘മിഥുനം’ എന്ന വാക്ക് രണ്ടിന്റെയും അഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒന്നിന്റെ വധം യഥാർത്ഥത്തിൽ രണ്ടിന്റെയും വധമാണ്.
നിഷാദൻ വീഴ്ത്തിയ ആ പക്ഷിയെ അങ്ങനെ കണ്ടപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ ഋഷിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ കാരുണ്യം ഉണർന്നു. സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ കരുണ അറിയുന്നവനായ ആ മുനി ‘ഇത് അധർമ്മമാണ്’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, കരയുന്ന ക്രൗഞ്ചിയെ കണ്ട്, ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘മാ നിഷാദ പ്രതിഷ്ഠാം ത്വമഗമഃ ശാശ്വതീഃ സമാഃ, യത്ക്രൗഞ്ചമിഥുനാദേകമവധീഃ കാമമോഹിതം.’ ഇതിന്റെ അർത്ഥം: “നിഷാദാ, കാമമോഹിതനായിരുന്ന ഒന്നിനെ ക്രൗഞ്ചമിഥുനത്തിൽനിന്നു നീ കൊന്നതിനാൽ, ശാശ്വതമായ വർഷങ്ങളോളം നിനക്കു പ്രതിഷ്ഠ (നിലനില്പ്) ലഭിക്കാതിരിക്കട്ടെ.” ഇതാണ് സംസ്കൃതസാഹിത്യത്തിലെ ആദ്യത്തെ ശ്ലോകരൂപമായ വചനം. ശാപരൂപത്തിൽ പുറപ്പെട്ട വാണി തനിയെ ഛന്ദോബദ്ധമായിത്തീർന്നു — ശോകം ശ്ലോകമായി. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; സമഗ്രമായ ആദികാവ്യത്തിന്റെ ഉത്ഭവസ്ഥാനവും ഇതുതന്നെ. ഇവിടെ ഇതും ശ്രദ്ധിക്കണം: മുനി കാവ്യം രചിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നില്ല; കരുണതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിലൂടെ ഛന്ദസ്സ് രചിക്കുന്നത്. ആവശ്യപ്പെടാതെ സ്വയം ഉണ്ടാകുന്നതാണ് ഉത്തമകാവ്യം എന്ന് ആലങ്കാരികന്മാർ പറയുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ഹൃദയത്തിൽ ആലോചിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി: ‘ഈ പക്ഷിയുടെ ശോകത്താൽ വേദനിച്ച ഞാൻ എന്താണ് ഈ പറഞ്ഞത്?’ ചിന്തിച്ചുചിന്തിച്ച് മഹാപ്രാജ്ഞനും മതിമാനുമായ അദ്ദേഹം ഒരു നിശ്ചയത്തിലെത്തി; ശിഷ്യനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “നാലു പാദങ്ങളിൽ ബദ്ധവും, ഓരോ പാദത്തിലും തുല്യ അക്ഷരങ്ങളുള്ളതും, തന്ത്രിയുടെ (വീണയുടെ) ലയത്തിനൊത്തു പാടാൻ കഴിയുന്നതും, ശോകാർത്തനായ എന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടതുമായ ഇത് ‘ശ്ലോകം’ എന്നുതന്നെ അറിയപ്പെടട്ടെ, മറ്റൊന്നാകാതിരിക്കട്ടെ.” ഗുരുവിന്റെ ആ അനുത്തമമായ വാക്ക് ശിഷ്യൻ സന്തോഷത്തോടെ ഏറ്റുവാങ്ങി; അതിൽ മുനിയും സന്തുഷ്ടനായി. ഇവിടെ കവി സ്വയംതന്നെ ഛന്ദസ്സിന്റെ ലക്ഷണം പറയുന്നു — പാദബദ്ധത, അക്ഷരസാമ്യം, ലയത്തിനൊത്ത ഘടന. കാവ്യം വെറും ഭാവമല്ല, നിയമബദ്ധമായ ഭാവമാണ് എന്ന് ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം. ശിഷ്യൻ അത് ഏറ്റുവാങ്ങിയതും അർത്ഥവത്താണ് — ഒരാൾ പറഞ്ഞത് മറ്റൊരാൾ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നു; ഇങ്ങനെയാണ് പരമ്പര ആരംഭിക്കുന്നത്. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ‘ശോകം’, ‘ശ്ലോകം’ എന്നീ വാക്കുകളുടെ സാമ്യവും കവി ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു — അക്ഷരങ്ങളുടെ ചെറിയൊരു മാറ്റംകൊണ്ട് ശോകം ശ്ലോകമാകുന്നു.
അനന്തരം അദ്ദേഹം ആ തീർത്ഥത്തിൽ യഥാവിധി സ്നാനം ചെയ്ത്, അതേ കാര്യംതന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങി. വിനീതനും ബഹുശ്രുതനുമായ ശിഷ്യൻ ഭരദ്വാജൻ നിറഞ്ഞ കലശവുമെടുത്ത് ഗുരുവിന്റെ പിന്നാലെ നടന്നു. ധർമ്മജ്ഞനായ മുനി ശിഷ്യനോടൊപ്പം ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഇരുന്ന് മറ്റു കാര്യങ്ങളും സംസാരിച്ചു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധ്യാനം ആ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെയായിരുന്നു. അപ്പോൾ ലോകസ്രഷ്ടാവും സ്വയംപ്രഭുവും ചതുർമുഖനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ബ്രഹ്മാവ് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനെ കാണാൻ സ്വയം വന്നെത്തി. അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് വാല്മീകി പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, വാക്കടക്കി, കൈകൂപ്പി, ഭക്തിയോടെ, അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു നിന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ബ്രഹ്മാവിനെ ആരും വിളിച്ചതല്ല; അദ്ദേഹം സ്വയം വരുന്നു. സത്യമായും പുതിയ എന്തെങ്കിലും ജനിക്കുന്നിടത്ത് ദൈവവും സ്വയം അടുത്തെത്തുന്നു എന്നതാണ് കവിയുടെ ആശയം. മറ്റു കാര്യങ്ങൾ സംസാരിക്കുമ്പോഴും ധ്യാനം ഒരിടത്തുതന്നെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവന്റെ ആ ഏകാഗ്രതയാണ് വരാനിരിക്കുന്ന മഹാകാവ്യത്തിന്റെ മൂലം.
പാദ്യം, അർഘ്യം, ആസനം, വന്ദനം എന്നിവയാൽ അദ്ദേഹം ആ ദേവനെ പൂജിച്ചു; വിധിപ്രകാരം നമസ്കരിച്ച് ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചു. ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് അത്യന്തം ആദരിക്കപ്പെട്ട ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന് വാല്മീകിമഹർഷിക്കും ഇരിപ്പിടം കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ അദ്ദേഹവും ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു. ലോകപിതാമഹൻ സാക്ഷാൽ മുന്നിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും വാല്മീകിയുടെ മനസ്സ് അവിടേക്കുതന്നെ പോയിരുന്നു; ധ്യാനത്തിലാണ്ട് അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു: ‘വൈരബുദ്ധിയുള്ള ആ പാപാത്മാവ് ചെയ്തത് കഷ്ടംതന്നെ; അത്ര മനോഹരമായി കൂകിയിരുന്ന ക്രൗഞ്ചത്തെ ഒരു കാരണവുമില്ലാതെ അവൻ കൊന്നുകളഞ്ഞല്ലോ.’ ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം ക്രൗഞ്ചിയെ ഉദ്ദേശിച്ച് ആ ശ്ലോകം വീണ്ടും ചൊല്ലി. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സന്നിധിയിൽപ്പോലും ശോകം മാറിയില്ല. ഈ കരുണതന്നെയാണ് കവിയുടെ ലക്ഷണം — അന്യന്റെ ദുഃഖം ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നവനേ കാവ്യം രചിക്കാൻ അർഹതയുള്ളൂ. പൂജയുടെ ക്രമവും ശാസ്ത്രീയമാണ് — പാദ്യം, അർഘ്യം, ആസനം, വന്ദനം, പിന്നെ കുശലപ്രശ്നം; അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ വിധി ഇതുതന്നെ.
അദ്ദേഹം വീണ്ടും ഉള്ളിലേക്കു മടങ്ങിയ മനസ്സോടെ ശോകത്തിൽ മുഴുകി. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: “അങ്ങു രചിച്ചത് ശ്ലോകംതന്നെയാണ്; ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല. ബ്രഹ്മർഷേ, എന്റെതന്നെ ഇച്ഛയാലാണ് ഈ സരസ്വതി അങ്ങയുടെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടത്.” ഈ വാക്കുകളാൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഒന്ന് — മുനിയുടെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടത് ദോഷരൂപമല്ല, ഛന്ദോരൂപമാണ്. രണ്ട് — ആ വാണി മാനുഷമല്ല, ദൈവികമാണ്. ശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച വാക്കായാലും ദൈവം അതിനെ അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ അതു കാവ്യമാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുഞ്ചിരിക്കും അർത്ഥമുണ്ട് — മുനിയുടെ സംശയം യഥാർത്ഥത്തിൽ അനാവശ്യമായിരുന്നു എന്ന് അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ പറഞ്ഞത് ശാപമാണോ?’ എന്നായിരുന്നു വാല്മീകിയുടെ ശങ്ക; ബ്രഹ്മാവാകട്ടെ അതിനെ ശാപമായല്ല, സരസ്വതിയുടെ പ്രകാശനമായാണ് സ്വീകരിച്ചത്. ഒരേ വാക്കുതന്നെ രണ്ടു ദൃഷ്ടികളിൽ രണ്ടു രൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ആദേശിക്കുന്നു: “ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങ് രാമന്റെ സമ്പൂർണ്ണചരിതം രചിക്കുക. ലോകത്തിൽ ധർമ്മാത്മാവും ഭഗവാനും ധീമാനും ധീരനുമായ രാമന്റെ വൃത്താന്തം നാരദനിൽനിന്ന് അങ്ങ് കേട്ടതുപോലെ പറയുക. ബുദ്ധിമാനായ ആ രാമന്റെ രഹസ്യവും പ്രകാശവുമായ വൃത്താന്തം, സൗമിത്രിയോടൊപ്പമുള്ള വൃത്താന്തം, രാക്ഷസരുടെ വൃത്താന്തം മുഴുവൻ, വൈദേഹിയുടെ പ്രകാശമായതോ രഹസ്യമായതോ ആയ വൃത്താന്തം — അതെല്ലാം, അറിയാത്തതായാലും, അങ്ങേക്ക് അറിവായിത്തീരും. ഈ കാവ്യത്തിൽ അങ്ങയുടെ വാക്ക് ഒരിടത്തും അസത്യമാവുകയില്ല.” ഈ വരദാനം അതീവ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ് — കവിക്കു ദിവ്യദൃഷ്ടി നൽകപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ രാമായണം വെറും സങ്കല്പമല്ല, പ്രത്യക്ഷദർശനമാണ് എന്നു പരമ്പര കരുതുന്നു. രഹസ്യം, പ്രകാശം എന്നു രണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പുറമേയുള്ള കർമ്മവും ഉള്ളിലെ ഭാവവും — രണ്ടും കവിക്കു ഗോചരമാണ്. ‘നാരദനിൽനിന്നു കേട്ടതുപോലെ’ എന്ന പ്രയോഗത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മാവ് മുൻസർഗവുമായുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ചുരുക്കത്തിൽ കേട്ട കഥതന്നെയാണ് വിസ്തരിച്ചു പറയേണ്ടത്.
ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും പറയുന്നു: “രാമന്റെ പുണ്യവും മനോഹരവുമായ കഥ ശ്ലോകബദ്ധമായി രചിക്കുക. ഈ ഭൂമിയിൽ പർവ്വതങ്ങളും നദികളും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം ലോകങ്ങളിൽ രാമായണകഥ പ്രചരിക്കും. അങ്ങു രചിച്ച രാമകഥ പ്രചരിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം അങ്ങ് മുകളിലും താഴെയുമുള്ള എന്റെ ലോകങ്ങളിൽ വസിക്കും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് അവിടെത്തന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു. അപ്പോൾ ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം ആ മുനി വിസ്മയത്തിലാണ്ടു. ഇവിടെ കവിയുടെ അമരത്വം കാവ്യത്തിന്റെ ആയുസ്സുകൊണ്ടാണ് അളക്കപ്പെടുന്നത്. പർവ്വതങ്ങളും നദികളും സ്ഥിരതയുടെ ഉപമാനങ്ങളാണ്; കാവ്യത്തിന്റെ നിലനില്പ് അവയുടേതിനു തുല്യമാണെന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മാവ് കാവ്യത്തെ പ്രകൃതിയെന്നപോലെ ശാശ്വതമാക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അന്തർധാനവും ഒന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആദേശം നൽകിക്കഴിഞ്ഞു; ഇനി കർമ്മം കവിയുടേതുമാത്രം. ദൈവം വഴി കാണിച്ചുതരുന്നു; ചുവടുവയ്ക്കേണ്ടത് മനുഷ്യൻതന്നെയാണ്.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാരെല്ലാം ആ ശ്ലോകം വീണ്ടും വീണ്ടും പാടി; ആഹ്ലാദിച്ചും ഏറെ വിസ്മയിച്ചും അവർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: “തുല്യാക്ഷരങ്ങളുള്ള നാലു പാദങ്ങളിൽ മഹർഷി പാടിയ ആ ശോകം, ആവർത്തിച്ചു ചൊല്ലിയതോടെ വീണ്ടും ശ്ലോകമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.” അപ്പോൾ ഭാവിതാത്മാവായ (ധ്യാനത്താൽ ശുദ്ധമായ മനസ്സുള്ള) മഹർഷിക്ക് ഈ ബുദ്ധി ഉദിച്ചു: ‘ഇത്തരം ശ്ലോകങ്ങളാൽത്തന്നെ ഞാൻ രാമായണം എന്ന കാവ്യം മുഴുവൻ രചിക്കും.’ തുടർന്ന് കീർത്തിമാനും ഉദാരദർശനനുമായ ആ മുനി, ഉദാരമായ വൃത്തവും അർത്ഥവും പദങ്ങളുമുള്ള മനോഹരങ്ങളായ തുല്യാക്ഷരശ്ലോകങ്ങൾ നൂറുകണക്കിനു ചേർത്ത്, യശസ്വിയായ രാമന്റെ യശസ്സു വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന കാവ്യം രചിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി ശ്രോതാക്കളെ ക്ഷണിക്കുന്നു: “സമാസവും സന്ധിയും യോജിച്ചതും, സമവും മധുരവുമായ അർത്ഥത്തോടുകൂടിയ വാക്യങ്ങളാൽ ബദ്ധവുമായ, മുനി രചിച്ച രഘുവരചരിതവും ദശഗ്രീവവധവും കേട്ടാലും.” ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശോകം ശ്ലോകമായതിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച് മഹാകാവ്യസങ്കല്പംവരെ എത്തി സമാപിക്കുന്നു. ശിഷ്യന്മാരുടെ ഗാനത്തിലൂടെയാണ് ശ്ലോകം ആദ്യമായി ലോകത്തിൽ പ്രചരിക്കുന്നത്; കാവ്യം ജീവിക്കുന്നത് ശ്രോതാക്കളിലൂടെയാണ് എന്ന് ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥