॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 101-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാജ്യം സ്വീകരിക്കണമെന്ന ഭരതന്റെ അപേക്ഷയും രാമന്റെ നിരാകരണവും

ഭരതന്റെ വരവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തെക്കുറിച്ച് രാമന്റെ ചോദ്യം, ദശരഥന്റെ മരണവാർത്ത, ഭരതന്റെ യാചന, പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും വാക്കിന്റെ പ്രാമാണ്യം രാമൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ കുശലപ്രശ്നങ്ങളിലൂടെ ഭരതനു രാജധർമം ഉപദേശിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം മൗലികമായ ചോദ്യംതന്നെ ചോദിക്കുന്നു — ഭരതൻ എന്തിനു വനത്തിലേക്കു വന്നു? ഗുരുവത്സലനായ സഹോദരനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘ഇതെന്താണ്? നീ പറഞ്ഞു കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഏതു കാരണത്താലാണ് നീ ചീരവും ജടയും മാൻതോലും ധരിച്ച് ഈ ദേശത്തേക്കു വന്നത്, എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് കൃഷ്ണാജിനവും ജടയും ധരിച്ച് രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെ പ്രവേശിച്ചത് — അതെല്ലാം നീ പറയണം.’ ഇവിടെ രാമൻ ഒന്നും ശങ്കിക്കുന്നില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചോദ്യം ശാന്തമാണ്; എന്നാൽ ഭരതന്റെ വേഷംതന്നെ ഒരുത്തരം അനിവാര്യമാക്കുന്നു. മഹാത്മാവായ കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കൈകേയീപുത്രൻ ശോകത്തെ ബലമായി അടക്കിപ്പിടിച്ച് വീണ്ടും കൈകൂപ്പി സംസാരിച്ചു. അദ്ദേഹം ആദ്യം പറയുന്നത് പറയാൻ ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ളതുതന്നെയാണ്: ‘ആര്യാ, മഹാബാഹുവായ അച്ഛൻ അതിദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്ത്, പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതനായി, നമ്മെ ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.’ ഇതോടെ സർഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ ദോഷം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ശത്രുതാപനാ, സ്ത്രീയായ കൈകേയി — എന്റെ അമ്മ — അദ്ദേഹത്തെ നിർബന്ധിച്ചു; സ്വന്തം യശസ്സു നശിപ്പിക്കുന്ന ഈ മഹാപാപം അവൾ ചെയ്തു.’ ഭരതൻ പിതാവിന്റെ മരണവും അമ്മയുടെ ദോഷവും ഒന്നിച്ചുതന്നെ അറിയിക്കുന്നു, കാരണം അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വേർപെടുത്താനാവാത്തതാണ്. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങളാൽ സർഗത്തിന്റെ രംഗം ഒരുങ്ങുന്നു — ചോദിക്കുമ്പോൾ രാമൻ പിതാവിന്റെ മരണം അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല; ഭരതൻ അതുതന്നെ ആദ്യം അറിയിക്കുന്നു. ചോദ്യത്തിനും ഉത്തരത്തിനും ഇടയിൽ കവി ഒരു നിമിഷം വയ്ക്കുന്നു; അതിൽ ഭരതൻ ശോകവേഗം അടക്കുന്നു. ‘പ്രഗൃഹ്യ ബലവത്’ (ബലമായി അടക്കിപ്പിടിച്ച്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആന്തരയുദ്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ചീരജടാജിനീ’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് രാമൻ ഭരതന്റെ വേഷം മുഴുവൻ വർണിക്കുന്നു — രാജപുത്രന്റേതല്ല, വനവാസിയുടേതുതന്നെയായ വേഷം. അതുകൊണ്ട് രാമന്റെ ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ് — പിതാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ജ്യേഷ്ഠപുത്രന്റെ വനവാസം മതിയല്ലോ; ഇളയവനും എന്തിന്?

പിന്നെ ഭരതൻ അമ്മയ്ക്കു വരാനിരിക്കുന്ന ശിക്ഷ പറയുന്നു: ‘രാജ്യഫലം ലഭിക്കാതെ, വിധവയായി, ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച് അവൾ അതിഘോരമായ നരകത്തിൽ വീഴും.’ ഇതു ശാപമല്ല, പുത്രന്റെ കരുണതന്നെയാണ് — അമ്മയുടെ പാപത്താൽ അവൾതന്നെ നശിച്ചുവെന്ന് അദ്ദേഹം കാണുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ അപേക്ഷ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ദാസനായ എന്നോടു കനിവു കാട്ടണം; ഇന്നുതന്നെ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ രാജ്യാഭിഷേകം സ്വീകരിക്കണം.’ ‘ഈ പ്രജകളെല്ലാവരും, വിധവകളായ അമ്മമാരും അങ്ങയുടെ സന്നിധിയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അവരോടു കനിവു കാട്ടണം.’ ‘മാനം നൽകുന്നവനേ, അങ്ങ് ക്രമപ്രകാരം അർഹനും സ്വയം യോഗ്യനുമാണ് — ധർമപ്രകാരം രാജ്യം സ്വീകരിക്കുക, സുഹൃത്തുക്കളുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റുക.’ ‘നിർമലനായ ചന്ദ്രനാൽ ശരത്കാലരാത്രി എന്നപോലെ, അങ്ങ് ഭർത്താവായിരിക്കുന്നതിനാൽ ഭൂമി മുഴുവൻ വിധവയല്ലാതാകട്ടെ.’ ‘ഈ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ശിരസ്സു നമിച്ച് ഞാൻ യാചിക്കുന്നു; അങ്ങയുടെ സഹോദരനും ശിഷ്യനും ദാസനുമായ എന്നോടു കനിവു കാട്ടണം.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം സചിവമണ്ഡലത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു: ‘ശാശ്വതവും പിതൃപരമ്പരയായി ലഭിച്ചതും ആദരണീയവുമാണ് ഈ സചിവമണ്ഡലം മുഴുവൻ; പുരുഷവ്യാഘ്രാ, അതിനെ ലംഘിക്കരുത്.’ ഇങ്ങനെ ഭരതൻ തന്റെ യാചനയെ മൂന്നു ബലങ്ങളാൽ ദൃഢമാക്കുന്നു — പ്രജകളുടെ ദുഃഖം, അമ്മമാരുടെ വൈധവ്യം, കുലപരമ്പരയായി വന്ന സചിവന്മാരുടെ പ്രാർഥന. ഭരതന്റെ യാചനയിലെ വിശേഷം ഇതാണ് — അദ്ദേഹം രാജ്യം തനിക്കുവേണ്ടി ഉപേക്ഷിക്കുകയല്ല, രാമനുതന്നെ അർപ്പിക്കുകയാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘ദാസൻ’, ‘ശിഷ്യൻ’, ‘സഹോദരൻ’ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നത്. ‘ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ രാജ്യാഭിഷേകത്തിന്റെ ഔചിത്യം കാണിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രൻ ദേവരാജ്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവികസ്വാമിയെന്നപോലെ രാമൻ അയോധ്യയുടേതും. ‘വിധവയല്ലാത്ത ഭൂമി’ എന്ന രൂപകവും ഗംഭീരമാണ് — രാജാവില്ലാത്ത ഭൂമി വിധവയെപ്പോലെയാണ്; ഭർത്താവായ രാജാവിനാൽ മാത്രമാണ് അവൾ സനാഥയാകുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ വ്യക്തിപരമായ ശോകത്തെയും രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ആവശ്യത്തെയും ഒന്നിച്ചു ചേർക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കണ്ണീരോടെ, മഹാബാഹുവായ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതൻ വീണ്ടും ശിരസ്സുകൊണ്ടു രാമന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. മദിച്ച ആനയെപ്പോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിടുന്ന സഹോദരനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി കോപത്തോടെയല്ല, ദീനതയോടെയുമല്ല — ധർമമെന്ന ഒരേ നൂലിൽ കോർത്തതാണ്. ‘കുലീനനും സത്ത്വസമ്പന്നനും തേജസ്വിയും വ്രതം ആചരിക്കുന്നവനുമായ എന്നെപ്പോലൊരാൾ രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി എങ്ങനെ പാപം ചെയ്യും?’ ആദ്യംതന്നെ അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നത്, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കുന്നത് തന്നെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം പാപംതന്നെയാണ് എന്നാണ്. ‘ശത്രുസൂദനാ, നിന്നിൽ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ദോഷംപോലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; ബാലിശതയാൽ അമ്മയെ നിന്ദിക്കുന്നതും നിനക്കു ചേർന്നതല്ല.’ ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ഭരതനെയും അമ്മയെയും ഒരുപോലെ കുറ്റവിമുക്തരാക്കുന്നു. ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, പാപമില്ലാത്തവനേ, യോഗ്യരായ ഭാര്യമാരിലും പുത്രന്മാരിലും ഗുരുക്കന്മാരുടെ ഇഷ്ടം എപ്പോഴും നടപ്പാക്കപ്പെടണമെന്നാണ് വിധി’ — അതായത് ഭാര്യയിലും പുത്രനിലും പിതാവിന്റെ ഇച്ഛതന്നെയാണ് ശാസനം. ‘ലോകത്തിൽ സജ്ജനങ്ങൾ നമ്മെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യമാരും പുത്രന്മാരും ശിഷ്യന്മാരുമായി എണ്ണുന്നതുപോലെ, അതു നീയും അറിയണം.’ ഇതിലൂടെ രാമൻ കൈകേയിയുടെ വരത്തെയും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയായിത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു, സ്ത്രീയുടെ കപടമായിട്ടല്ല. രാമന്റെ മറുപടിയിലെ ക്രമം സുനിശ്ചിതമാണ് — ആദ്യം തന്റെ ധർമം, പിന്നെ ഭരതന്റെ നിർദോഷത, പിന്നെ അമ്മയോടുള്ള ക്ഷമ, ഒടുവിൽ ഗുരുക്കന്മാരുടെ അധികാരം. ഒരു വാക്കുപോലും കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കാൻ ചെലവിടുന്നില്ല. ‘കുലീനൻ, സത്ത്വസമ്പന്നൻ, തേജസ്വി, വ്രതം ആചരിക്കുന്നവൻ’ എന്നീ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ രാമൻ സ്വയം പ്രശംസിക്കാനല്ല പ്രയോഗിക്കുന്നത്, ‘ഇത്തരമൊരാൾ പാപം ചെയ്യുകയില്ല’ എന്ന നിയമം സ്ഥാപിക്കാനാണ്. ‘ബാല്യാത്’ (ബാലിശതയാൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതന്റെ മാതൃനിന്ദയെ അദ്ദേഹം ക്ഷമിക്കുന്നു, എന്നാൽ അനുമോദിക്കുന്നില്ല.

‘സൗമ്യാ, ചീരമുടുപ്പിച്ചോ കൃഷ്ണാജിനം ധരിപ്പിച്ചോ എന്നെ വനത്തിൽ വസിപ്പിക്കാനും രാജ്യത്തിൽ വസിപ്പിക്കാനും മഹാരാജാവിന് അധികാരമുണ്ടായിരുന്നു.’ ‘ധർമജ്ഞാ, ധർമം ചെയ്യുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ലോകം ആദരിക്കുന്ന പിതാവിൽ എത്ര ഗൗരവമുണ്ടോ, അത്രതന്നെ ഗൗരവം അമ്മയിലുമുണ്ട്.’ ഇതാണ് രാമന്റെ മറുപടിയുടെ താക്കോൽ — അമ്മയും അച്ഛനും തുല്യരാണ്; അതുകൊണ്ട് കൈകേയിയുടെ വാക്കും ലംഘിക്കാവുന്നതല്ല. ‘ധർമശീലരായ ഈ അമ്മയും അച്ഛനും ‘വനത്തിലേക്കു പോകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കെ ഞാൻ എങ്ങനെ മറിച്ചു പ്രവർത്തിക്കും?’ ‘നീ അയോധ്യയിൽ ലോകം ആദരിക്കുന്ന രാജ്യം സ്വീകരിക്കണം; ഞാൻ വല്കലമുടുത്ത് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കണം.’ ‘ഇങ്ങനെ ലോകരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വിഭജനം നടത്തി ആജ്ഞാപിച്ചിട്ടാണ് മഹാരാജാവായ ദശരഥൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചത്.’ ‘ലോകഗുരുവായ ആ ധർമാത്മാവായ രാജാവുതന്നെയാണ് നിനക്കു പ്രമാണം; പിതാവു നൽകിയ ഭാഗം യഥാവിധി നീ അനുഭവിക്കണം.’ ‘സൗമ്യാ, പതിനാലു വർഷം ദണ്ഡകാരണ്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാനും മഹാത്മാവായ പിതാവു നൽകിയ ഭാഗം അനുഭവിക്കും.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തീർപ്പ് മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: ‘മനുഷ്യലോകം ആദരിക്കുന്ന, ദേവേന്ദ്രനു സമനായ മഹാത്മാവായ പിതാവ് എന്നോടു പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് എനിക്കു പരമഹിതമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നത്, അക്ഷയമായ സർവലോകേശ്വരത്വമല്ല.’ ഇതോടെ രാമന്റെ തീരുമാനം അന്തിമരൂപം പ്രാപിക്കുന്നു. അവസാനഭാഗത്ത് രാമൻ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയുടെ ദ്വൈവിധ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഒരാൾക്കു രാജ്യം, മറ്റേയാൾക്കു വനം; രണ്ടും ഒരേ വിഭജനത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഒന്നിനെയും ഉപേക്ഷിക്കാനാവില്ല. ‘ലോകസംനിധൗ’ (ലോകരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — വിഭജനം രഹസ്യമല്ല, സാക്ഷികളോടുകൂടിയതാണ്. ‘പതിനാലു വർഷം’ എന്ന കാലാവധി ഇവിടെ ആദ്യമായി ഭരതന്റെ മുന്നിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; വരുന്ന കാണ്ഡങ്ങളിൽ അതു കഥ മുഴുവനുമുള്ള ആധാരമാകുന്നു. അവസാനശ്ലോകം, സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച്, മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലെ ‘സർവലോകേശ്വരഭാവം അവ്യയം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പിതൃവചനത്തിനു മുന്നിൽ ബ്രഹ്മപദംപോലും രാമൻ നിസ്സാരമാക്കുന്നു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; ഭരതന്റെ പ്രതിവചനം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക