॥वाल्मीकिरामायणम् ബാലകാണ്ഡം · 1-ാം സർഗ്ഗം

ബാലകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സംക്ഷേപരാമായണം

നാരദ-വാല്മീകി സംവാദം

പണ്ട്, തപസ്സിലും സ്വാധ്യായത്തിലും സദാ മുഴുകിയിരുന്ന വാല്മീകി എന്നൊരു തപസ്വിയായ മുനിയുണ്ടായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം, വാക്കിന്റെ പൊരുളറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മുനിമാരിൽ അഗ്രഗണ്യനുമായ നാരദനോട് ഇങ്ങനെ ആരാഞ്ഞു. ചോദ്യം ഇതായിരുന്നു: ഈ ലോകത്തിൽ ഇന്ന് ഗുണവാനായ പുരുഷൻ ആരാണ്? വീര്യവാൻ ആര്? ധർമ്മം അറിയുന്നവൻ ആര്? ചെയ്ത ഉപകാരം മറക്കാത്തവൻ ആര്? സത്യം മാത്രം പറയുന്നവൻ ആര്? വ്രതത്തിൽ ദൃഢമായി നിൽക്കുന്നവൻ ആര്? അദ്ദേഹം വീണ്ടും ചോദിച്ചു: സദാചാരം പുലർത്തുന്നവൻ ആര്? സകല ജീവികൾക്കും ഹിതം ചെയ്യുന്നവൻ ആര്? വിദ്വാൻ ആര്? സമർത്ഥൻ ആര്? കാഴ്ചയിൽ അദ്വിതീയമായ ചാരുതയുള്ള പ്രിയദർശനൻ ആര്? കൂടാതെ, ആത്മവാൻ (ആത്മസംയമമുള്ളവൻ) ആര്? ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവൻ ആര്? കാന്തിമാൻ ആര്? അസൂയയില്ലാത്തവൻ ആര്? യുദ്ധത്തിൽ ആരുടെ രോഷം ഉണർന്നാൽ ദേവന്മാർപോലും ഭയപ്പെടും? “ഇതെല്ലാം കേൾക്കാൻ എനിക്ക് അത്യധികമായ കൗതുകമുണ്ട്; മഹർഷേ, ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു മനുഷ്യനെ അറിയാൻ അങ്ങേക്കു മാത്രമേ കഴിയൂ” എന്ന് വാല്മീകി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മുനി പതിനാറു ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് ചോദിക്കുന്നത്. ഈ ഗുണങ്ങൾ ശീലം, ശൗര്യം, ജ്ഞാനം, ലോകത്തോടുള്ള ബന്ധം എന്നീ നാലു മണ്ഡലങ്ങളിലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വെറുമൊരു ശൂരനെക്കുറിച്ചല്ല ചോദ്യം; വെറുമൊരു വിദ്വാനെക്കുറിച്ചുമല്ല. ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഒരേ പുരുഷനിൽ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നത് എങ്ങനെ സാധ്യമാകും എന്നതാണ് മുനിയുടെ ജിജ്ഞാസ. ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽനിന്നാണ് രാമായണം മുഴുവൻ ഉറവെടുക്കുന്നത്. ചോദ്യം ശുദ്ധമാണെങ്കിൽ ഉത്തരവും ശുദ്ധമായിരിക്കും; അതുകൊണ്ടാണ് കവി ആദ്യംതന്നെ ചോദ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഇവിടെ വാല്മീകിയുടെ തപസ്വിത്വവും വാഗ്‌വിദഗ്ദ്ധരിൽ മുമ്പനെന്ന നാരദന്റെ സ്ഥാനവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സ്വയം തപസ്വിയായവനേ ഗുണവാനെ അന്വേഷിക്കൂ; വാക്കിന്റെ പൊരുളറിയുന്നവനേ അത്തരമൊരു പുരുഷനെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയൂ. അതിനാൽ ചോദിക്കുന്നയാളും ഉത്തരം നൽകുന്നയാളും ഒരുപോലെ യോഗ്യരാണ്. ഈ സംഭാഷണംതന്നെയാണ് ആദികാവ്യത്തിന്റെ ബീജം. പതിനാറു ഗുണങ്ങൾ ഇവയാണ്: ഗുണവത്ത്വം, വീര്യം, ധർമ്മജ്ഞത്വം, കൃതജ്ഞത്വം, സത്യവാക്യത്വം, ദൃഢവ്രതത്വം, സച്ചാരിത്ര്യം, സർവ്വഭൂതഹിതത്വം, വിദ്വത്ത്വം, സാമർത്ഥ്യം, പ്രിയദർശനത്വം, ആത്മവത്ത്വം, ജിതക്രോധത്വം, ദ്യുതിമത്ത്വം, അനസൂയത്വം, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്കു ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന പ്രതാപം.

മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും വൃത്താന്തങ്ങൾ അറിയുന്ന നാരദൻ ആ ചോദ്യം കേട്ട് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു: “മുനേ, അങ്ങ് എടുത്തുപറഞ്ഞ ഈ ഗുണങ്ങൾ അനവധിയാണ്, ദുർലഭവുമാണ്; ഇവയെല്ലാം ഒരു പുരുഷനിൽ ഒത്തുചേരുന്നത് സാധാരണ കാണാറില്ല. എങ്കിലും ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം തികഞ്ഞ ഒരു മനുഷ്യനുണ്ട്. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ അറിഞ്ഞ്, നന്നായി ആലോചിച്ചു പറയാം; കേട്ടാലും.” തുടർന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ ജനിച്ച രാമൻ എന്ന പുരുഷൻ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ കേൾവികേട്ടവനും പ്രസിദ്ധനുമാണ്.” ഈ ഉത്തരത്തിലൂടെ നാരദൻ പേരു മാത്രമല്ല, കുലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം ഗുണങ്ങളുടെ വേരുകളിൽ ഒന്ന് കുലത്തിൽനിന്നു ലഭിക്കുന്ന ശിക്ഷണവുമാണ്. ഇക്ഷ്വാകുവംശം സത്യത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ള വംശമാണ്; ആ വംശത്തിൽത്തന്നെയാണ് സത്യവ്രതനായ രാമൻ ജനിച്ചത് — ഈ ചേർച്ച അർത്ഥവത്താണ്. ഈ ചോദ്യോത്തരത്തോടെയാണ് സംക്ഷേപരാമായണം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാരദൻ സങ്കല്പിച്ചുണ്ടാക്കിയ ഒന്നും പറയുന്നില്ല; ത്രികാലജ്ഞനായ അദ്ദേഹം എല്ലാം കൺമുന്നിലെന്നപോലെ അറിയുന്നു. അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് പ്രമാണമാണ്.

നാരദൻ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെ ഇങ്ങനെ വർണ്ണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം നിയതാത്മാവും (മനസ്സിനെ അടക്കിയവൻ) മഹാവീര്യനും ദ്യുതിമാനും (തേജസ്വി) ധൃതിമാനും (ധൈര്യശാലി) ജിതേന്ദ്രിയനുമാണ്. ബുദ്ധിമാനും നീതിമാനും വാഗ്മിയും ശ്രീമാനും ശത്രുനാശകനുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരലക്ഷണങ്ങളും ഉത്തമങ്ങളാണ്: വിരിഞ്ഞ ചുമലുകൾ, കാൽമുട്ടോളം നീണ്ട വലിയ കൈകൾ, ശംഖുപോലെയുള്ള കഴുത്ത്, വലിയ താടിയെല്ല്, വിശാലമായ മാറിടം, വലിയ വില്ല്, മാംസത്താൽ മറഞ്ഞ കഴുത്തെല്ലുകൾ, സുന്ദരമായ ശിരസ്സ്, ശുഭമായ നെറ്റി, ഉത്തമമായ പരാക്രമം. അദ്ദേഹം ഒത്ത ശരീരമുള്ളവനും, അവയവങ്ങൾ ആനുപാതികമായി ചേർന്നവനും, മിനുസമാർന്ന നിറമുള്ളവനും, പ്രതാപവാനും, പുഷ്ടമായ മാറിടമുള്ളവനും, വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവനും, ലക്ഷ്മീവാനും, ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനുമാണ്. ഗുണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ധർമ്മജ്ഞനും സത്യസന്ധനും (സത്യപ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നവൻ) പ്രജകളുടെ ഹിതത്തിൽ സദാ തല്പരനും യശസ്വിയും ജ്ഞാനസമ്പന്നനും ശുചിയും സംയമിയും സമാധിമാനും (ഏകാഗ്രചിത്തൻ) ആണ്. അദ്ദേഹം പ്രജാപതിക്കു തുല്യനും, ധാതാവും (ലോകത്തെ താങ്ങുന്നവൻ), ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനും, ജീവലോകത്തിന്റെ രക്ഷകനും, ധർമ്മത്തിന്റെ പരിരക്ഷകനുമാണ്. വേദങ്ങളും വേദാംഗങ്ങളും അദ്ദേഹം തത്ത്വത്തോടെ അറിയുന്നു; ധനുർവേദത്തിൽ നിപുണനാണ്; എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർത്ഥം ഗ്രഹിച്ചവനാണ്; ഓർമ്മശക്തിയും പ്രതിഭയും ഉള്ളവനാണ്. സർവ്വലോകപ്രിയനും സാധുവും ദൈന്യമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനും വിചക്ഷണനും (വിവേകശാലി) എല്ലാവരിലും സമദൃഷ്ടിയുള്ളവനുമാണ് അദ്ദേഹം; നദികൾ എപ്പോഴും സമുദ്രത്തെ ചെന്നുചേരുന്നതുപോലെ സജ്ജനങ്ങൾ എപ്പോഴും അദ്ദേഹത്തെ സമീപിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട ഒരു കാര്യമുണ്ട്: നാരദൻ ആദ്യം ഗുണങ്ങളും, പിന്നെ രൂപവും, വീണ്ടും ഗുണങ്ങളും വർണ്ണിക്കുന്നു. രൂപം ഗുണങ്ങൾക്ക് ഒരു ആശ്രയം മാത്രമാണ്, ഗുണങ്ങൾക്കാണ് പ്രാധാന്യം എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാല്മീകിയുടെ പതിനാറു ചോദ്യങ്ങൾക്കും നാരദൻ ഒരൊറ്റ ഉത്തരമാണ് നൽകിയത് — “രാമൻ”. ഇവിടെ പ്രത്യേകിച്ച് മൂന്നു വാക്കുകൾ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: സത്യസന്ധൻ, ധർമ്മത്തിന്റെ പരിരക്ഷകൻ, ജീവലോകത്തിന്റെ രക്ഷകൻ. സത്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവം; ധർമ്മം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാർഗ്ഗം; ലോകരക്ഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഈ മൂന്നിലും രാമചരിതം മുഴുവൻ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സമുദ്രം ഗംഭീരവും ഇളക്കമില്ലാത്തതുമായിരിക്കുന്നതുപോലെ രാമനും ഗാംഭീര്യവും ധൈര്യവും ഉള്ളവനാണെന്ന് ഈ ഉപമ അറിയിക്കുന്നു.

ഒരിക്കൽ ദശരഥമഹാരാജാവ് പ്രജകളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനും പ്രിയപുത്രനുമായ രാമനെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നി കൈകേയി, മുമ്പു ലഭിച്ച രണ്ടു വരങ്ങൾ ഓർമ്മിപ്പിച്ച് രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെട്ടു — രാമനു പതിനാലു വർഷത്തെ വനവാസം, ഭരതനു രാജ്യാഭിഷേകം. സത്യവചനത്താൽ ബന്ധിതനും ധർമ്മപാശത്താൽ നിയന്ത്രിതനുമായ ദശരഥൻ മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെ തന്റെ പ്രിയപുത്രനെ വനത്തിലേക്കയച്ചു. രാമനാകട്ടെ, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് ദുഃഖിച്ചില്ല, കോപിച്ചില്ല, രാജ്യമോഹത്താൽ തർക്കിച്ചതുമില്ല. പിതാവിന്റെ വാക്കു പാലിക്കാനും കൈകേയിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനുമായി അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞയെടുത്ത് ശാന്തമായ മനസ്സോടെ വനത്തിലേക്കു പോയി. പിതൃവാക്യപരിപാലനമാണ് രാമനു പരമധർമ്മം എന്ന് ഇവിടെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഒരൊറ്റ സന്ദർഭത്തിലൂടെതന്നെ, വാല്മീകി ചോദിച്ച ധർമ്മജ്ഞത്വം, സത്യവാക്യത്വം, ദൃഢവ്രതത്വം തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങൾ കഥയുടെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ പ്രത്യക്ഷമായി കാണിച്ചുതരുന്നു. വാക്കിൽ പറഞ്ഞത് പ്രവൃത്തിയിലൂടെ തെളിയിക്കുക — ഇതാണ് കാവ്യത്തിന്റെ രീതി. കൈകേയിയുടെ കുറ്റവും അവളുടേതു മാത്രമല്ല; മന്ഥരയുടെ വാക്കുകളാൽ അവളുടെ ബുദ്ധി വികലമായിത്തീർന്നതാണ്. ഇങ്ങനെ കഥയുടെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ അനിത്യത കാണിച്ചുതരുന്നു — ഒരു ദിവസം അഭിഷേകം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു; അതേ ദിവസംതന്നെ വനവാസം ആരംഭിച്ചു.

വനത്തിലേക്കു പോകുന്ന ആ രാമനെ പ്രിയസഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിച്ചു. സ്നേഹവും വിനയവും നിറഞ്ഞ ലക്ഷ്മണൻ സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവനായിരുന്നു; ജ്യേഷ്ഠനെ പിരിഞ്ഞ് ഒരു നിമിഷംപോലും കഴിയാൻ അവനാകുമായിരുന്നില്ല. ജനകന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളും, ദേവമായയാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ സുന്ദരിയും, സർവ്വലക്ഷണങ്ങളും തികഞ്ഞവളും, സ്ത്രീകളിൽ ഉത്തമയും, പതിയെ അനുവർത്തിക്കുന്നവളുമായ രാമപത്നി സീതയും — രോഹിണി ചന്ദ്രനെ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ — രാമനെ പിന്തുടർന്നു. പൗരജനങ്ങളും പിതാവായ ദശരഥനും പിന്നാലെ ചെന്ന രാമൻ ശൃംഗവേരപുരത്ത് ഗംഗാതീരത്തെത്തി നിഷാദരാജനായ ഗുഹനെ കണ്ടുമുട്ടി. അവിടെവെച്ച് അദ്ദേഹം സാരഥിയായ സുമന്ത്രനെ തിരിച്ചയച്ചു. പിന്നീട് ആ മൂവരും വനത്തിൽനിന്നു വനത്തിലേക്കു സഞ്ചരിച്ച്, മഹാനദികൾ കടന്ന്, ഭരദ്വാജമുനിയുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ചിത്രകൂടപർവ്വതത്തിലെത്തി. അവിടെ മനോഹരമായ ഒരു വാസസ്ഥാനം ഒരുക്കി, ദേവഗന്ധർവ്വന്മാരെപ്പോലെ ആ മൂവരും സുഖമായി വസിച്ചു. ഇങ്ങനെ വനവാസം വെറും ദുഃഖം മാത്രമാകാതെ ധർമ്മത്തിനും പ്രീതിക്കും ആശ്രയമായിത്തീർന്നു. നിഷാദനായിരുന്നിട്ടും ഗുഹനെ രാമൻ മിത്രമായി സ്വീകരിച്ചു. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ സമദൃഷ്ടി വ്യക്തമാകുന്നു — അദ്ദേഹം ജാതിയല്ല, ഭക്തി മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. ഇതേ ദൃഷ്ടിതന്നെയാണ് പിന്നീട് ശബരിയെയും ഹനുമാനെയും വിഭീഷണനെയും സ്വീകരിക്കുന്നതിലും കാണുന്നത്.

രാമൻ ചിത്രകൂടത്തിലേക്കു പോയശേഷം പുത്രദുഃഖത്താൽ വലഞ്ഞ ദശരഥമഹാരാജാവ് മകനെ ഓർത്തു വിലപിച്ചുകൊണ്ട് പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞ് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു. അദ്ദേഹം മരിച്ചപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ തുടങ്ങിയ ബ്രാഹ്മണർ രാജ്യഭാരം ഏൽപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും മഹാബലനായ ഭരതൻ ആ രാജ്യം ആഗ്രഹിച്ചില്ല. അദ്ദേഹം സൈന്യത്തോടൊപ്പം വനത്തിൽച്ചെന്ന് മഹാത്മാവായ രാമനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു: “ആര്യാ, അങ്ങുതന്നെയാണ് ധർമ്മജ്ഞൻ; അങ്ങുതന്നെ രാജാവാകണം.” എന്നാൽ പിതാവിന്റെ സത്യം കാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച രാമൻ രാജ്യം സ്വീകരിച്ചില്ല. രാജ്യത്തിന്റെ അടയാളമായി അദ്ദേഹം തന്റെ പാദുകങ്ങൾ ഭരതനു നൽകി. വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചിട്ടും ആഗ്രഹം സഫലമാകാതെ ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ ശിരസ്സിലേറ്റി മടങ്ങി. അദ്ദേഹം അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചില്ല; നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താമസിച്ച്, രാമന്റെ വരവും കാത്ത്, രാമന്റെ നാമത്തിൽത്തന്നെ രാജ്യം പരിപാലിച്ചു. ഇങ്ങനെ സഹോദരന്മാരുടെ പരസ്പരസ്നേഹവും ത്യാഗവും ലോകത്തിന് ആദർശമായി — ഒരാൾ രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; മറ്റേയാളും അതു സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. പാദുകങ്ങൾതന്നെയാണ് രാജ്യചിഹ്നം എന്ന ഭരതന്റെ തീരുമാനം രാജനീതിക്ക് ഒരു പുതിയ ആദർശം സ്ഥാപിക്കുന്നു — സിംഹാസനമല്ല സ്വാമി; സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞയാണ് പ്രമാണം.

ഭരതൻ മടങ്ങിയശേഷം, വീണ്ടും വീണ്ടും വന്നുകൊണ്ടിരുന്ന പൗരജനങ്ങളുടെ സമ്പർക്കം ഒഴിവാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് രാമൻ ചിത്രകൂടം വിട്ട് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ അദ്ദേഹം വിരാധൻ എന്ന ബലവാനായ രാക്ഷസനെ വധിച്ചു. തുടർന്ന് ശരഭംഗൻ, സുതീക്ഷ്ണൻ, അഗസ്ത്യൻ, അഗസ്ത്യന്റെ സഹോദരൻ എന്നീ മഹർഷിമാരെ ദർശിച്ചു. അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ മഹത്തായ വില്ലും, ഒരിക്കലും ഒഴിയാത്ത ബാണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ രണ്ട് ആവനാഴികളും, മൂർച്ചയേറിയ വാളും സ്വീകരിച്ചു. ആ വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന രാമനെ ദണ്ഡകാരണ്യവാസികളായ ഋഷിമാർ സമീപിച്ച് രാക്ഷസരെ വധിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു. അദ്ദേഹം അവർക്ക് അഭയം നൽകി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു: “യജ്ഞങ്ങൾക്കു വിഘ്നം വരുത്തുന്ന രാക്ഷസരെ ഞാൻ വധിക്കും.” ഇതോടെ വനവാസം തപസ്വികളെ രക്ഷിക്കാനുള്ള ഉപാധിയായി; ദുഃഖംപോലും പരോപകാരത്തിനുള്ള അവസരമായിത്തീർന്നു. അഗസ്ത്യൻ നൽകിയ അസ്ത്രങ്ങൾ വെറും ആയുധങ്ങളല്ല; അവ ഋഷിമാരുടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ്. തപസ്സോടു ചേർന്ന ശക്തി, ശക്തിയോടു ചേർന്ന തപസ്സ് — ഇവ രണ്ടിന്റെയും സംഗമം ഇവിടെ കാണാം.

പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഗോദാവരീതീരത്ത് പഞ്ചവടിയിൽ താമസിച്ചു. അവിടെ വസിക്കുമ്പോൾ, ജനസ്ഥാനത്തു വസിക്കുന്നവളും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവളുമായ ശൂർപ്പണഖ എന്ന രാക്ഷസി അദ്ദേഹത്താൽ വിരൂപയാക്കപ്പെട്ടു; ആ സന്ദർഭം അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നുണ്ട്. അവളുടെ വാക്കുകേട്ടു കോപിച്ച ഖരനും ത്രിശിരസ്സും ദൂഷണനും അനുചരന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിനു വന്നു. ജനസ്ഥാനത്തു വസിച്ചിരുന്ന ഭീകരകർമ്മാക്കളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസരെയും ഖരനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും ദൂഷണനെയും രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ വധിച്ചു. ഈ യുദ്ധത്തോടെ രാമന്റെ അത്ഭുതകരമായ മഹാവീര്യം ലോകപ്രസിദ്ധമായി; ഋഷിമാർക്കു നൽകിയ അഭയവാഗ്ദാനവും സഫലമായി. ഒരാൾ പതിനാലായിരം പേരെ ജയിക്കുന്നു എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല; അധർമ്മബലത്തിന്മേൽ ധർമ്മബലം നേടുന്ന വിജയമാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. രാവണനുമായുള്ള വൈരത്തിന്റെ ബീജവും ഇവിടെത്തന്നെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പതിനാലായിരം രാക്ഷസർ വധിക്കപ്പെട്ടു. ബന്ധുക്കളുടെ വധം കേട്ട് ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രാവണൻ മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസനെ സഹായിയായി തിരഞ്ഞെടുത്തു. മാരീചൻ അവനെ തടഞ്ഞുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: “രാവണാ, മഹാബലനായ രാമനോടുള്ള വിരോധം നിനക്കു ക്ഷേമകരമാവുകയില്ല.” എന്നിട്ടും കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാവണൻ ആ ഹിതവചനം ചെവിക്കൊണ്ടില്ല. തുടർന്ന് അവൻ മാരീചനോടൊപ്പം രാമന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു ചെന്നു. മായാവിയായ മാരീചൻ രാജകുമാരന്മാരെ ഇരുവരെയും ദൂരേക്ക് അകറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി; ആ സമയം രാവണൻ ഗൃധ്രനായ ജടായുവിനെ വധിച്ച് രാമന്റെ പത്നിയെ അപഹരിച്ചു. മാരീചൻ മായാമൃഗരൂപം ധരിച്ച് രാജകുമാരന്മാരെ അകറ്റിയതും, സീതയെ രക്ഷിക്കാൻ ജടായു രാവണനോടു യുദ്ധം ചെയ്തതും — ഈ രണ്ടു സന്ദർഭങ്ങളും അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നുണ്ട്. തിരിച്ചെത്തിയ രാമൻ ആശ്രമം ശൂന്യമായിക്കിടക്കുന്നതു കണ്ടും, ജടായു വീണുകിടക്കുന്നതറിഞ്ഞും അത്യധികം ദുഃഖിതനായി വിലപിച്ചു. ആ ഗൃധ്രരാജന്റെ അന്ത്യക്രിയകൾ ചെയ്തശേഷം അദ്ദേഹം സീതയെ അന്വേഷിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു. മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നവൻ പുത്രനെപ്പോലെ സംസ്കാരത്തിന് അർഹനാണ് എന്ന് കവി ഇവിടെ കാണിക്കുന്നു. രാവണൻ ബലംകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്തില്ല; ചതിയിലൂടെയാണ് സീതയെ അപഹരിച്ചത്. ഇതിലൂടെ അവന്റെ ദൗർബല്യം വെളിപ്പെടുന്നു — ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവനാണ് മായയെ ആശ്രയിക്കുന്നത്. ജടായുവാകട്ടെ, വൃദ്ധനായ ഒരു പക്ഷിയായിരുന്നിട്ടും മറ്റൊരാൾക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്തു; ആ ത്യാഗത്തെ രാമൻ പിതാവിനെയെന്നപോലെ ആദരിച്ചു.

വഴിയിൽവെച്ച് അദ്ദേഹം വികൃതരൂപിയായ കബന്ധൻ എന്ന രാക്ഷസനെ കണ്ട്, അവന്റെ കൈകൾ മുറിച്ച് അവനെ ദഹിപ്പിച്ചു. ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട കബന്ധൻ ദിവ്യരൂപം പ്രാപിച്ച് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ രാമനോടു പറഞ്ഞു: “രാഘവാ, ഋശ്യമൂകത്തിൽ സുഗ്രീവനുമായി സഖ്യം ചെയ്യുക; സീതയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ അവൻ അങ്ങയെ സഹായിക്കും.” തുടർന്ന് രാമൻ ധർമ്മചാരിണിയായ ശബരി എന്ന തപസ്വിനിയെ കണ്ടു; അവൾ പൂജിച്ചു സത്കരിച്ച അദ്ദേഹം പമ്പാസരസ്സിന്റെ തീരത്തുവെച്ച് ഹനുമാനെ കണ്ടുമുട്ടി. ഹനുമാന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം ഋശ്യമൂകപർവ്വതത്തിൽവെച്ച് അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി സുഗ്രീവനുമായി സഖ്യം ചെയ്തു. ബാലി തനിക്കു ചെയ്ത ദ്രോഹം — രാജ്യം അപഹരിച്ചതും ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചതും — സുഗ്രീവൻ രാമനെ വിസ്തരിച്ചറിയിച്ചു. “ഞാൻ ബാലിയെ വധിക്കും” എന്നു രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. രാമന്റെ ബലത്തിൽ സംശയിച്ച വാനരനായ സുഗ്രീവൻ ദുന്ദുഭി എന്ന അസുരന്റെ വലിയ അസ്ഥികൂടവും ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങളും കാണിച്ചുകൊടുത്തു. രാമൻ കാൽപ്പെരുവിരൽകൊണ്ട് ആ അസ്ഥികൂടം തട്ടിയെറിഞ്ഞ്, ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു സാലങ്ങളെയും പർവ്വതത്തെയും രസാതലത്തെയും പിളർന്ന് സുഗ്രീവനിൽ വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് കിഷ്കിന്ധയിൽച്ചെന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ വധിച്ച് അദ്ദേഹം സുഗ്രീവനെ വാനരരാജ്യത്തിൽ അവരോധിച്ചു. ശബരിയുടെ ആതിഥ്യം സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ ഭക്തിയുടെ മഹിമ കാണിച്ചുതന്നു. വാനരന്മാരുമായി സഖ്യം ചെയ്തുകൊണ്ട്, മഹത്തായ കാര്യം സഹായികളില്ലാതെ സാധിക്കുകയില്ല എന്നും അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു. ബാലിവധവും നീതിയുടെ ശിക്ഷയാണ് — സഹോദരന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനും സഹോദരനെ രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്താക്കിയവനും ശിക്ഷാർഹൻതന്നെ.

രാജ്യം ലഭിച്ച സുഗ്രീവൻ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടെത്താൻ ആഗ്രഹിച്ച് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു. തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയ വാനരന്മാരോട് സമ്പാതി എന്ന ഗൃധ്രൻ സീത ലങ്കയിലുണ്ടെന്ന വിവരം പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് മഹാബലനായ ഹനുമാൻ നൂറു യോജന വിസ്തൃതമായ ലവണസമുദ്രം ചാടിക്കടന്ന് രാവണൻ ഭരിക്കുന്ന ലങ്കയിലെത്തി. അവിടെ അശോകവനികയിൽ രാമനെത്തന്നെ ധ്യാനിച്ച് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന സീതയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. രാമന്റെ അടയാളം അവൾക്കു സമർപ്പിച്ച് എല്ലാ വൃത്താന്തവും അറിയിച്ച്, അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം ആ ഉദ്യാനത്തിന്റെ തോരണം തകർത്തു. പിന്നീട് അഞ്ചു സേനാപതികളെയും ഏഴു മന്ത്രികുമാരന്മാരെയും രാവണപുത്രനായ അക്ഷനെയും വധിച്ചു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ താൻ അസ്ത്രബന്ധനത്തിൽനിന്നു മുക്തനാണെന്നറിഞ്ഞിട്ടും സ്വേച്ഛയാ രാക്ഷസരുടെ ബന്ധനം സഹിച്ചു; പിന്നെ സീതയെ മാത്രം ഒഴിവാക്കി ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ച് വീണ്ടും സമുദ്രം കടന്ന് മടങ്ങിയെത്തി. രാമനെ നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “കണ്ടു, സീതയെ.” ഈ ഒരൊറ്റ വാക്യത്താൽ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന രാമനു വീണ്ടും ആശ്വാസമായി. ഭക്തന്റെ കാര്യകുശലതയാണ് സ്വാമിയുടെ ദുഃഖത്തിന് ഔഷധം എന്ന് ഇവിടെ കാണാം. ഹനുമാന്റെ പ്രവൃത്തിയിൽ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ കാണാം — ബലം, ബുദ്ധി, സ്വാമിഭക്തി. സമുദ്രം കടക്കാൻ ബലം വേണം; സീതയുടെ വിശ്വാസം നേടാൻ ബുദ്ധി വേണം; അടയാളം വാങ്ങി വേഗം മടങ്ങിയെത്താൻ ഭക്തി വേണം. ഈ മൂന്നിനാലും അദ്ദേഹം ദൂതന്മാരുടെ ആദർശമായിത്തീർന്നു.

പിന്നീട് രാമൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്തെത്തി; സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അദ്ദേഹം ശരങ്ങളാൽ സമുദ്രത്തെ ഇളക്കിമറിച്ചു. നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രം സ്വയം പ്രത്യക്ഷനായി; അവന്റെ വാക്കനുസരിച്ചുതന്നെ രാമൻ നളനെക്കൊണ്ട് സേതു നിർമ്മിപ്പിച്ചു. ആ സേതുവിലൂടെ സമുദ്രം കടന്ന് രാമൻ ലങ്കാപുരിയിലെത്തി, യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വധിച്ചു; സീതയെ വീണ്ടെടുത്തപ്പോൾ അദ്ദേഹം അത്യധികമായ ലജ്ജ അനുഭവിച്ചു. ലജ്ജയുടെ കാരണം മൂലത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടില്ല; അന്യന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കഴിഞ്ഞ ഭാര്യയെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകാവുന്ന ലോകാപവാദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശങ്കയാണ് അതിനു കാരണമെന്ന് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ശരണാഗതി, കുംഭകർണൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത്, പ്രഹസ്തൻ തുടങ്ങിയവരുടെ വധം, ദേവന്മാരുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി എന്നിവ ഈ സംക്ഷേപത്തിൽ പറയുന്നില്ല; അവ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ദുഷ്ടനിഗ്രഹവും ശിഷ്ടപരിപാലനവും ഒരൊറ്റ കർമ്മത്തിലൂടെ സാധിച്ചു. ശരണാഗതരക്ഷണമാണ് രാമന്റെ പരമവ്രതം — ഈ വ്രതം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.

പിന്നീട് രാമൻ ജനസഭയിൽവെച്ച് സീതയോടു പരുഷമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അതു സഹിക്കാനാവാതെ സതിയായ അവൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അഗ്നിദേവൻ സ്വയം, അവൾ സർവ്വഥാ നിർദ്ദോഷയാണെന്നു പറഞ്ഞ് അവളെ രാമനു സമർപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും പിതൃക്കളും പ്രത്യക്ഷരായി രാമന്റെ കർമ്മത്തെ പ്രശംസിച്ചു; സ്വർഗ്ഗസ്ഥനായ ദശരഥനും പുത്രനെ കണ്ട് സന്തുഷ്ടനായി. തുടർന്ന് ലങ്കയിൽ വിഭീഷണനെ രാക്ഷസേന്ദ്രനായി അഭിഷേകം ചെയ്ത്, കൃതകൃത്യനും ആകുലതയൊഴിഞ്ഞവനുമായി അദ്ദേഹം ആനന്ദിച്ചു. പ്രസന്നമനസ്കനായ രാമൻ ദേവന്മാർ നൽകിയ വരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച വാനരന്മാരെ വീണ്ടും ജീവിപ്പിച്ച്, എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളോടുമൊപ്പം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അയോധ്യയിലേക്കു യാത്രയായി. വഴിയിൽ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തി അദ്ദേഹം ഭരതനു സന്ദേശം നൽകാൻ ഹനുമാനെ അയച്ചു. നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഭരതനെ കണ്ടുമുട്ടി, ജട ഉപേക്ഷിച്ച്, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം അദ്ദേഹം അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. വസിഷ്ഠൻ തുടങ്ങിയ ബ്രാഹ്മണരും പ്രജകളും ചേർന്ന് രാജ്യാഭിഷേകം ചെയ്ത അദ്ദേഹം ധർമ്മപൂർവ്വം ഭൂമിയെ പരിപാലിക്കാൻ തുടങ്ങി. അഗ്നിപരീക്ഷ സീതയിലുള്ള അവിശ്വാസംകൊണ്ടല്ല നടത്തിയത്; ലോകത്തിനു മുന്നിൽ സത്യം വെളിപ്പെടുത്താനാണ് എന്ന് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു.

നാരദൻ രാമരാജ്യത്തെ ഭാവികാലരൂപത്തിൽ വർണ്ണിക്കുന്നു. രാമന്റെ രാജ്യത്തിൽ ജനങ്ങൾ ആഹ്ലാദഭരിതരും സന്തുഷ്ടരും തൃപ്തരും പുഷ്ടരും നല്ല ധർമ്മിഷ്ഠരും രോഗമില്ലാത്തവരും ആരോഗ്യമുള്ളവരും ക്ഷാമഭയമില്ലാത്തവരും ആയിരിക്കും. അവിടെ ഒരു പുരുഷനും പുത്രന്റെ മരണം കാണേണ്ടിവരികയില്ല; സ്ത്രീകൾ എന്നും വൈധവ്യമറിയാത്തവരും പതിവ്രതകളുമായിരിക്കും. അഗ്നിഭയം ഉണ്ടാവുകയില്ല; ജീവികൾ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിമരിക്കുകയില്ല; കാറ്റിൽനിന്നോ പനിയിൽനിന്നോ വിശപ്പിൽനിന്നോ കള്ളന്മാരിൽനിന്നോ ഉള്ള ഭയവും ഉണ്ടാവുകയില്ല. നഗരങ്ങളും രാഷ്ട്രങ്ങളും ധനധാന്യസമൃദ്ധമായിരിക്കും; കൃതയുഗത്തിലെന്നപോലെ എല്ലാ ജനങ്ങളും എന്നും ആനന്ദിക്കും. ധാരാളം സ്വർണ്ണം ദക്ഷിണയായി നൽകുന്ന നൂറുകണക്കിന് അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, വിദ്വാന്മാർക്കു വിധിപ്രകാരം പതിനായിരം കോടി പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്ത്, ബ്രാഹ്മണർക്ക് എണ്ണമറ്റ ധനം നൽകി, രാമൻ രാജവംശങ്ങളെ നൂറിരട്ടിയായി സ്ഥാപിക്കും; ലോകത്തിൽ നാലു വർണ്ണങ്ങളെയും അതതിന്റെ ധർമ്മത്തിൽ നിയോഗിക്കും. ഇങ്ങനെ പതിനായിരം വർഷവും പിന്നെ ആയിരം വർഷവും രാജ്യം ഭരിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കും. നാരദൻ രാമന്റെ ഭരണകാലത്തുതന്നെയാണ് വാല്മീകിയോട് ഇതു പറയുന്നത് എന്നതിനാലാണ് ഇവിടെ ക്രിയകൾ ഭാവികാലത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്ന് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ഈ രാജ്യമാണ് ലോകത്തിൽ ‘രാമരാജ്യം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായത്; ഇന്നും സദ്ഭരണത്തിന്റെ ഉപമാനമായി ഇതുതന്നെ പറയപ്പെടുന്നു. രാജാവിന്റെ ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് പ്രജകളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നത് — ഇതാണ് ഈ വർണ്ണനയുടെ ആശയം. രാജാവ് ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ പ്രകൃതിയും അനുകൂലമാകുന്നു എന്ന ഭാരതീയ രാജനീതിയുടെ സിദ്ധാന്തമാണ് ഇവിടെ കാവ്യരൂപത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.

ഒടുവിൽ നാരദൻ ഈ ആഖ്യാനത്തിന്റെ ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ഈ ആഖ്യാനം പവിത്രവും പാപനാശകവും പുണ്യദായകവും വേദങ്ങൾക്കു തുല്യവുമാണ്. ഈ രാമായണം പാരായണം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽനിന്നും മുക്തനാകുന്നു. ഇത് ധന്യവും യശസ്സു നൽകുന്നതും ആയുസ്സു വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്; ശ്രദ്ധയോടെ ഇതു കേൾക്കുകയോ വായിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ പുത്രപൗത്രന്മാരോടും ഭൃത്യന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം ഈ ലോകത്തിൽ സുഖം അനുഭവിക്കുന്നു; മരണാനന്തരം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു. ഇതു പാരായണം ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ വാക്കിൽ ശ്രേഷ്ഠത നേടുന്നു; ക്ഷത്രിയൻ ഭൂമിയുടെ ആധിപത്യം നേടുന്നു; വൈശ്യൻ വ്യാപാരത്തിന്റെ ഫലം നേടുന്നു; ശൂദ്രനും മഹത്ത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നൂറു ശ്ലോകങ്ങളുള്ള ഈ സംക്ഷേപരാമായണം ഇരുപത്തിനാലായിരം ശ്ലോകങ്ങളുള്ള സമഗ്രകാവ്യത്തിന്റെ ബീജമാണ്. ഒരു വിത്തിൽ വൃക്ഷം മുഴുവൻ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ഒരൊറ്റ സർഗത്തിൽ ഏഴു കാണ്ഡങ്ങളുള്ള രാമായണം മുഴുവൻ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ സർഗം പാരായണം ചെയ്യുന്നതുതന്നെ സമ്പൂർണ്ണരാമായണപാരായണത്തിന്റെ ഫലം നൽകുന്നു എന്നു പരമ്പര പറയുന്നു. ഈ സർഗം പഠിച്ചശേഷമാണ് ശിഷ്യർ വിസ്തൃതമായ കാവ്യം ആരംഭിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഒരു ചോദ്യത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്ന ഈ സർഗം ഫലശ്രുതിയോടെ സമാപിക്കുന്നു; ഇടയിൽ രാമന്റെ സമ്പൂർണ്ണചരിതം സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക