॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 99-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതൻ രാമാശ്രമം കാണുന്നതും രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നതും

ആശ്രമചിഹ്നങ്ങളുടെ പരിചയം, പർണശാലയുടെ വർണന, ജടയും വല്കലവും ധരിച്ച രാമന്റെ ദർശനം, ഭരതന്റെ വിലാപം, പാദങ്ങളിൽ വീഴൽ, രാമന്റെ ആലിംഗനം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ചിത്രകൂടത്തിൽ രാമാശ്രമത്തിന്റെ അഗ്നിധ്വജം കണ്ട്, സേനയെ വീണ്ടും താവളമടിപ്പിച്ച്, ഗുഹനോടൊപ്പം ത്വരിതനായി പുറപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആശ്രമത്തിൽത്തന്നെ എത്തിച്ചേരുന്നു. സേന താവളമടിച്ചപ്പോൾ ഉത്സുകനായ ഭരതൻ ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാൻ പോകുന്നു; വഴിയിൽ കാണുന്ന അടയാളങ്ങൾ ശത്രുഘ്നനു കാണിച്ചുകൊടുത്തുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. പോകുന്നതിനുമുമ്പ് അദ്ദേഹം വസിഷ്ഠമഹർഷിക്ക് ‘എന്റെ അമ്മമാരെ വേഗം കൊണ്ടുവരണം’ എന്നു സന്ദേശം നൽകുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഭരതൻ തന്റെ മാത്രം കൂടിക്കാഴ്ചയല്ല, കുലം മുഴുവൻ രാമനുമായി ഒത്തുചേരുന്നതാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്നാണ്. ഗുരുവത്സലനായ അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടു പോകുന്നു. സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നന്റെ അരികിൽ അധികം അകലെയല്ലാതെ പിന്തുടർന്നു — രാമനെ കാണാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദാഹവും ഭരതന്റേതുപോലെ തീവ്രമായിരുന്നു. നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ താപസന്മാരുടെ വാസസ്ഥലത്തു നിലകൊള്ളുന്ന ജ്യേഷ്ഠന്റെ പർണകുടീരവും ഉടജവും കാണുന്നു. ശാലയുടെ മുന്നിൽ ഹോമത്തിനായി ശേഖരിച്ചു മുറിച്ചിട്ട വിറകുകളും പൂജയ്ക്കായി ശേഖരിച്ച പറിച്ചെടുത്ത പൂക്കളും കാണപ്പെടുന്നു. ആശ്രമത്തിലേക്കു വരുമ്പോൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഉണ്ടാക്കിയ അടയാളങ്ങളും അദ്ദേഹം കാണുന്നു — അവിടവിടെ മരങ്ങളിൽ കെട്ടിയിരുന്ന ദർഭയും ചീരവുംകൊണ്ടുള്ള അടയാളങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ രാമനെ നേരിട്ടു കാണുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാസത്തിന്റെ സാക്ഷ്യങ്ങൾ ക്രമേണ ഭരതനു മുന്നിൽ തെളിയുന്നു. കവി ഈ യാത്രയെ അടയാളത്തിൽനിന്ന് അടയാളത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നതാക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് വായനക്കാരന്റെയും ഉത്കണ്ഠ വർധിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം ദർശനത്തിനുമുമ്പുള്ള ദർശനത്തിന്റെ ഒരുക്കമാണ് — കവി രാമനെ അപ്പോഴും കാണിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാസത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ മാത്രം ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പർണകുടീരം, ഉടജം, വിറകുകൾ, പൂക്കൾ, മരങ്ങളിൽ കെട്ടിയ ദർഭയും ചീരവും — ഈ പദങ്ങളിലൂടെ വനംതന്നെ ആശ്രമമായി മാറുന്നു. ശത്രുഘ്നനും സുമന്ത്രനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിൽ, വസിഷ്ഠൻ അമ്മമാരോടൊപ്പം പിന്നിൽ — ഇങ്ങനെ അയോധ്യയുടെ കുലം മുഴുവൻ വനത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.

തുടർന്ന് ഭരതൻ ആ വനത്തിൽ മൃഗങ്ങളുടെയും പോത്തുകളുടെയും ഉണക്കച്ചാണകംകൊണ്ടുള്ള വലിയ കൂമ്പാരങ്ങൾ കാണുന്നു — തണുപ്പകറ്റാനായി ശേഖരിച്ചവയായിരുന്നു അവ. നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ദ്യുതിമാനും മഹാബാഹുവുമായ ഭരതൻ ഹൃഷ്ടനായി ശത്രുഘ്നനെയും എല്ലാ അമാത്യന്മാരെയും വിളിച്ചു പറയുന്നു: ‘ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞ ആ സ്ഥലത്ത് നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; മന്ദാകിനീനദി ഇവിടെനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലെന്നും ഞാൻ കരുതുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ഓരോ അടയാളവും വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ഉയരത്തിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ഈ ചീരങ്ങൾ ലക്ഷ്മണൻ ഉണ്ടാക്കിയവയായിരിക്കണം; അസമയത്തു പോകേണ്ടിവരുമ്പോൾ തിരിച്ചറിയാനായി ഉണ്ടാക്കിയ വഴിയായിരിക്കണം ഇത്.’ ‘ഇവിടെ ഉയർന്ന കൊമ്പുകളുള്ള, ബലശാലികളായ, പരസ്പരം ഗർജിക്കുന്ന ആനകൾ പർവതപാർശ്വത്തിൽ ചുറ്റിനടന്നിട്ടുണ്ട്.’ ‘താപസന്മാർ വനത്തിൽ സദാ ജ്വലിപ്പിച്ചുനിർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന, കറുത്ത വഴി പിന്നിൽ വിടുന്ന ആ അഗ്നിയുടെ ഇടതൂർന്ന പുകയാണ് ഇതാ കാണുന്നത്.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ പ്രതീക്ഷ ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു: ‘ഇവിടെത്തന്നെ, ഗുരുക്കന്മാരെ സത്കരിക്കുന്ന, പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ആര്യനായ രാഘവനെ മഹർഷിയെപ്പോലെ ഞാൻ ആഹ്ലാദത്തോടെ കാണും.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി വനത്തിന്റെ ഭയാനകതയല്ല കാണുന്നത്; ഓരോ വസ്തുവിലും ജ്യേഷ്ഠന്റെ സാന്നിധ്യം മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. താപസന്മാരുടെ അഗ്നി, ലക്ഷ്മണന്റെ ചീരയടയാളങ്ങൾ, ആനകളുടെ കാൽപ്പാടുകൾ — എല്ലാം ഒന്നുമാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: രാമൻ അടുത്തുണ്ട്. ഇവിടെ കവി ഭരതന്റെ നൈപുണ്യവും കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം അടയാളങ്ങൾ കാണുക മാത്രമല്ല, അവയുടെ കാരണവും നിർണയിക്കുന്നു. ചാണകക്കൂമ്പാരങ്ങൾ തണുപ്പകറ്റാൻ, ചീരങ്ങൾ വഴി അറിയിക്കാൻ, ആനകളുടെ കാൽപ്പാടുകൾ ഒഴിഞ്ഞുമാറാൻ, പുക അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ സാക്ഷ്യം. ഇങ്ങനെ ഓരോ അടയാളവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയെ ദൃഢമാക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ‘ഇവിടെത്തന്നെ ഞാൻ കാണും’ എന്ന നിശ്ചയം ഉണ്ടാകുന്നു. ‘ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കവി കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ യാത്ര ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

അല്പനേരം നടന്ന് ചിത്രകൂടത്തിലും മന്ദാകിനിയിലും എത്തിയ രാഘവനായ ഭരതൻ കൂടെയുള്ളവരോടു സംസാരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ വർത്തമാനമല്ല, ആത്മനിന്ദതന്നെയാണ്. ‘പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ജനേന്ദ്രൻ ആളൊഴിഞ്ഞ ദേശത്തെത്തി വെറും നിലത്ത് വീരാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു — എന്റെ ജന്മം ധിക്കാരം, എന്റെ ജീവിതം ധിക്കാരം.’ ‘എന്റെ കാരണത്താൽ മഹാതേജസ്വിയായ ലോകനാഥൻ വിപത്തിൽ പെട്ടു; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് രാഘവൻ വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു.’ ‘ഇങ്ങനെ എല്ലാ ലോകരാലും നിന്ദിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ ഇന്ന് രാമനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴും, സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും പാദങ്ങളിലും.’ ഇവിടെ ഭരതൻ തന്നെത്തന്നെയാണ് നിന്ദിക്കുന്നത്, കൈകേയിയെ അല്ല; ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വം. ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ദശരഥപുത്രൻ ആ വനത്തിൽ വലുതും പുണ്യവും മനോഹരവുമായ ഒരു പർണശാല കാണുന്നു. ഇതോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടാംഭാഗം ആരംഭിക്കുന്നു — ഇനി വർണന യഥാർഥത്തിൽ രാമന്റെ വാസസ്ഥലത്തിന്റേതുതന്നെയാണ്. കവി ആദ്യം ശാലയെ വർണിക്കുന്നു, പിന്നെ അവിടെയുള്ള ആയുധങ്ങളെ, പിന്നെ വേദിയെ, ഒടുവിൽ രാമനെ — ദൃഷ്ടി പുറത്തുനിന്നു തുടങ്ങി ക്രമേണ അകത്തേക്കു കടക്കുന്നതുപോലെ. ഈ വർണനരീതി വായനക്കാരനെയും ഭരതനോടൊപ്പം ആ ആശ്രമത്തിലേക്കു പ്രവേശിപ്പിക്കുന്നു. മന്ദാകിനീതീരത്തെത്തിയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽനിന്ന് ആദ്യം പുറപ്പെടുന്നത് ഹർഷമല്ല, ആത്മഗർഹണമാണ് — ഇതാണ് ഓരോ സർഗത്തിലും കാണുന്ന ഭരതന്റെ സ്വഭാവം. ‘മത്കൃതേ’ (എന്റെ കാരണത്താൽ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മനിന്ദയുടെ കേന്ദ്രം വ്യക്തമാകുന്നു. തുടർന്നു കാണപ്പെടുന്ന പർണശാല അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപത്തിനുള്ള മറുപടിപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു — അദ്ദേഹം ദുഃഖം കാണുന്നിടത്ത് കവി ശോഭ മാത്രം വർണിക്കുന്നു.

ആ പർണശാല സാലം, താലം, അശ്വകർണം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളുടെ അനേകം ഇലകളാൽ മേഞ്ഞതും വിശാലവും മൃദുവായ ദർഭകൾ വിരിച്ചതുമായിരുന്നു — യാഗത്തിലെ വേദിയെന്നപോലെ. അവിടെ ഇന്ദ്രധനുസ്സിനു സമാനവും ഭാരം താങ്ങാൻ കഴിവുള്ളതും സ്വർണംപൊതിഞ്ഞ പിൻഭാഗമുള്ളതും അതിബലിഷ്ഠവും ശത്രുക്കളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതുമായ വില്ലുകൾ ശോഭിച്ചിരുന്നു. ആവനാഴികളിൽ നിറഞ്ഞ, സൂര്യരശ്മികൾപോലെ തിളങ്ങുന്ന ഘോരമായ ശരങ്ങളാൽ ആ ശാല ജ്വലിക്കുന്ന മുഖങ്ങളുള്ള സർപ്പങ്ങളാൽ ഭോഗവതിയെന്നപോലെ വിളങ്ങി. സ്വർണഉറകളിലിട്ട രണ്ടു വാളുകളാലും സ്വർണബിന്ദുക്കളാൽ ചിത്രിതമായ രണ്ടു പരിചകളാലും അതു ശോഭിച്ചു. ചിത്രവും സ്വർണാലംകൃതവുമായി തൂക്കിയിട്ടിരുന്ന ഉടുമ്പിൻതോൽകൊണ്ടുള്ള വിരലുറകളോടുകൂടിയ ആ ശാല, മൃഗങ്ങൾക്കു സിംഹഗുഹയെന്നപോലെ, ശത്രുസംഘങ്ങൾക്ക് അനാക്രമണീയമായിരുന്നു. രാമന്റെ വാസസ്ഥലത്ത് വടക്കുകിഴക്കോട്ടു ചരിഞ്ഞ, വിശാലമായ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയോടുകൂടിയ പുണ്യമായ വേദിയും ഭരതൻ കാണുന്നു. ഈ വർണനയിൽ കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒരു വൈരുധ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — താപസന്റെ പർണശാല, എന്നാൽ അതിൽത്തന്നെ ക്ഷത്രിയന്റെ വില്ലുകളും ആവനാഴികളും വാളുകളും; വല്കലധാരിയായ വനവാസി, എന്നാൽ അവൻതന്നെ ലോകത്തിന്റെ രക്ഷകൻ. വേദിയും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയും കാണിക്കുന്നത്, രാമൻ വനത്തിലും ഗൃഹസ്ഥധർമവും അഗ്നിഹോത്രവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നാണ്. ഇതാണ് രാമന്റെ രൂപം — തപസ്സും ക്ഷാത്രവും ഒരിടത്തു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. വർണനയ്ക്ക് അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ മാത്രമേ ചെലവിടുന്നുള്ളൂ; എന്നാൽ അവയിൽ കാണുന്ന വസ്തുക്കൾ വനവാസിയുടേതല്ല, രാജപുത്രന്റേതുതന്നെയാണ് — വില്ലുകൾ, ആവനാഴികൾ, വാളുകൾ, പരിചകൾ, വിരലുറകൾ. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ തപസ്വിയായിരിക്കെയും ക്ഷത്രധർമം കൈവിടുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമം ഒരു കോട്ടപോലെ അനാക്രമണീയമായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്നാണ്. വേദി വടക്കുകിഴക്കോട്ടു ചരിഞ്ഞിരിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രം പറയുന്ന ലക്ഷണമാണ്; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി നിത്യാഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ സാക്ഷ്യവും.

അല്പനേരം നോക്കിനിന്ന ഭരതൻ ഉടജത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ച ഗുരുവായ രാമനെ കാണുന്നു. അദ്ദേഹം കൃഷ്ണാജിനം ധരിച്ച്, ചീരവും വല്കലവും ഉടുത്ത്, ചുറ്റും അഗ്നിക്കു സമനായി ഇരുന്നു — വല്കലങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സിനെ മറയ്ക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അഗ്നിയെയെന്നപോലെ അദ്ദേഹത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. കവി അദ്ദേഹത്തെ വീണ്ടും ക്ഷത്രിയരൂപത്തിൽത്തന്നെ വർണിക്കുന്നു — സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ചുമലുകൾ, മഹാബാഹു, വെൺതാമരപോലുള്ള കണ്ണുകൾ, സമുദ്രംവരെ നീളുന്ന ഭൂമിയുടെ ധർമചാരിയായ ഭർത്താവ്. ദർഭ വിരിച്ച വേദിത്തറയിൽ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി ഇരിക്കുന്ന അദ്ദേഹം ശാശ്വതനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ദൃശ്യംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — സമുദ്രപര്യന്തമായ ഭൂമിയുടെ സ്വാമിയായവൻ ഇപ്പോൾ ദർഭവിരിപ്പിൽ ഇരിക്കുന്നു; ശിരസ്സിനു മുകളിൽ വെൺകൊറ്റക്കുട പിടിക്കേണ്ടവന്റെ ശിരസ്സിൽ ജടാമണ്ഡലം. ബ്രഹ്മാവിനോടുള്ള ഉപമ ഇവിടെ അർഥവത്താണ്, കാരണം ബ്രഹ്മാവും പരിഗ്രഹമില്ലാത്തവനും തപോമയനുമായിരിക്കെത്തന്നെ ലോകത്തിന്റെ അധിപനാണ്. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ രാമന്റെ ബാഹ്യവേഷം വർണിക്കുന്നു, രണ്ടെണ്ണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആന്തരമാഹാത്മ്യവും. ഇങ്ങനെ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമൻ ദീനനായല്ല, മുമ്പത്തേതിലും അധികം തേജസ്വിയായാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് — എന്നാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോകം വർധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ പ്രത്യക്ഷദർശനം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘മുഹൂർത്തം നിരീക്ഷ്യ’ (അല്പനേരം നോക്കിനിന്ന്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ആ നിമിഷത്തെ നീട്ടുന്നു — ഭരതൻ ഉടനെ ഓടുന്നില്ല, സ്തബ്ധനായി നോക്കിനിൽക്കുന്നതേയുള്ളൂ. ജടാമണ്ഡലം, കൃഷ്ണാജിനം, ചീരവല്കലങ്ങൾ — ഈ മൂന്നും താപസന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ; സിംഹച്ചുമലുകൾ, മഹാബാഹുത്വം, വെൺതാമരപോലുള്ള കണ്ണുകൾ — ഈ മൂന്നും സാർവഭൗമന്റേതും. ഇവ രണ്ടിന്റെയും സമന്വയമാണ് ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നത്.

അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട്, ശോകത്തിലും മോഹത്തിലും മുങ്ങിയ ധർമാത്മാവായ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതൻ ഓടിച്ചെന്നു. കണ്ടമാത്രയിൽ ആർത്തനായ അദ്ദേഹം കണ്ണീരിടറിയ സ്വരത്തിൽ വിലപിച്ചു; ധൈര്യംകൊണ്ട് ആവേഗം തടഞ്ഞുനിർത്താൻ കഴിയാതെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപം ആറു വൈരുധ്യങ്ങളാൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ‘രാജസഭയിൽ പ്രജകളാൽ ഉപാസിക്കപ്പെടേണ്ടവനായ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻതന്നെ കാട്ടുമൃഗങ്ങളാൽ ഉപാസിക്കപ്പെട്ട് ഇരിക്കുന്നു.’ ‘മുമ്പ് ആയിരക്കണക്കിനു വസ്ത്രങ്ങൾ ശീലിച്ചിരുന്ന ആ മഹാത്മാവുതന്നെ ഇവിടെ മാൻതോലുടുത്ത് ധർമം ആചരിച്ചുകൊണ്ട് പ്രവാസം ചെയ്യുന്നു.’ ‘എപ്പോഴും വിവിധവും ചിത്രവുമായ പൂക്കൾ ചൂടിയിരുന്ന ആ രാഘവൻതന്നെ ഈ ജടാഭാരം എങ്ങനെ സഹിക്കുന്നു!’ ‘വിധിപ്രകാരമുള്ള യജ്ഞങ്ങളാൽ ധർമം സഞ്ചയിക്കേണ്ടവൻ ശരീരക്ലേശത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ധർമം തേടുന്നു.’ ‘വിലയേറിയ ചന്ദനംകൊണ്ട് പരിചരിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആര്യന്റെ ഈ ശരീരത്തെ ഇപ്പോൾ അഴുക്ക് എങ്ങനെ പൊതിയുന്നു!’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തീർപ്പു പറയുന്നു: ‘സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ടവനായ രാമൻ എന്റെ കാരണത്താലാണ് ഈ ദുഃഖം പ്രാപിച്ചത്; ക്രൂരനായ എന്റെ ലോകനിന്ദിതമായ ജീവിതത്തിനു ധിക്കാരം!’ ഓരോ വാക്യവും പഴയ സുഖത്തിന്റെയും ഇന്നത്തെ ദുഃഖത്തിന്റെയും ദ്വന്ദ്വം മാത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു; കുറ്റം എല്ലായിടത്തും തന്നിൽത്തന്നെ ആരോപിക്കുന്നു. എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ ഭാവം ആവർത്തിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും പുതിയൊരു വൈരുധ്യത്തോടെ — സഭയ്ക്കെതിരെ വനം, ആയിരം വസ്ത്രങ്ങൾക്കെതിരെ മാൻതോൽ, പൂക്കൾക്കെതിരെ ജടാഭാരം, യജ്ഞങ്ങൾക്കെതിരെ ശരീരക്ലേശം, ചന്ദനത്തിനെതിരെ അഴുക്ക്. ഈ ആവർത്തനം ദോഷമല്ല, ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികഗതിയാണ് — ദുഃഖിക്കുന്നവൻ ഒരേ കാര്യം വീണ്ടും വീണ്ടും പുതിയ വാക്കുകളിൽ പറയുന്നു. ഒടുവിൽ എല്ലാ വൈരുധ്യങ്ങൾക്കും കാരണം ഒന്നുമാത്രമാണെന്ന് അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നു — ‘മന്നിമിത്തം’ (എന്റെ കാരണത്താൽ). വിലാപത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ കവി ‘ശോകമോഹപരിപ്ലുതഃ’ (ശോകത്തിലും മോഹത്തിലും മുങ്ങിയവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകവും മോഹവും ഒരേസമയം.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദീനനായി, താമരപോലുള്ള മുഖം വിയർത്ത്, ഭരതൻ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ എത്തുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിലത്തുവീണു — പാദസ്പർശത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ശോകം അദ്ദേഹത്തെ വീഴ്ത്തുന്നു. ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച മഹാബലനായ ആ രാജപുത്രൻ ഒരിക്കൽ ദീനമായി ‘ആര്യാ’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ട് പിന്നെ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ അദ്ദേഹം യശസ്വിയായ രാമനെ നോക്കി ‘ആര്യാ’ എന്നുമാത്രം നിലവിളിച്ചു; പിന്നെ സംസാരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ശത്രുഘ്നനും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമന്റെ പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ചു. രാമൻ അവർ ഇരുവരെയും ആലിംഗനം ചെയ്ത് സ്വയവും കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു — ഇതോടെ കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിലെ നീണ്ട വിയോഗം ഒടുവിൽ അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ ആ രാജപുത്രന്മാർ വനത്തിൽവച്ച് സുമന്ത്രനോടും ഗുഹനോടും ചേർന്നു — ആകാശത്തിൽ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ശുക്രനോടും ബൃഹസ്പതിയോടും ചേരുന്നതുപോലെ. ഒടുവിൽ കവി ദൃഷ്ടി വനവാസികളിലേക്കു തിരിക്കുന്നു — ഗജയൂഥപന്മാർക്കു യോഗ്യരായ ആ രാജാക്കന്മാർ മഹാവനത്തിൽ ഒത്തുചേർന്നതു കണ്ട് എല്ലാ വനവാസികളും ഹർഷം കൈവെടിഞ്ഞ് കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ഇങ്ങനെ സമാഗമത്തിന്റെ ആനന്ദംതന്നെ ശോകമായി പരിണമിക്കുന്നു; ഈ കരുണമായ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ, സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച്, മറ്റൊരു വൃത്തത്തിൽ (ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ) രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. രാമന്റെ കണ്ണീർ ഇവിടെ ആദ്യമായി കാണപ്പെടുന്നു — പിതാവിന്റെ മരണം അദ്ദേഹം ഇപ്പോഴും അറിയുന്നില്ല, എന്നിട്ടും സഹോദരസമാഗമംകൊണ്ടുമാത്രം വിഹ്വലനാകുന്നു. വനവാസികളുടെ ശോകത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ കുശലപ്രശ്നങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवनवतितमः सर्गः॥ ९९॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക