॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 100-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

‘കച്ചിത്’ ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ രാമൻ ഭരതനു നൽകുന്ന രാജധർമോപദേശം

കുശലപ്രശ്നത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ രാജനീതിയുടെ സമഗ്രമായ ഉപദേശം — മന്ത്രിമാർ, സേന, ഭണ്ഡാരം, ദുർഗങ്ങൾ, നീതി, പതിനാലു രാജദോഷങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയവർഗങ്ങൾ

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു; രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ആലിംഗനം ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ ആലിംഗനത്തിൽനിന്നുതന്നെ ഒരു നീണ്ട കുശലപ്രശ്നം പടരുന്നു — ‘കച്ചിത്സർഗം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഈ സർഗത്തിൽ വാല്മീകി ചോദ്യരൂപത്തിൽ രാജനീതി മുഴുവൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ജടധരിച്ച്, ചീരമുടുത്ത്, കൈകൂപ്പി നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന ഭരതനെ രാമൻ കാണുന്നു — യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ അദ്ദേഹത്തെ നോക്കാൻ പ്രയാസമായിരുന്നു. നിറംകെട്ട മുഖമുള്ള, ക്ഷീണിച്ച ആ സഹോദരനെ ഒരുവിധത്തിൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം കൈകൊണ്ടു പിടിച്ചു. ‘കഥഞ്ചിത്’ (ഒരുവിധത്തിൽ) എന്ന പദംതന്നെയാണ് ഭരതനുണ്ടായ മാറ്റത്തിന്റെ അളവുകോൽ — ഒരു മാസംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അപരിചിതനെപ്പോലെയായിത്തീർന്നിരുന്നു. പിന്നെ രാമൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മടിയിലിരുത്തി ആദരവോടെ ചോദിച്ചു. ആദ്യചോദ്യങ്ങളെല്ലാം പിതാവിനെക്കുറിച്ചുതന്നെയാണ്: ‘കുഞ്ഞേ, നീ കാട്ടിലേക്കു വന്നപ്പോൾ നിന്റെ പിതാവ് എവിടെയായിരുന്നു? അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരിക്കെ നീ വനത്തിലേക്കു വരാൻ പാടില്ലല്ലോ.’ ‘ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം ദൂരെനിന്നു വന്ന ഭരതനെ ഞാൻ കാണുന്നു; ഈ കാട്ടിൽ നിന്നെ തിരിച്ചറിയാൻതന്നെ പ്രയാസം — കുഞ്ഞേ, നീ എന്തിനു വനത്തിലേക്കു വന്നു?’ ‘നീ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ ചോദിക്കട്ടെ, രാജാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നില്ലേ? ദീനനായ രാജാവ് പെട്ടെന്ന് പരലോകം പ്രാപിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ?’ ഇങ്ങനെ രാമൻ സത്യത്തെ അടുത്തെത്തിക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്വയം അത് ഉച്ചരിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ കരുണ — ചോദിക്കുന്നവൻ ഇപ്പോഴും അറിയുന്നില്ല, ഉത്തരം തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ മാറ്റിമറിക്കുമെന്ന്. ‘കച്ചിത്’ എന്ന നിപാതം ഈ സർഗത്തിൽ അറുപതിലധികം തവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; ചോദ്യത്തിൽ ഇഷ്ടമായ ഉത്തരമാണ് അതു പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് — ‘അങ്ങനെതന്നെയാണെന്നു പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു’ എന്ന്. അതുകൊണ്ട് ഓരോ ചോദ്യവും യഥാർഥത്തിൽ ഉപദേശംതന്നെയാണ്, കാരണം ചോദിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ചെയ്യേണ്ടത് എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാല്മീകി ശാസ്ത്രത്തെയും സംവാദരൂപത്തിൽ കാവ്യത്തിൽ ഉൾച്ചേർക്കുന്നു.

തുടർന്ന് കുശലപ്രശ്നങ്ങൾ ക്രമേണ കുലത്തിലേക്കും ഗൃഹത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ‘സൗമ്യാ, ബാലനായ നിന്റെ ശാശ്വതമായ രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ലല്ലോ? സത്യപരാക്രമാ, നീ പിതാവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘സത്യപ്രതിജ്ഞനും ധർമനിഷ്ഠനും രാജസൂയവും അശ്വമേധവും അനുഷ്ഠിച്ചവനുമായ ദശരഥരാജാവ് കുശലിയാണോ?’ ‘വിദ്വാനും ധർമനിത്യനും മഹാതേജസ്വിയുമായ, ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഉപാധ്യായനായ ബ്രാഹ്മണൻ യഥാവിധി പൂജിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ?’ ‘കൗസല്യ സുഖമായിരിക്കുന്നുണ്ടോ? സന്താനവതിയായ സുമിത്രയും ആര്യയായ കൈകേയീദേവിയും സന്തോഷിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘വിനയസമ്പന്നനും കുലീനനും ബഹുശ്രുതനും അസൂയയില്ലാത്തവനും കാര്യങ്ങൾ മേൽനോട്ടം ചെയ്യുന്നവനുമായ പുരോഹിതൻ നിന്നാൽ സത്കരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ?’ ‘അഗ്നികാര്യങ്ങൾക്കായി നിയോഗിക്കപ്പെട്ട, വിധിയറിയുന്ന, ബുദ്ധിമാനും ഋജുവുമായവൻ ഹോമം കഴിഞ്ഞതും ചെയ്യാനിരിക്കുന്നതും യഥാകാലം എപ്പോഴും അറിയിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘ദേവന്മാരെയും പിതൃക്കളെയും ആശ്രിതരെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും പിതൃതുല്യരായ വൃദ്ധന്മാരെയും വൈദ്യന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും നീ ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിലെ ക്രമം യാദൃച്ഛികമല്ല — ആദ്യം രാജ്യം, പിന്നെ പിതാവ്, പിന്നെ കുലഗുരു, പിന്നെ അമ്മമാർ, പിന്നെ പുരോഹിതൻ, പിന്നെ അഗ്നിഹോത്രം, ഒടുവിൽ പൂജ്യരായ എല്ലാവരും. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നത് രാജധർമത്തിന്റെ വേര് ഗൃഹധർമംതന്നെയാണ് എന്നാണ്; സ്വഗൃഹത്തിൽ ഗുരുക്കന്മാരെ പൂജിക്കാത്തവൻ രാഷ്ട്രത്തിൽ ധർമം രക്ഷിക്കുകയില്ല. വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും രാമൻ ഇതെല്ലാം ഓർക്കുന്നു — അയോധ്യയുടെ ഒരു കോണും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് മറക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, രാമൻ തന്റെ രാജ്യത്തെക്കുറിച്ച് ഒരൊറ്റ ചോദ്യംപോലും ചോദിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്; എല്ലാ ചോദ്യങ്ങളും ഭരതന്റെ കർത്തവ്യത്തെക്കുറിച്ചുമാത്രം. ഇതിലൂടെ കവി രാമന്റെ നിഃസ്പൃഹത കാണിക്കുന്നു — രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ അതിന്റെ സംരക്ഷണത്തെക്കുറിച്ചുമാത്രമാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്, അതു വീണ്ടും നേടുന്നതിനെക്കുറിച്ചല്ല. ‘പിതൃസമാൻ’ (പിതൃതുല്യരെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പിതാക്കന്മാരല്ലെങ്കിലും പിതാവിനെപ്പോലെ പൂജ്യരായവർ — ജ്യേഷ്ഠബന്ധുക്കളും ആചാര്യന്മാരും — ഉൾപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. ‘വൈദ്യാൻ’ എന്നത് ചികിത്സകരെ കുറിക്കുന്നു; അവരുടെ സത്കാരം രാജധർമത്തിൽ എപ്പോഴും പറയപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതാണ്. അഗ്നിഹോത്രത്തെക്കുറിച്ച് ‘കാലേ വേദയതേ’ (യഥാകാലം അറിയിക്കുന്നു) എന്നതാണ് വിശേഷം — യജ്ഞത്തിന്റെ കാലനിയമമാണ് അതിന്റെ പ്രാണൻ; അതുകൊണ്ട് സമയം ഓർമിപ്പിക്കാത്ത പുരോഹിതൻ ദോഷിയാണ്.

പിന്നെ ചോദ്യങ്ങൾ മന്ത്രിമണ്ഡലത്തിലേക്കും മന്ത്രണത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. ‘ശരാസ്ത്രവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനും അർഥശാസ്ത്രവിശാരദനുമായ സുധന്വാവ് എന്ന ഉപാധ്യായനെ നീ ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘നിനക്കു തുല്യരും ശൂരരും ശ്രുതവാന്മാരും ജിതേന്ദ്രിയരും കുലീനരും ഇംഗിതമറിയുന്നവരുമായവരെയാണോ നീ മന്ത്രിമാരാക്കിയിരിക്കുന്നത്?’ തുടർന്ന് രാമൻ ഒരു നിയമംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘രാജാക്കന്മാരുടെ വിജയത്തിന്റെ മൂലം മന്ത്രംതന്നെയാണ് — ശാസ്ത്രകോവിദരായ, മന്ത്രഭാരം വഹിക്കുന്ന അമാത്യന്മാരാൽ അതു നന്നായി ഗോപ്യമായി സൂക്ഷിക്കപ്പെടുമെങ്കിൽ.’ ഈ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകം ചോദ്യരൂപം വെടിഞ്ഞ് നേരിട്ടു സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു; അതിലൂടെ തുടർന്നുള്ള ചോദ്യങ്ങളുടെ താത്പര്യം വ്യക്തമാകുന്നു. പിന്നെ വീണ്ടും ചോദ്യങ്ങൾ: ‘നീ ഉറക്കത്തിന് അടിമപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ? യഥാകാലം ഉണരുന്നുണ്ടോ? രാത്രിയുടെ അന്ത്യയാമങ്ങളിൽ അർഥനൈപുണ്യത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘നീ തനിച്ചു മന്ത്രാലോചന നടത്തുന്നില്ലല്ലോ, അനേകരോടൊത്തും നടത്തുന്നില്ലല്ലോ? നീ ആലോചിച്ചുറച്ച മന്ത്രം രാഷ്ട്രത്തിലെങ്ങും പരക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ചെറിയ മൂലധനവും വലിയ ഫലവുമുള്ള കാര്യം നിശ്ചയിച്ചാൽ നീ വേഗം ആരംഭിക്കുന്നുണ്ടോ, നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘നിന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ചെയ്തുകഴിഞ്ഞതോ ഏതാണ്ടു ചെയ്തുകഴിഞ്ഞതോ ആയ നിലയിൽ മാത്രമാണോ മറ്റു രാജാക്കന്മാർ അറിയുന്നത്, ചെയ്യാനിരിക്കുന്നവയായി അല്ലല്ലോ?’ ‘നീയോ നിന്റെ അമാത്യന്മാരോ ആലോചിച്ചത്, പുറത്തു പറയാത്തപക്ഷം, തർക്കംകൊണ്ടോ യുക്തികൊണ്ടോ മറ്റുള്ളവർ അറിയുന്നില്ലല്ലോ?’ ഈ ആറു ചോദ്യങ്ങളിലും ഒരേ തത്ത്വം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — മന്ത്രണത്തിന്റെ ഗോപനം. രാജാവ് എപ്പോൾ ഉണരുന്നു, ആരോടൊത്ത് ആലോചിക്കുന്നു, എപ്പോൾ ആരംഭിക്കുന്നു, ആരാൽ അറിയപ്പെടുന്നു — ഇതെല്ലാം രഹസ്യസൂക്ഷിപ്പിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. സുധന്വാവ് എന്ന പേര് ഇവിടെ ഒരിക്കൽമാത്രമേ വരുന്നുള്ളൂ; അദ്ദേഹം ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ അസ്ത്രാചാര്യനാണെന്നു മനസ്സിലാക്കാം. ‘ഇഷ്വസ്ത്രവരസമ്പന്നഃ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ധനുർവിദ്യയും ‘അർഥശാസ്ത്രവിശാരദഃ’ എന്നതിനാൽ നീതിവിദ്യയും — രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇംഗിതജ്ഞൻ’ എന്നത് മന്ത്രിയുടെ ദുർലഭമായ ഗുണമാണ് — ബാഹ്യചേഷ്ടകൊണ്ടുതന്നെ മറ്റൊരാളുടെ ഉള്ളറിയുന്നവൻ. ‘മന്ത്രിധുരാഃ’ എന്നാൽ മന്ത്രണത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്നവർ. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഒന്നിൽ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ — തനിച്ചു മന്ത്രാലോചന അരുത്, അനേകരോടൊത്തും അരുത്, മന്ത്രം പുറത്തറിയുകയും അരുത്; മധ്യമമാർഗമാണ് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്; അത് എഴുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നാലുപേരോടോ മൂന്നുപേരോടോ’ എന്നു വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ലഘുമൂലം മഹോദയം’ അർഥശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ലക്ഷണമാണ് — കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ വലിയ ഫലം.

തുടർന്നുള്ള ഭാഗം സഹായികളുടെ എണ്ണത്തെക്കാൾ ഗുണമാണ് ശ്രേഷ്ഠം എന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ആയിരം മൂഢന്മാരെക്കാൾ ഒരു പണ്ഡിതനെയാണോ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? പണ്ഡിതൻ അർഥസങ്കടങ്ങളിൽ വലിയ ശ്രേയസ്സു ചെയ്യുമല്ലോ.’ ‘രാജാവ് ആയിരമോ പതിനായിരമോ മൂഢന്മാരെ ആശ്രയിച്ചാലും അവരിൽനിന്ന് ഒരു സഹായവും ലഭിക്കുകയില്ല.’ ‘മേധാവിയും ശൂരനും ദക്ഷനും വിചക്ഷണനുമായ ഒരൊറ്റ അമാത്യൻപോലും രാജാവിനെയോ രാജപുത്രനെയോ മഹത്തായ ഐശ്വര്യത്തിലെത്തിക്കും.’ ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ വാക്യംതന്നെ മൂന്നു രൂപങ്ങളിൽ പറയുന്നു — ചോദ്യമായും നിഷേധമായും വിധിയായും. പിന്നെ നിയോഗക്രമം: ‘ഉത്തമരായ ഭൃത്യന്മാരെ ഉത്തമകാര്യങ്ങളിലും മധ്യമരെ മധ്യമകാര്യങ്ങളിലും അധമരെ അധമകാര്യങ്ങളിലുമാണോ നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്?’ ‘ഉപധാപരീക്ഷകൾ കടന്ന, പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ കാലംമുതൽ സേവിക്കുന്ന, ശുചികളും ശ്രേഷ്ഠരുമായ അമാത്യന്മാരെയാണോ ശ്രേഷ്ഠകർമങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കുന്നത്?’ ‘ഉപധ’ എന്ന പരീക്ഷ രാജനീതിശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — ധർമോപധ, അർഥോപധ, കാമോപധ, ഭയോപധ; അവ കടന്ന അമാത്യൻ മാത്രമേ വിശ്വാസയോഗ്യനാകൂ. ‘ഉപധ’ എന്ന വാക്ക് ഇവിടെ നേരിട്ടില്ല, ‘ഉപധാതീതാൻ’ എന്ന പദത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; പരീക്ഷയാൽ ശുദ്ധരായ അമാത്യന്മാരെ മാത്രമേ ശ്രേഷ്ഠകർമങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കാവൂ. ‘പിതൃപൈതാമഹാൻ’ എന്നാൽ കുലപരമ്പരയായി സേവിച്ചുവരുന്നവർ, അവരുടെ നിഷ്ഠ പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ കവി ഒരേ സൂത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു — രാജാവ് എല്ലാം സ്വയം ചെയ്യുന്നില്ല, യോഗ്യരെ യോഗ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കുന്നു; അതിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൗശലം.

പിന്നെ ചോദ്യങ്ങൾ ദണ്ഡനീതിയെയും സേനയെയും സ്പർശിക്കുന്നു. ‘കൈകേയീപുത്രാ, ഉഗ്രമായ ദണ്ഡനത്താൽ ഏറെ പേടിപ്പിക്കപ്പെട്ട പ്രജകൾ നിന്റെ രാഷ്ട്രത്തിൽ നിന്റെ മന്ത്രിമാരെ അവഗണിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ഉഗ്രമായി കരം പിരിക്കുന്നവനായ നിന്നെ, പതിതനായ യജമാനനെ യാജകരെന്നപോലെയും കാമുകനെ സ്ത്രീകളെന്നപോലെയും, അവർ അവഗണിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ഈ രണ്ട് ഉപമകൾ മൂർച്ചയുള്ളവയാണ് — അമിതമായി കരം പിരിക്കുന്ന രാജാവ് പതിതനായ യജമാനനെപ്പോലെ സമൂഹത്തിൽനിന്നു ബഹിഷ്കൃതനാകുന്നു. പിന്നെ ഒരു നീതിശ്ലോകം: ‘ഉപായങ്ങളിൽ കുശലനും നീതിശാസ്ത്രജ്ഞനും ഭൃത്യരെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നതിൽ തത്പരനും ശൂരനും ഐശ്വര്യം കാംക്ഷിക്കുന്നവനുമായവനെ കൊല്ലാത്തവൻ അവനാൽത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെടുന്നു.’ തുടർന്ന് സേന: ‘ധൃഷ്ടനും ശൂരനും ധൃതിമാനും ബുദ്ധിമാനും ശുചിയും കുലീനനും അനുരക്തനും ദക്ഷനുമായവനെയാണോ സേനാപതിയാക്കിയിരിക്കുന്നത്?’ ‘ബലവാന്മാരും യുദ്ധവിശാരദരും പരാക്രമം തെളിയിച്ചവരും വിക്രാന്തരുമായ പ്രമുഖരെ നീ സത്കരിച്ചു മാനിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘സൈന്യത്തിന് അർഹമായ ഭക്ഷണവും ശമ്പളവും യഥാകാലം നൽകുന്നുണ്ടോ, താമസിപ്പിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ പിന്നെ കാരണം: ‘ഭക്ഷണത്തിന്റെയും ശമ്പളത്തിന്റെയും കാലം തെറ്റിയാൽ ഭൃത്യന്മാർ യജമാനനോടുപോലും കഠിനമായി കോപിക്കുന്നു; അതു വലിയൊരു അനർഥമായിത്തീരും.’ ഒടുവിൽ: ‘കുലപുത്രന്മാരെല്ലാം, വിശേഷിച്ചും പ്രമുഖർ, നിന്നോട് അനുരക്തരാണോ? നിന്റെ കാര്യങ്ങളിൽ ഏകാഗ്രരായി അവർ പ്രാണൻ ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറാണോ?’ ഇങ്ങനെ ദണ്ഡത്തിന്റെ മൃദുത്വം, സേനാപതിയുടെ ഗുണങ്ങൾ, ശമ്പളം യഥാകാലം നൽകൽ, ഭൃത്യരുടെ അനുരാഗം — ഈ നാലു വിഷയങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു കോർക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കാരണം എല്ലാറ്റിന്റെയും ഫലം ഒന്നുതന്നെ — സൈന്യത്തിന്റെ നിഷ്ഠ. ‘ഉഗ്രപ്രതിഗ്രഹീതാ’ എന്നാൽ ബലാൽ കരം പിരിക്കുന്നവൻ; അതിനുള്ള ദൃഷ്ടാന്തം ‘പതിതനായ യജമാനൻ’ — ഋത്വിക്കുകൾ അവന്റെ ഹവിസ്സു സ്വീകരിക്കുകയില്ല. രണ്ടാമത്തെ ഉപമ ‘കാമയാനൻ’ — കാമപരൻ മാത്രമായവൻ, അവനെ സ്ത്രീകൾപോലും അവഗണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വൈദ്യം’ എന്ന പദം ചികിത്സകനെയല്ല, നീതിശാസ്ത്രജ്ഞനെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; അത്തരമൊരാൾ ഭൃത്യരെ ദുഷിപ്പിക്കുകയും ഐശ്വര്യം കാംക്ഷിക്കുകയും ചെയ്താൽ അവൻ രാജാവിന്റെ പ്രാണന് അപകടമാണ്. മുപ്പത്തിരണ്ടും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭക്ഷണത്തിന്റെയും ശമ്പളത്തിന്റെയും കാലനിഷ്ഠ — സൈനികരുടെ അസംതൃപ്തി ശത്രുവിനെക്കാൾ ഭയങ്കരമാണ് എന്ന പ്രാചീനരാജനീതിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാണിത്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സമാഹിതാഃ’ എന്നാൽ ഏകാഗ്രചിത്തർ; ഭൃത്യരുടെ യോഗക്ഷേമം സംരക്ഷിക്കുന്ന രാജാവിനുവേണ്ടിയാണ് അവർ പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നത് — ഇങ്ങനെ മുൻശ്ലോകങ്ങളിലെ ശമ്പളവിചാരം ഇവിടെ സ്വാഭാവികഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

പിന്നെ ദൂതനും ചാരന്മാരും ശത്രുക്കളും. ‘ഭരതാ, സ്വദേശീയനും വിദ്വാനും സമർഥനും പ്രതിഭാശാലിയും പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ പറയുന്നവനും പണ്ഡിതനുമായവനെയാണോ നീ ദൂതനാക്കിയിരിക്കുന്നത്?’ ‘ശത്രുപക്ഷത്തിലെ പതിനെട്ടും സ്വപക്ഷത്തിലെ പതിനഞ്ചും തീർഥങ്ങളെ, പരസ്പരം അറിയാത്ത മൂന്നുമൂന്നു ചാരന്മാരെക്കൊണ്ട് നീ അറിയുന്നുണ്ടോ?’ ‘തീർഥങ്ങൾ’ എന്നാൽ രാജ്യത്തിലെ അധികാരിസ്ഥാനങ്ങൾ; അച്ചടിയിൽ ഗീതാപ്രസ്സിലെ സമ്പാദകർ അടിക്കുറിപ്പിൽ അവയുടെ രണ്ടു പട്ടികകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ‘ശത്രുസൂദനാ, പുറത്താക്കപ്പെട്ടിട്ടും മടങ്ങിവന്ന ശത്രുക്കളെ, അവർ ദുർബലരാണെന്നു കരുതി അവഗണിക്കാതെയാണോ നീ വർത്തിക്കുന്നത്?’ പിന്നെ ബൗദ്ധികമായ ഒരു അപകടം: ‘കുഞ്ഞേ, ലോകായതികരായ ബ്രാഹ്മണരെ നീ സേവിക്കുന്നില്ലല്ലോ? അവർ അനർഥത്തിൽ കുശലരും ബാലിശരും പണ്ഡിതരാണെന്നു സ്വയം ഭാവിക്കുന്നവരുമാണ്.’ ‘മുഖ്യങ്ങളായ ധർമശാസ്ത്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കെത്തന്നെ ആ ദുർബുദ്ധികൾ ആന്വീക്ഷികി (തർക്കവിദ്യ) പഠിച്ച് നിരർഥകമായി സംസാരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ വാല്മീകി നിന്ദിക്കുന്നത് തർക്കത്തെയല്ല, തർക്കത്തിൽമാത്രമുള്ള നിഷ്ഠയെയാണ് — ധർമശാസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് തർക്കംകൊണ്ടുമാത്രം വ്യവഹരിക്കുന്നവനാണ് ദുർബുദ്ധി. ‘ജാനപദൻ’ എന്നാൽ സ്വദേശീയൻ, കാരണം പരദേശീയനായ ദൂതനെ രഹസ്യം ഏൽപ്പിക്കാനാവില്ല. ‘യഥോക്തവാദി’ എന്നാൽ സ്വബുദ്ധികൊണ്ടു മാറ്റാതെ ആജ്ഞാപിച്ചതുപോലെതന്നെ പറയുന്നവൻ — ഇതാണ് ദൂതന്റെ മുഖ്യഗുണം. ചാരന്മാർ ‘മൂന്നുമൂന്നുപേർ, പരസ്പരം അറിയാത്തവർ’ — അതുകൊണ്ട് ഒരാൾ പിടിക്കപ്പെട്ടാലും മറ്റു രണ്ടുപേർ നിലനിൽക്കും; മൂവരുടെയും വാർത്തകളുടെ സാമ്യമാണ് സത്യത്തിന്റെ പരീക്ഷ. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വ്യപാസ്താൻ പ്രതിയാതാൻ’ എന്നാൽ നാടുകടത്തപ്പെട്ടിട്ടും മടങ്ങിവന്ന ശത്രുക്കൾ; അവരെ അവഗണിക്കുന്നത് രാജാവിന്റെ നാശത്തിനു കാരണമാകും.

പിന്നെ ചോദ്യം നഗരത്തിലേക്കും ജനപദത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു; ഏഴു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ട് ഒരൊറ്റ നീണ്ട വാക്യം രചിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നമ്മുടെ വീരരായ പൂർവികർ മുമ്പു വസിച്ചിരുന്ന, പേരിനൊത്ത സത്യമുള്ള, ദൃഢമായ കവാടങ്ങളുള്ള, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ, സ്വകർമങ്ങളിൽ നിരതരും ജിതേന്ദ്രിയരും മഹോത്സാഹികളുമായ ആയിരക്കണക്കിന് ആര്യന്മാരായ ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവൈശ്യരാൽ നിറഞ്ഞ, വിവിധാകൃതികളിലുള്ള മാളികകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, വിദ്വജ്ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, അഭിവൃദ്ധിപ്പെട്ട, സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയെ നീ സംരക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘അയോധ്യ’ എന്ന പേരിന്റെ വ്യാഖ്യാനംതന്നെയാണ് ‘സത്യനാമാ’ (പേരിനൊത്ത സത്യമുള്ളവൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ നൽകപ്പെടുന്നത് — ആർക്കും യുദ്ധംചെയ്തു ജയിക്കാനാവാത്തവളാണ് അയോധ്യ. പിന്നെ ജനപദം: ‘നൂറുകണക്കിനു ചൈത്യങ്ങളാൽ സേവിതവും നന്നായി പാർപ്പുറപ്പിച്ച ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും ദേവാലയങ്ങളാലും തണ്ണീർപ്പന്തലുകളാലും കുളങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നതും സന്തുഷ്ടരായ സ്ത്രീപുരുഷന്മാരുള്ളതും സമാജങ്ങളാലും ഉത്സവങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നതും നന്നായി ഉഴുത അതിരുകളുള്ളതും പശുസമൃദ്ധവും ഹിംസയില്ലാത്തതും മഴയെമാത്രം ആശ്രയിക്കാത്തതും രമ്യവും ഹിംസ്രമൃഗങ്ങളില്ലാത്തതും എല്ലാ ഭയങ്ങളിൽനിന്നും മുക്തവും ഖനികളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും പാപികളായ മനുഷ്യരില്ലാത്തതും എന്റെ പൂർവികരാൽ നന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതുമായ ജനപദം അഭിവൃദ്ധിയോടെ സുഖമായി വസിക്കുന്നുണ്ടോ, രാഘവാ?’ ‘അദേവമാതൃകം’ എന്നാൽ മഴയെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കാതെ നദീജലത്താൽ നനയ്ക്കപ്പെടുന്ന ദേശം — ഇതാണ് കൃഷിയുടെ സുരക്ഷ. ഇങ്ങനെ നഗരത്തിന്റെയും ജനപദത്തിന്റെയും വർണനയിൽ കവി രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യം വേറിട്ടു പറയുന്നില്ല, മറിച്ച് ദേശത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയെത്തന്നെ രാജാവിന്റെ പരീക്ഷയാക്കുന്നു. ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു വാക്യം — ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ കുളകരീതി. ‘ചൈത്യങ്ങൾ’ എന്നാൽ യജ്ഞഭൂമികളോ ദേവാലയങ്ങളോ; ‘പ്രപകൾ’ എന്നാൽ തണ്ണീർപ്പന്തലുകൾ; ‘തടാകങ്ങൾ’ എന്നാൽ ജലാശയങ്ങൾ — ഈ മൂന്നും ലോകോപകാരത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ‘ഖനികൾ’ എന്നാൽ ആകരങ്ങൾ, അവയാണ് രാജാവിന്റെ ഭണ്ഡാരത്തിന്റെ മൂലം. ‘സുകൃഷ്ടസീമ’ എന്നാൽ വയലുകൾ നന്നായി ഉഴുതത്; ‘പശുമാൻ’ എന്നാൽ പശുക്കൾ മുതലായവയാൽ സമൃദ്ധം. ഇങ്ങനെ നഗരവർണനയും ജനപദവർണനയും പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്നു — ദുർഗം ജനങ്ങളാൽ, ജനപദം കൃഷിയാൽ.

പിന്നെ വൈശ്യരും സ്ത്രീകളും ആനക്കാടും ദുർഗങ്ങളും. ‘കൃഷിയും ഗോരക്ഷയുംകൊണ്ടു ജീവിക്കുന്നവരെല്ലാം നിനക്കു പ്രിയരാണോ? വാർത്തയെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഈ ലോകം സുഖമായി അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുന്നത്.’ ‘അവർക്കു വേണ്ടത് നൽകിയും അനിഷ്ടം അകറ്റിയും നീ അവരെ പോറ്റുന്നുണ്ടോ? രാജ്യത്തു വസിക്കുന്ന എല്ലാവരെയും രാജാവ് ധർമപ്രകാരം രക്ഷിക്കണമല്ലോ.’ ‘നീ സ്ത്രീകളെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? അവർ സുരക്ഷിതരാണോ? നീ അവരെ അമിതമായി വിശ്വസിക്കുന്നില്ലല്ലോ, രഹസ്യം അവരോടു പറയുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ആനക്കാട് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ? കറവപ്പശുക്കൾ ധാരാളമുണ്ടോ? പിടിയാനകളും കുതിരകളും ആനകളും എത്രയുണ്ടായാലും നീ തൃപ്തനാകാതിരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘രാജപുത്രാ, ദിവസവും പൂർവാഹ്നത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് അലംകൃതനായി രാജവീഥിയിൽ ജനങ്ങൾക്കു ദർശനം നൽകുന്നുണ്ടോ?’ ‘എല്ലാ കർമശാലകളിലെയും ജോലിക്കാർ ഭയമില്ലാതെ നിന്റെ മുന്നിൽ വരുന്നില്ലല്ലോ, എല്ലാവരും പൂർണമായി അകറ്റിനിർത്തപ്പെട്ടിട്ടുമില്ലല്ലോ — ഇവിടെ മധ്യമമാർഗമാണ് കാരണം.’ ‘എല്ലാ ദുർഗങ്ങളും ധനം, ധാന്യം, ആയുധങ്ങൾ, ജലം, യന്ത്രങ്ങൾ, ശില്പികൾ, വില്ലാളികൾ എന്നിവയാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽ രണ്ടു വിശേഷങ്ങളുണ്ട് — ഒന്നാമത്, വാർത്ത (കൃഷി, ഗോരക്ഷ, വാണിജ്യം) തന്നെയാണ് ലോകത്തിന്റെ ആധാരം എന്നു വ്യക്തമായി പറയുന്നു; രണ്ടാമത്, ‘മധ്യമമാർഗമാണ് കാരണം’ എന്ന മധ്യമമാർഗോപദേശം, അത് എല്ലാ വ്യവഹാരങ്ങളിലും പ്രയോജനപ്പെടുന്നു. ‘വാർത്ത’ എന്നാൽ കൃഷിയും ഗോരക്ഷയും വാണിജ്യവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വിദ്യ; ദണ്ഡനീതിയോടും ത്രയിയോടുംകൂടി അതു മൂന്നു വിദ്യകളിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു; അതിലാണ് ലോകത്തിന്റെ വളർച്ചയെന്ന് നാല്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വ്യക്തമാണ്. ‘ഗുപ്തിപരീഹാരങ്ങൾ’ എന്നാൽ ഇഷ്ടമായതിന്റെ സംരക്ഷണവും അനിഷ്ടമായതിന്റെ നിവാരണവും. നാല്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ സ്ത്രീകളെക്കുറിച്ചു നാലു ചോദ്യങ്ങൾ — സാന്ത്വനം, സംരക്ഷണം, അമിതവിശ്വാസത്തിന്റെ നിഷേധം, രഹസ്യം പറയുന്നതിന്റെ നിഷേധം; ഈ ഉപദേശം അക്കാലത്തെ രാജഗൃഹത്തിന്റെ വ്യവഹാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നാഗവനം’ ആനകൾ പ്രസവിച്ചു വളരുന്ന ഭൂമിയാണ്, അതു രാജാവിന്റെ ബലത്തിന്റെ ആധാരമാണ്. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദർശയസേ’ — രാജാവ് പ്രജകൾക്കു ദർശനം നൽകേണ്ടതാണ്; പ്രജകൾ കാണാത്തവനെ പ്രജകൾ മറക്കുന്നു. അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കർമാന്തങ്ങൾ’ എന്നാൽ കർമശാലകളും അവിടെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവരും; അവരോട് അമിതമായ അടുപ്പവും അമിതമായ അവഗണനയും — രണ്ടും ദോഷകരം; അതുകൊണ്ടാണ് ‘മധ്യമമാർഗമാണ് കാരണം’ എന്നു പറയുന്നത്.

പിന്നെ ഭണ്ഡാരവും ദണ്ഡവും നീതിയും. ‘നിന്റെ വരവ് വിപുലവും ചെലവ് അതിനെക്കാൾ കുറവുമാണോ? രാഘവാ, നിന്റെ ഭണ്ഡാരം അപാത്രങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ദേവകാര്യങ്ങൾക്കും പിതൃകാര്യങ്ങൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും അതിഥികൾക്കും യോദ്ധാക്കൾക്കും മിത്രങ്ങൾക്കുമായിട്ടാണോ നിന്റെ ചെലവ് പോകുന്നത്?’ പിന്നെ നീതിയെക്കുറിച്ചു മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ: ‘ആര്യനും ശുദ്ധാത്മാവുമായവൻ ദുഷ്കർമം ആരോപിക്കപ്പെട്ട്, ശാസ്ത്രകുശലരാൽ വിചാരണ ചെയ്യപ്പെടാതെ, ലോഭംമൂലം വധിക്കപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, പിടിക്കപ്പെട്ട്, ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ട്, കുറ്റം ചെയ്യുമ്പോൾ കാണപ്പെട്ട്, കാരണങ്ങൾ തെളിഞ്ഞ കള്ളൻ ധനലോഭംമൂലം വിട്ടയയ്ക്കപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘രാഘവാ, ധനികനും ദുർബലനും തമ്മിലുള്ള തർക്കത്തിൽ നിന്റെ ബഹുശ്രുതരായ അമാത്യന്മാർ പക്ഷപാതമില്ലാതെ കാര്യം കാണുന്നുണ്ടോ?’ ഒടുവിൽ ഭീഷണമായ ഒരു വചനം: ‘കള്ളക്കുറ്റം ചുമത്തപ്പെട്ടവരുടെ കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ, ഇഷ്ടമനുസരിച്ചു ഭരിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരെയും പശുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു.’ ഈ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകമാണ് നീതിവിഭാഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ സാരം — പക്ഷപാതത്തോടെ ചെയ്യുന്ന ദണ്ഡനം രാജാവിന്റെ കുലത്തെത്തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘വരവ് വിപുലം, ചെലവ് അതിലും കുറവ്’ എന്നത് കോശശാസ്ത്രത്തിന്റെ സംഗ്രഹമാണ്. ‘അപാത്രങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നില്ല’ എന്നത് ചെലവിന്റെ ദിശയും. അമ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ആറു പാത്രങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ദേവന്മാർ, പിതൃക്കൾ, ബ്രാഹ്മണർ, അതിഥികൾ, യോദ്ധാക്കൾ, മിത്രങ്ങൾ. അമ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ക്ഷാരിതഃ’ എന്നാൽ കള്ളക്കുറ്റത്താൽ കളങ്കിതൻ; ‘ശാസ്ത്രകുശലരാൽ കാണപ്പെടാത്തവൻ’ എന്നാൽ വിചാരണ കൂടാതെ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൻ. അമ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ നാലു തെളിവുരീതികൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പിടികൂടൽ, ചോദ്യംചെയ്യൽ, പ്രത്യക്ഷദർശനം, കാരണത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം; ഇവയാൽ തെളിഞ്ഞ കള്ളനെ ധനലോഭംമൂലം വിട്ടയയ്ക്കരുത്. അമ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രീത്യർഥം അനുശാസതഃ’ എന്നാൽ ഇഷ്ടംകൊണ്ടോ പക്ഷപാതംകൊണ്ടോ ഭരിക്കുന്നവൻ; അവന്റേതാണ് ദോഷം — കള്ളക്കുറ്റം ചുമത്തപ്പെട്ടവരുടെ കണ്ണീർ അവന്റെ സന്തതിയെയും പശുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ ചോദ്യങ്ങൾ വീണ്ടും രാജാവിന്റെ വ്യക്തിപരമായ ധർമത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. ‘രാഘവാ, വൃദ്ധരെയും ബാലരെയും പ്രമുഖരെയും വൈദ്യരെയും ദാനംകൊണ്ടും മനസ്സുകൊണ്ടും വാക്കുകൊണ്ടും — ഈ മൂന്നുകൊണ്ടും — പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘ഗുരുക്കന്മാരെയും വൃദ്ധരെയും താപസരെയും ദേവന്മാരെയും അതിഥികളെയും എല്ലാ ചൈത്യങ്ങളെയും സിദ്ധാർഥരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും നീ നമസ്കരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘അർഥംകൊണ്ടു ധർമത്തെയോ ധർമംകൊണ്ട് അർഥത്തെയോ പ്രീതിലോഭംകൊണ്ടും കാമംകൊണ്ടും ഇവ രണ്ടിനെയുമോ നീ ബാധിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ‘ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, കാലജ്ഞാ, വരദാ — കാലം വിഭജിച്ച് അർഥവും കാമവും ധർമവും എല്ലാം നീ സേവിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർഥമറിയുന്ന ബ്രാഹ്മണർ പൗരരോടും ജനപദവാസികളോടുംകൂടി നിനക്കു ശുഭം ആശംസിക്കുന്നുണ്ടോ?’ പിന്നെ ഒരു നീണ്ട പട്ടിക: ‘നാസ്തിക്യം, അസത്യം, ക്രോധം, പ്രമാദം, ദീർഘസൂത്രത, ജ്ഞാനികളെ കാണാതിരിക്കൽ, ആലസ്യം, പഞ്ചവൃത്തിത, കാര്യങ്ങൾ തനിച്ചു ചിന്തിക്കൽ, അനർഥജ്ഞരോടൊത്തുള്ള മന്ത്രാലോചന, നിശ്ചയിച്ചവ ആരംഭിക്കാതിരിക്കൽ, മന്ത്രം രക്ഷിക്കാതിരിക്കൽ, മംഗളാദികർമങ്ങൾ ചെയ്യാതിരിക്കൽ, എല്ലാ ശത്രുക്കൾക്കെതിരെയും ഒരേസമയം പുറപ്പെടൽ — ഈ പതിനാലു രാജദോഷങ്ങളും നീ വർജിക്കുന്നുണ്ടോ?’ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു പട്ടിക — ശാസ്ത്രസംഗ്രഹം കാവ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന കവിയുടെ രീതിയാണിത്. ‘പഞ്ചവൃത്തിത’ എന്നാൽ പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു വശപ്പെടൽ; ‘ദീർഘസൂത്രത’ എന്നാൽ കാര്യത്തിൽ താമസം; ‘സർവതഃ പ്രത്യുത്ഥാനം’ എന്നാൽ ഒരേസമയം എല്ലാ ശത്രുക്കളുമായും യുദ്ധം. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദാനേന മനസാ വാചാ’ എന്നത് മൂന്നുവിധമായ സത്കാരം — ദ്രവ്യംകൊണ്ടും അന്തഃകരണംകൊണ്ടും വാക്കുകൊണ്ടും; ഇവയിൽ ഒന്നിന്റെ കുറവുണ്ടായാലും സത്കാരം അപൂർണമാണ്. അറുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സിദ്ധാർഥാൻ’ എന്നാൽ പൂർണകാമരായവർ; ‘ദേവതാതിഥീൻ’ എന്നാൽ ദേവന്മാരെയും അതിഥികളെയും. അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ത്രിവർഗത്തിന്റെ പരസ്പരബാധ നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു — ധർമാർഥകാമങ്ങൾ മൂന്നും പരസ്പരം വിരോധമില്ലാതെ സേവിക്കേണ്ടവയാണ്; അറുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അതിനുള്ള ഉപായം — ‘കാലം വിഭജിച്ച്’, അതായത് ഓരോന്നിനും അതിന്റേതായ കാലം. അറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ബ്രാഹ്മണരുടെയും പൗരരുടെയും ജനപദവാസികളുടെയും ശുഭാശംസ രാജാവിന്റെ ധർമത്തിനുള്ള പ്രത്യക്ഷപ്രമാണമാണ്. പതിനാലു ദോഷങ്ങളുടെ പട്ടിക രാജനീതിശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അവയിൽ ആദ്യത്തേത് ‘നാസ്തിക്യം’, അവസാനത്തേത് ‘സർവതഃ പ്രത്യുത്ഥാനം’ — തുടക്കത്തിൽ ശ്രദ്ധയുടെ അഭാവം, ഒടുവിൽ വിവേകത്തിന്റെ അഭാവം. അറുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അനർഥജ്ഞരോടൊത്തുള്ള മന്ത്രാലോചന’ എന്നാൽ പ്രയോജനമറിയാത്തവരോടൊത്തുള്ള വിചാരം, അതു നിശ്ചയത്തെത്തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു; അറുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മംഗളാദ്യപ്രയോഗം’ എന്നാൽ മംഗളകർമങ്ങൾ ചെയ്യാതിരിക്കൽ.

അവസാനഭാഗത്തിൽ ശാസ്ത്രീയവർഗങ്ങളുടെ സംഗ്രഹം, പിന്നെ മന്ത്രണരീതി, ഒടുവിൽ ആത്മപരീക്ഷ. ‘രാഘവാ, ദശവർഗം, പഞ്ചവർഗം, ചതുർവർഗം, സപ്തവർഗം എന്നിവയെ തത്ത്വത്തിലും, അഷ്ടവർഗം, ത്രിവർഗം, മൂന്നു വിദ്യകൾ; ബുദ്ധികൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയജയം, ദൈവികവും മാനുഷികവുമായ ഷാഡ്ഗുണ്യം, കൃത്യം, വിംശതിവർഗം, പ്രകൃതിമണ്ഡലം; യാത്രയും ദണ്ഡവിധാനവും, രണ്ടു യോനികളുള്ള സന്ധിവിഗ്രഹങ്ങളും — മഹാപ്രാജ്ഞാ, ഇവയെല്ലാം നീ യഥാവിധി ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ടോ?’ ഇവയുടെ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിൽ അടിക്കുറിപ്പുകളിൽ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ‘ബുധാ, നിർദേശിച്ചതുപോലെ നാലോ മൂന്നോ മന്ത്രിമാരോടൊത്ത്, കൂട്ടായും വെവ്വേറെയും നീ മന്ത്രാലോചന നടത്തുന്നുണ്ടോ?’ ‘നിന്റെ വേദങ്ങൾ സഫലമാണോ? ക്രിയകൾ സഫലമാണോ? ഭാര്യമാർ സഫലരാണോ? ശ്രുതം സഫലമാണോ?’ ഇവിടെ ‘സഫല’ എന്ന പദം നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു, ഓരോന്നും വേറൊരർഥം വഹിക്കുന്നു — വേദങ്ങളുടെ ഫലം കർമം, ക്രിയകളുടെ ഫലം സിദ്ധി, ഭാര്യമാരുടെ ഫലം സന്താനം, ശ്രുതത്തിന്റെ ഫലം വിനയം. ‘ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ആയുസ്സും യശസ്സും നൽകുന്നതും ധർമകാമാർഥങ്ങളോടുകൂടിയതുമായ ഈ ബുദ്ധിതന്നെയാണോ നിനക്കുള്ളത്?’ ‘നമ്മുടെ പിതാവ് ഏതു വൃത്തിയിൽ വർത്തിക്കുന്നുവോ, നമ്മുടെ പ്രപിതാമഹന്മാർ ഏതിൽ വർത്തിച്ചുവോ, സത്പഥത്തിൽ ചരിക്കുന്ന ശുഭമായ ആ വൃത്തിയിൽത്തന്നെയാണോ നീ വർത്തിക്കുന്നത്?’ ‘രുചികരമായി പാകംചെയ്ത ഭക്ഷണം നീ തനിച്ചു കഴിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ആഗ്രഹിക്കുന്ന മിത്രങ്ങൾക്കു പങ്കിട്ടു നൽകുന്നുണ്ടോ?’ ഒടുവിൽ മറ്റൊരു വൃത്തത്തിലുള്ള ഒരു ശ്ലോകം ഫലം പറയുന്നു: ‘ദണ്ഡധാരിയായ രാജാവ് പ്രജകളെ ധർമപ്രകാരം പാലിച്ച്, ഭൂമി മുഴുവൻ യഥാവിധി നേടി, ഇവിടെനിന്നു വേർപിരിയുമ്പോൾ ആ വിദ്വാൻ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു.’ ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; ഭരതന്റെ മറുപടി അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ (68–70) സംഖ്യകൊണ്ടു പേരിടപ്പെട്ട ശാസ്ത്രീയവർഗങ്ങളുടെ വെറും നാമസംഗ്രഹമാണ്; അവയുടെ അർഥം കാവ്യത്തിൽ വിവരിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് ഗീതാപ്രസ്സ് സമ്പാദകർ ദീർഘമായ അടിക്കുറിപ്പുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്; അവയിൽ ദശവർഗം (കാമജമായ പത്തു ദോഷങ്ങൾ), പഞ്ചവർഗം (അഞ്ചു ദുർഗങ്ങൾ), ചതുർവർഗം (സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം), സപ്തവർഗം (രാജ്യത്തിന്റെ ഏഴ് അംഗങ്ങൾ), അഷ്ടവർഗം (ക്രോധജമായ എട്ടു ദോഷങ്ങൾ), ത്രിവർഗം, മൂന്നു വിദ്യകൾ, ഷാഡ്ഗുണ്യം, വിംശതിവർഗം, പ്രകൃതിമണ്ഡലം എന്നിവ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് ഈ സർഗം കാവ്യമായിരിക്കെത്തന്നെ ശാസ്ത്രസംഗ്രഹവുമാണെന്ന് അറിയാം. എഴുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സഫല’ എന്ന പദത്തിന്റെ നാലുതവണയുള്ള ആവർത്തനം ശ്ലേഷംപോലെ രമണീയമാണ്. എഴുപത്താറാം ശ്ലോകം മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ (ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ) രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക