സർഗ്ഗം
ഭരതൻ രാമാശ്രമം അന്വേഷിക്കുന്നു
സേനയെ താവളമടിപ്പിച്ച് ഭരതൻ കാൽനടയായി പുറപ്പെടുന്നു, ശത്രുഘ്നനോടും ഗുഹനോടും അന്വേഷിക്കാൻ ആജ്ഞ, ‘എനിക്കു ശാന്തി ഉണ്ടാവുകയില്ല’ എന്ന പ്രതിജ്ഞ, അഗ്നിധ്വജദർശനം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരതന്റെ സേന ചിത്രകൂടത്തിനു ചുറ്റും താവളമടിച്ചു. ആ സേന താവളമടിച്ചശേഷം ഭരതൻ ചെയ്യുന്ന ആദ്യകർമത്തോടെയാണ് ഈ സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. സേനയെ താവളമടിപ്പിച്ചശേഷം, കാൽനടക്കാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും പ്രഭുവുമായ ഭരതൻ ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു വർത്തിക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥനെ ചെന്നുകാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചു — രഥത്തിലല്ല, കാൽനടയായിത്തന്നെ. സൈന്യം നിർദിഷ്ടസ്ഥാനങ്ങളിൽ വിനീതമായി താവളമടിച്ച ഉടനെ അദ്ദേഹം സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായവനേ, ഈ ജനസംഘങ്ങളോടും വേടന്മാരോടുംകൂടി നീ ഈ വനം ചുറ്റും വേഗത്തിൽ അന്വേഷിക്കണം.’ ‘പദ്ഭ്യാം പാദവതാം വരഃ’ (കാൽനടക്കാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ കാൽനടയായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഭരതന്റെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രഥത്തിൽ കയറാൻ യോഗ്യനായവൻ കാൽനടയായി പോകുന്നു, കാരണം ആശ്രമത്തിൽ താപസനായി കഴിയുന്ന ജ്യേഷ്ഠനെ കാണാനാണ് അദ്ദേഹം പോകുന്നത്. ‘ഗുരുവർത്തകം’ (ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ വർത്തിക്കുന്നവൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണവും അർഥവത്താണ് — പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ വർത്തിക്കുന്നവനെ കാണാൻ, ആ ആജ്ഞയുടെ ഫലം ചുമക്കുന്നവൻ പോകുന്നു.
അന്വേഷണത്തിന്റെ ക്രമീകരണം വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു: ‘ശരവും ചാപവും വാളും കൈയിലേന്തിയ ആയിരം ജ്ഞാതികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഗുഹൻ സ്വയം ഈ വനത്തിൽ കാകുത്സ്ഥന്മാരെ അന്വേഷിക്കട്ടെ. ഞാനും അമാത്യന്മാരാലും പൗരന്മാരാലും ഗുരുക്കന്മാരാലും ബ്രാഹ്മണരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് സ്വയം കാൽനടയായി എല്ലായിടത്തും ചുറ്റിനടക്കും.’ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; എങ്കിലും അവ സന്ദർഭത്തിനു നന്നായി ഇണങ്ങുന്നു, കാരണം ഗുഹന്റെ നിഷാദസേന മുമ്പ് ശൃംഗവേരപുരത്തുവച്ച് ചേർന്നിരുന്നു, അത് ഇപ്പോഴും ഭരതനോടൊപ്പമുണ്ട്. ഇവിടെ അന്വേഷകർ മൂന്നു സംഘങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു — ശത്രുഘ്നൻ ജനസംഘങ്ങളോടും വേടന്മാരോടുംകൂടി, ഗുഹൻ ജ്ഞാതികളോടുകൂടി, ഭരതൻ സ്വയം അമാത്യന്മാർ മുതലായവരോടുകൂടി. എന്നാൽ ഭരതനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അന്വേഷണം വെറുമൊരു ക്രമീകരണമല്ല; അതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെ മാർഗം, അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം കാൽനടയായിത്തന്നെ ചുറ്റിനടക്കുന്നത്.
ഇവിടെനിന്ന് ഭരതന്റെ ഹൃദയംതന്നെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ പദത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു — ‘എനിക്കു ശാന്തി ഉണ്ടാവുകയില്ല.’ ‘മഹാബലനായ രാമനെയോ ലക്ഷ്മണനെയോ മഹാഭാഗയായ വൈദേഹിയെയോ കാണുന്നതുവരെ എനിക്കു ശാന്തിയില്ല. ജ്യേഷ്ഠന്റെ ചന്ദ്രസമാനവും ശുഭവുമായ മുഖവും താമരപോലെ വിടർന്ന കണ്ണുകളും കാണുന്നതുവരെ എനിക്കു ശാന്തിയില്ല. രാജചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയ ജ്യേഷ്ഠന്റെ പാദങ്ങൾ ശിരസ്സുകൊണ്ടു പിടിക്കുന്നതുവരെ എനിക്കു ശാന്തിയില്ല. രാജ്യത്തിന് അർഹനായ അദ്ദേഹം പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനായി, അഭിഷിക്തനായി, അഭിഷേകജലത്താൽ നനഞ്ഞവനായി ഭവിക്കുന്നതുവരെ എനിക്കു ശാന്തിയില്ല.’ ഇടയ്ക്ക് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനെ പ്രശംസിക്കുന്നു: ‘ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലവും താമരക്കണ്ണുകളുള്ളതും മഹാതേജസ്സുള്ളതുമായ രാമന്റെ മുഖം നിത്യവും കാണുന്ന സൗമിത്രി തീർച്ചയായും കൃതാർഥനാണ്.’ ഇവിടെ ആവർത്തനം ദോഷമല്ല, മറിച്ച് ശില്പമാണ് — ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ആഗ്രഹം ഉയരത്തിലേക്കു പോകുന്നു: ആദ്യം ദർശനം, പിന്നെ മുഖദർശനം, പിന്നെ പാദസ്പർശം, ഒടുവിൽ അഭിഷേകം. ‘പാർഥിവവ്യഞ്ജനാന്വിതൗ’ (രാജചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയ) എന്ന പാദങ്ങളുടെ വിശേഷണത്തിലൂടെ ഭരതൻ രാമനെത്തന്നെയാണ് യഥാർഥ രാജാവായി കരുതുന്നത്; ‘പിതൃപൈതാമഹേ രാജ്യേ’ (പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ രാജ്യത്തിൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കുലക്രമമായി ലഭിച്ച അധികാരമാണ് അദ്ദേഹം ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്, കൈകേയിയുടെ വരമല്ല. ‘ജലക്ലിന്നഃ’ എന്നതിന് അഭിഷേകജലത്താൽ നനഞ്ഞവൻ എന്നർഥം — ഭരതന്റെ ആഗ്രഹം രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുക മാത്രമല്ല, രാമന്റെ അഭിഷേകം കാണുക എന്നതുമാണ്.
ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി ഇപ്പോൾ പുറത്തേക്കു തിരിയുന്നു; എല്ലാറ്റിനെയും രാമനോടുള്ള ബന്ധംകൊണ്ടുമാത്രം ധന്യമായി അദ്ദേഹം കാണുന്നു. ‘സമുദ്രംവരെ നീളുന്ന ഭൂമിയുടെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന ആ മഹാഭാഗയായ ജനകപുത്രി വൈദേഹി കൃതകൃത്യയാണ്. നന്ദനോദ്യാനത്തിൽ കുബേരനെന്നപോലെ കാകുത്സ്ഥൻ വസിക്കുന്ന, പർവതരാജനു സമനായ ഈ ചിത്രകൂടം അത്യന്തം ശുഭമാണ്. ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ഇവിടെ വസിക്കുന്നതിനാൽ ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ നിറഞ്ഞ ഈ ദുർഗമമായ വനംപോലും കൃതാർഥമാണ്.’ ഈ കാഴ്ചപ്പാടാണ് ഭരതന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു, മറ്റെല്ലാവരെയും ധന്യരായി കരുതുന്നു. സീത പതിയെ അനുഗമിക്കുന്നതിനാൽ കൃതകൃത്യ, പർവതം രാമനെ വഹിക്കുന്നതിനാൽ അത്യന്തം ശുഭം, വനം രാമനാൽ അധിഷ്ഠിതമായതിനാൽ കൃതാർഥം. ഭരതൻ ഒരാൾ മാത്രമാണ് അകൃതാർഥൻ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തർഭാവം; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിലാപരൂപത്തിൽ വ്യക്തമായി പ്രകടമാകും.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മഹാതേജസ്വിയും പുരുഷശ്രേഷ്ഠനും മഹാബാഹുവുമായ ഭരതൻ കാൽനടയായിത്തന്നെ ആ മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പർവതച്ചെരിവുകളിൽ വളർന്ന, അഗ്രങ്ങളിൽ പൂവിട്ടുനിൽക്കുന്ന വൃക്ഷനിരകളുടെ നടുവിലൂടെ വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം നടന്നു. പിന്നെ ചിത്രകൂടപർവതത്തിലെ ഒരു സാലവൃക്ഷത്തിൽ വേഗത്തിൽ കയറി, രാമാശ്രമത്തിലെ അഗ്നിയുടെ ഉയർന്ന ധ്വജം കണ്ടു — അവിടെ പുകതന്നെയാണ് ധ്വജം. അതു കണ്ട് ബന്ധുക്കളോടുകൂടിയ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ ‘രാമൻ ഇവിടെയുണ്ട്’ എന്നറിഞ്ഞ്, ജലത്തിന്റെ മറുകര കടന്നവനെപ്പോലെ ആനന്ദിച്ചു. ഒടുവിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ കവി പറയുന്നു: ചിത്രകൂടപർവതത്തിൽ പുണ്യജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ രാമാശ്രമമുണ്ടെന്നു കേട്ടറിഞ്ഞ ആ മഹാത്മാവ് സേനയെ വീണ്ടും താവളമടിപ്പിച്ചിട്ട് ഗുഹനോടൊപ്പം ത്വരിതനായി പോയി. പുകക്കൊടിയുടെ ദർശനംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ശിഖരം — ദിവസങ്ങളോളം അന്വേഷിക്കുന്നവൻ ഒരൊറ്റ അടയാളംകൊണ്ട് കര കടന്നവനെപ്പോലെയാകുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ കോവിദാരധ്വജം കണ്ട് ശങ്കിച്ചു, ഭരതനോ അഗ്നിധ്വജം കണ്ട് ഹർഷിച്ചു — രണ്ടു ധ്വജങ്ങളുടെ വൈരുധ്യത്തിലൂടെ കവി രണ്ടു ഹൃദയങ്ങളുടെ ഭേദം കാണിക്കുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വഴിതന്നെയാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — ആദ്യം സമതലത്തിൽ വൃക്ഷനിരകൾക്കിടയിലൂടെയുള്ള യാത്ര, പിന്നെ പർവതത്തിലെ സാലവൃക്ഷത്തിൽ കയറൽ; താഴെ നടന്നിട്ട് മുകളിലേക്കു ദൃഷ്ടി പായിക്കുന്ന ക്രമം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ സാലവൃക്ഷത്തിൽ കയറി സേനയെ കണ്ടു, ഇവിടെ ഭരതൻ സാലവൃക്ഷത്തിൽ കയറി ആശ്രമം കാണുന്നു — ഒരേ കർമം, വിരുദ്ധമായ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥