സർഗ്ഗം
രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷം ശമിപ്പിക്കുന്നു
‘അപവാദമുള്ള രാജ്യംകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം’ എന്ന രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ, ഭരതന്റെ ഭ്രാതൃവാത്സല്യത്തിന്റെ വർണന, ലക്ഷ്മണന്റെ ലജ്ജ, ഭരതസൈന്യം പർവതത്തിനടുത്തു താവളമടിക്കുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതന്റെ സൈന്യത്തെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ വധപ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഈ സർഗം ആ രോഷത്തിന്റെ ശമനത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ഭരതനോട് അത്യന്തം ക്ഷുഭിതനും ക്രോധത്താൽ മതിമറന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ ആദ്യം സാന്ത്വനിപ്പിച്ച്, പിന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെ വില്ലുകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം? വാളും പരിചയുംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? മഹാബലനും മഹോത്സാഹിയുമായ ഭരതൻ സ്വയം വന്നിരിക്കെ ആയുധത്തിന് ഇവിടെ അവസരംതന്നെയില്ല.’ കവി ഇവിടെ രണ്ടു ക്രിയകൾ ക്രമമായി ഇണക്കുന്നു — ആദ്യം സാന്ത്വനം, പിന്നെ വാക്ക്; കാരണം ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന മനസ്സ് ഉപദേശം സ്വീകരിക്കുകയില്ല. ‘സ്വയം വന്നിരിക്കെ’ എന്ന പദംതന്നെയാണ് രാമന്റെ യുക്തി — ശത്രുവായി വരുന്നവൻ സ്വയം വരുന്നില്ല, സൈന്യത്തെ അയയ്ക്കുന്നു; ഭരതന്റെ വരവുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർദോഷതയുടെ തെളിവ്. ‘മഹോത്സാഹി’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ രാമൻ സഹോദരന്റെ ഗുണമാണ് ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്, ദോഷമല്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഭരതനെ ‘ശത്രു’ എന്നു വിളിച്ചു; ഇവിടെ രാമൻ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ‘മഹാബലൻ, മഹോത്സാഹി’ എന്നു വർണിക്കുന്നു — ഒരേ പുരുഷന്റെ രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾ, രണ്ടു കാഴ്ചക്കാരുടെ ഭേദമനുസരിച്ച്.
രാമൻ തന്റെ മൂലനിശ്ചയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘പിതാവിനോടു സത്യം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തശേഷം യുദ്ധത്തിൽ ഭരതനെ കൊന്ന്, അപവാദമുള്ള രാജ്യംകൊണ്ട് ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? ബന്ധുക്കളുടെയോ മിത്രങ്ങളുടെയോ നാശത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ധനം, വിഷം ചേർത്ത ഭക്ഷണത്തെയെന്നപോലെ, ഞാൻ സ്വീകരിക്കുകയില്ല. ലക്ഷ്മണാ, ധർമവും അർഥവും കാമവും ഭൂമിയും നിങ്ങൾക്കുവേണ്ടി മാത്രമാണ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് — ഇതു ഞാൻ നിന്നോടു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. സഹോദരന്മാരെ ഒന്നിച്ചുനിർത്താനും അവരുടെ സുഖത്തിനുംവേണ്ടിയാണ് ഞാൻ രാജ്യംപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; സത്യത്തിന്മേൽ ഞാൻ ആയുധം തൊടുന്നു. സൗമ്യാ, സമുദ്രം വസ്ത്രമായുള്ള ഈ ഭൂമി എനിക്കു ദുർലഭമല്ല; എന്നാൽ അധർമത്തിലൂടെ ഇന്ദ്രപദംപോലും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല. മാനദാ, ഭരതനും നീയും ശത്രുഘ്നനും ഇല്ലാതെ എനിക്ക് എന്തു സുഖമുണ്ടാകുന്നുവോ, അത് അഗ്നി ഭസ്മമാക്കട്ടെ.’ ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ രാമന്റെ സമഗ്രചരിത്രത്തിന്റെ സംക്ഷേപമാണ് — രാജ്യം ലക്ഷ്യമല്ല, സഹോദരന്മാരെ ഒന്നിച്ചുചേർക്കാനുള്ള ഉപാധിമാത്രം. ‘സത്യേനായുധമാലഭേ’ (സത്യത്തിന്മേൽ ആയുധം തൊടുന്നു) എന്ന ശപഥം ക്ഷത്രിയന്റേതിൽ ഏറ്റവും ദൃഢമാണ്; വില്ലു തൊട്ടുകൊണ്ട് സത്യം പറയുന്നു. ‘വിഷം ചേർത്ത ഭക്ഷണംപോലെ’ എന്ന ഉപമയും തീവ്രമാണ് — ബന്ധുവധത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന രാജ്യം ഭക്ഷണംപോലെ തോന്നും, എന്നാൽ അതു പ്രാണഹരംതന്നെ.
പിന്നെ രാമൻ ഭരതന്റെ വരവിന്റെ കാരണം സ്വയം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു: ‘എന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയനായ, ഭ്രാതൃവത്സലനായ ഭരതൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തി കുലധർമം ഓർത്തുകൊണ്ടാണ് വന്നിരിക്കുന്നത് എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. വീരനായ പുരുഷോത്തമാ, ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച്, ജാനകിയോടും നിന്നോടുമൊപ്പം ഞാൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട്, സ്നേഹത്താൽ ഹൃദയം നിറഞ്ഞും ശോകത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയും അവൻ കാണാൻതന്നെയാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്, മറ്റൊന്നിനുമല്ല. അമ്മ കൈകേയിയോടു കോപിച്ച്, അവളോട് അപ്രിയം പറഞ്ഞ്, പിതാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, ശ്രീമാനായ ഭരതൻ എനിക്കു രാജ്യം നൽകാനാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്. അവൻ നമ്മളെ കാണാൻ വരുന്നത് സമയോചിതംതന്നെ; നമ്മോട് മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും അവൻ ഒരഹിതവും ചെയ്യുകയില്ല.’ രാമന്റെ ഈ വ്യാഖ്യാനം സഹോദരനെ രക്ഷിക്കൽ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യസ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സൂക്ഷ്മജ്ഞാനവുമാണ് — കുലധർമം ഓർക്കുന്നവൻ ജ്യേഷ്ഠനെ കൊല്ലാൻ വരുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണൻ കൊടി കണ്ട് ശത്രുവിനെ സങ്കല്പിച്ചു, രാമനാകട്ടെ ശീലം ഓർത്ത് സഹോദരനെത്തന്നെ കാണുന്നു. ‘എന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ സ്നേഹവും, ‘മറ്റൊന്നിനുമല്ല വന്നത്’ എന്ന നിശ്ചയത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസവും വെളിപ്പെടുന്നു.
രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ മറുചോദ്യങ്ങളാൽത്തന്നെ നിരുത്തരനാക്കുന്നു: ‘ഭരതൻ മുമ്പ് എപ്പോഴാണ് നിനക്ക് എന്തെങ്കിലും അപ്രിയം ചെയ്തിട്ടുള്ളത്? ഇന്നു നീ ഭരതനെ ശങ്കിക്കാൻ തക്ക ഭയം നിനക്ക് എവിടെനിന്നുണ്ടായി? അതിനാൽ ഭരതനെക്കുറിച്ചു നീ കഠിനമായ വാക്കോ അപ്രിയമോ പറയരുത്; ഭരതനോട് അപ്രിയം ചെയ്താൽ എന്നോടുതന്നെ അപ്രിയം പറഞ്ഞതുപോലെയാകും. എന്തുതന്നെ ആപത്തുണ്ടായാലും പുത്രന്മാർ പിതാവിനെ എങ്ങനെ കൊല്ലും? സൗമിത്രേ, സഹോദരൻ സ്വന്തം പ്രാണനുതുല്യനായ സഹോദരനെ എങ്ങനെ കൊല്ലും? രാജ്യത്തിനുവേണ്ടിയാണ് നീ ഈ വാക്കു പറയുന്നതെങ്കിൽ, ഭരതനെ കാണുമ്പോൾ ഞാൻ പറയും — ‘ഇവനു രാജ്യം നൽകൂ’ എന്ന്. ഞാൻ ആ വാക്കു പറയുമ്പോൾ ഭരതൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നുതന്നെ കരുതും.’ അവസാനത്തെ പ്രഹരമാണ് ഏറ്റവും തീവ്രം — രാജ്യമാണ് കാരണമെങ്കിൽ അതു നീതന്നെ എടുത്തോളൂ; ഞാൻ അതു നൽകാൻ തയ്യാറാണ്. ഇതോടെ ലക്ഷ്മണന്റെ യുക്തി മുഴുവൻ വേരറ്റുപോകുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രോഷത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം രാജ്യലോഭമായിരുന്നില്ലെങ്കിലും, രാമന്റെ ഈ വാക്കും അതിലേക്കുതന്നെ വിരൽചൂണ്ടുന്നു. ‘ഭരതനോട് അപ്രിയം ചെയ്താൽ എന്നോടുതന്നെ അപ്രിയം പറഞ്ഞതുപോലെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സഹോദരന്മാർ തമ്മിലുള്ള അഭേദം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ഭരതനെ അവമതിക്കുന്നവൻ രാമനെയും മാനിക്കുന്നില്ല.
ധർമശീലനായ ജ്യേഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹിതത്തിൽ തത്പരനായ ലക്ഷ്മണൻ ലജ്ജകൊണ്ട് സ്വന്തം അവയവങ്ങളിലേക്കുതന്നെ ഉൾവലിഞ്ഞതുപോലെയായി — ഒരാൾ സ്വന്തം ശരീരത്തിൽത്തന്നെ ഒളിക്കുന്നതുപോലെ. ആ വാക്കു കേട്ട് ലജ്ജിതനായ അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങയെ കാണാൻ പിതാവായ ദശരഥൻ സ്വയം വന്നിരിക്കുകയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ലജ്ജിതനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് രാഘവൻ ഉത്തരം നൽകി: ‘ഈ മഹാബാഹു നമ്മെ ഇവിടെ കാണാനാണ് വന്നിരിക്കുന്നത് എന്നു ഞാനും കരുതുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ, നാം സുഖം ശീലിച്ചവരാണെന്നു കരുതി, വനവാസത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച്, തീർച്ചയായും നമ്മെ വീട്ടിലേക്കു തിരികെ കൊണ്ടുപോകും. അത്യന്തം സുഖം അനുഭവിച്ചുശീലിച്ച ഈ വൈദേഹിയെയും ശ്രീമാനായ എന്റെ പിതാവ് രാഘവൻ കാട്ടിൽനിന്നു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകും.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ശങ്ക ഇപ്പോൾ സ്നേഹമായി പരിണമിച്ചു — ഒരു നിമിഷം മുമ്പ് ശത്രുസൈന്യത്തെ കണ്ടിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ പിതാവിന്റെ വരവുതന്നെ സങ്കല്പിക്കുന്നു. രാമനും ആ സങ്കല്പത്തെ അനുമോദിക്കുന്നു, കാരണം ഇരുവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ പിതാവിനെ കാണാനുള്ള ആശ ജീവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദശരഥൻ വരികയില്ലെന്നു വായനക്കാരനറിയാം — ഇതാണ് ഈ സന്ദർഭത്തിന്റെ കരുണം. ‘ലജ്ജകൊണ്ട് സ്വന്തം അവയവങ്ങളിലേക്ക് ഉൾവലിഞ്ഞതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറ്റം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ തുഞ്ചത്ത് ഉയർന്നുനിന്നവൻ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം ശരീരത്തിൽത്തന്നെ ചുരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
ലക്ഷ്മണൻ ഉയർന്ന സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ തുഞ്ചത്തുനിന്ന് വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു: ‘നല്ല വംശത്തിൽപ്പെട്ട, മനോഹരമായ, കാറ്റിനു തുല്യവേഗമുള്ള, അതിവേഗികളായ ആ രണ്ട് ഉത്തമാശ്വങ്ങൾ തെളിഞ്ഞുകാണുന്നു. ഇതാ, അതിവിശാലമായ ശരീരമുള്ള, ധീമാനായ പിതാവിന്റെ ശത്രുഞ്ജയൻ എന്ന വൃദ്ധനായ ആന സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ ആടിയാടി നീങ്ങുന്നു. എന്നാൽ ലോകപ്രസിദ്ധമായ, പിതാവിന്റെ ആ ദിവ്യമായ വെൺകൊറ്റക്കുട ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മഹാഭാഗാ, ഇവിടെ എനിക്കു സംശയം തോന്നുന്നു.’ കുട കാണാത്തതുതന്നെയാണ് രാജാവ് വരുന്നില്ല എന്നതിന്റെ ആദ്യസൂചന; എന്നാൽ ഇരുവരും അതിന്റെ അർഥം ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, മരത്തിന്റെ തുഞ്ചത്തുനിന്ന് ഇറങ്ങിവരൂ, എന്റെ വാക്കനുസരിക്കൂ.’ ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൗമിത്രിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ആ സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ തുഞ്ചത്തുനിന്ന് ഇറങ്ങിവന്ന്, യുദ്ധങ്ങളിൽ ജയിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി രാമന്റെ അരികിൽ നിന്നു. മരത്തിൽനിന്നുള്ള ഇറക്കംതന്നെ ഒരു രൂപകമാണ് — ശങ്കയുടെ ഉയർന്ന സ്ഥാനത്തുനിന്ന് അദ്ദേഹം ഭൂമിയിലേക്കും ജ്യേഷ്ഠന്റെ അരികിലേക്കും മടങ്ങിവരുന്നു. ‘പ്രാഞ്ജലിർഭൂത്വാ’ (കൈകൂപ്പി) എന്ന പദത്തിലൂടെ രോഷത്തിന്റെ പൂർണശമനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സമിതിഞ്ജയൻ’ (യുദ്ധങ്ങളിൽ ജയിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ പ്രത്യേകം ചേർത്തിരിക്കുന്നു — യുദ്ധങ്ങൾ ജയിക്കുന്നവൻ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം ക്രോധത്തെത്തന്നെ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് യഥാർഥവിജയം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ദൃഷ്ടി പർവതത്തിൽനിന്നു താഴെ സൈന്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘തിക്കും തിരക്കും ഉണ്ടാകരുത്’ എന്നു ഭരതൻ നിർദേശിച്ചതനുസരിച്ച് സൈന്യം ആ പർവതത്തിനു ചുറ്റും പാർപ്പിടമൊരുക്കി. ആനകളും കുതിരകളും മനുഷ്യരും നിറഞ്ഞ ഇക്ഷ്വാകുസൈന്യം പർവതത്തിന്റെ അരികിൽ ഒന്നര യോജന വ്യാപിച്ചു താവളമടിച്ചു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ കവി വൃത്തം മാറ്റുന്നു — ഭരതൻ ചിത്രകൂടത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവന്ന ആ സൈന്യം ധർമത്തെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ദർപ്പം കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്, രഘുനന്ദനനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി നീതിമാനാൽ നയിക്കപ്പെട്ട് ശോഭിക്കുന്നു. ‘ധർമം പുരസ്കൃത്യ വിധൂയ ദർപം’ (ധർമത്തെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ദർപ്പം കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സാരം — ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ശത്രുസൈന്യമായിരുന്ന ആ സൈന്യം യഥാർഥത്തിൽ ദർപ്പം ഉപേക്ഷിച്ച്, ധർമത്തെ മുന്നിൽ നിർത്തി, പ്രസാദിപ്പിക്കാനായിത്തന്നെ വന്നതാണ്. ‘തിക്കും തിരക്കും ഉണ്ടാകരുത്’ എന്ന ഭരതന്റെ ആജ്ഞയും അതേ ഭാവംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — തപോവനത്തിന്റെ ശാന്തി ഭഞ്ജിക്കപ്പെടരുത്. ഇങ്ങനെ ശങ്കയുടെ ശമനത്തോടെയും സൈന്യത്തിന്റെ താവളമടിക്കലോടെയും സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. വൃത്തമാറ്റവും അർഥവത്താണ് — ഈ കാണ്ഡത്തിൽ സാധാരണ സർഗാന്തങ്ങളിൽ കാണുന്നതുപോലെ, അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽനിന്ന് ദീർഘവൃത്തത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തിലൂടെ കവി ദൃശ്യത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७॥