॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 96-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സൈന്യത്തെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷം

പർവതത്തട്ടിൽ രാമസീതമാരുടെ വിശ്രമം, ഭരതസൈന്യത്തിന്റെ പൊടിയും ശബ്ദവും, ലക്ഷ്മണൻ സാലവൃക്ഷത്തിൽ കയറുന്നു, കോവിദാരക്കൊടിയുടെ ദർശനം, ഭരതനെ വധിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ സീതയ്ക്കു മന്ദാകിനിയുടെ ശോഭ വിസ്തരിച്ചു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ഈ സർഗം ആ ദൃശ്യത്തിന്റെതന്നെ ശാന്തമായ ഉപസംഹാരത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു — ആ പർവതനദി മൈഥിലിക്കു കാണിച്ചുകൊടുത്തശേഷം രാമൻ പർവതത്തട്ടിൽ ഇരുന്നു; ഫലങ്ങളുടെയും കിഴങ്ങുകളുടെയും കാമ്പുകൊണ്ട് സീതയെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘ഇതു ശുദ്ധമാണ്, ഇതു സ്വാദുള്ളതാണ്, ഇതു തീയിൽ നന്നായി ചുട്ടെടുത്തതാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ ധർമാത്മാവ് സീതയോടൊപ്പം സുഖമായി ഇരുന്നു. ഈ ശാന്തിതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം; കാരണം തുടർന്ന് ഈ ശാന്തിയുടെ നടുവിലേക്കാണ് ഭരതസൈന്യത്തിന്റെ കോലാഹലം കടന്നുവരുന്നത്. വനവാസത്തിന്റെ മാധുര്യവും സൈന്യശബ്ദത്തിന്റെ ഭീകരതയും പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടാനായി കവി ബോധപൂർവം ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന് ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘മാംസേന’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇവിടെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് ഫലങ്ങളുടെ കാമ്പാണ്, ഇറച്ചിയല്ല; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ഫലമൂലങ്ങളുടെ കാമ്പുകൊണ്ട്’ എന്ന് അതേ അർഥംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലും ക്രിയ ഒന്നുതന്നെ — ലാളനം, ആശ്വസിപ്പിക്കൽ, വിശ്രമം. എന്നാൽ സർഗാന്തത്തിൽ, ഇവിടെ നിശ്ശബ്ദനായിരിക്കുന്ന ആ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ വധപ്രതിജ്ഞ ചെയ്യും. ഇങ്ങനെ കവി അനുഭവത്തിന്റെ വിരുദ്ധമായ രണ്ടു നിറങ്ങൾ ഒരേ സർഗത്തിൽ ചേർക്കുന്നു — ആദിയിൽ ഫലമൂലങ്ങളോടുകൂടിയ ലാളനം, അന്തത്തിൽ ചോരയിൽ കുതിർന്ന കാനനം.

അങ്ങനെ അവിടെ ഇരുവരും ഇരിക്കുമ്പോൾ, അടുത്തുവരുന്ന ഭരതന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ രണ്ടു മുന്നോടികൾ അവരുടെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു — സൈന്യത്തിന്റെ പൊടിയും ശബ്ദവും, രണ്ടും ആകാശം തൊടുന്നവ. ഇതിനിടെ മഹാശബ്ദംകേട്ട് ഭയന്നും പീഡിതരായും മദിച്ച കൂട്ടത്തലവന്മാർ കൂട്ടങ്ങളോടൊപ്പം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. സൈന്യത്തിൽനിന്നുയർന്ന ആ ശബ്ദം രാമൻ കേട്ടു; ചിതറിയോടുന്ന കൂട്ടത്തലവന്മാരെയെല്ലാം അദ്ദേഹം നോക്കി. അവർ ഓടുന്നതു കണ്ട്, ആ മഹാശബ്ദം കേട്ട്, ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ഹാ ലക്ഷ്മണാ, ഇവിടെ നോക്കൂ; നിന്നിലൂടെ സുമിത്ര സത്പുത്രവതിയായി. ഭയങ്കരമായ ഇടിമുഴക്കംപോലെ ഗംഭീരമായ ഒരു തുമുലശബ്ദം കേൾക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കവി സൈന്യത്തെ ഇതുവരെ നേരിട്ടു കാണിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പൊടിയും ശബ്ദവും മാത്രമാണ് ആദ്യം കാട്ടിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്; വനജന്തുക്കളാണ് അതിന്റെ ആദ്യസാക്ഷികൾ. ‘നഭസ്പൃശൗ’ (ആകാശം തൊടുന്നവ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പൊടിപോലും ആകാശം തൊടുന്നു. ‘നിന്നിലൂടെ സുമിത്ര സത്പുത്രവതിയായി’ എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് സ്നേഹപൂർണമായ സംബോധനയാണ്; ആപത്കാലത്തും അതു രാമന്റെ സൗമ്യത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഭീമസ്തനിതഗംഭീരം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ശബ്ദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ഇടിമുഴക്കത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ അതു മേഘമല്ല, സൈന്യംതന്നെ.

രാമൻ കാട്ടിലെ സാധാരണ കാരണങ്ങൾ ക്രമമായി എണ്ണുന്നു: ‘ഈ മഹാവനത്തിൽ ആനക്കൂട്ടങ്ങളോ പോത്തുകളോ സഞ്ചരിക്കുന്നുണ്ടോ? അതോ സിംഹങ്ങളാൽ ഭയപ്പെടുത്തപ്പെട്ട മൃഗങ്ങൾ പെട്ടെന്നു ദിക്കുകളിലേക്കു പാഞ്ഞതോ? രാജാവോ രാജകുമാരനോ കാട്ടിൽ നായാട്ടിനിറങ്ങിയതോ? അതോ മറ്റേതെങ്കിലും ഹിംസ്രജന്തുവാണോ? സൗമിത്രേ, നീ അത് അറിയണം.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹംതന്നെ ആ കാരണങ്ങളെ ദുർബലമാക്കുന്നു: ‘ഈ പർവതം പക്ഷികൾക്കുപോലും സഞ്ചരിക്കാൻ ദുഷ്കരമാണ്; അതിനാൽ ഇതെല്ലാം യഥാർഥത്തിൽ എന്താണെന്ന് നീ ഇവിടെ അറിയണം.’ രാമന്റെ ഈ ശാന്തമായ ജിജ്ഞാസ ലക്ഷ്മണന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന രോഷത്തിന്റെ വിപരീതരൂപമായി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒരാൾ കാരണം ചോദിക്കുന്നു, മറ്റേയാൾ ശത്രുവിനെ സങ്കല്പിക്കുന്നു. രാമൻ ശങ്കിക്കുന്നില്ല, ഭയപ്പെടുന്നില്ല; അദ്ദേഹം വസ്തുത മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ആനകൾ, പോത്തുകൾ, സിംഹങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ എന്നിവയെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — ഇവ കാട്ടിലെ സ്വാഭാവികകാരണങ്ങളാണ്; ഒമ്പതാമത്തേതിൽ മനുഷ്യൻ കടന്നുവരുന്നു, എന്നാൽ അയാളും നായാട്ടുകാരൻ മാത്രം, ശത്രുവല്ല. ‘യഥാതത്ത്വം’ (യഥാർഥത്തിൽ എന്താണോ അത്) എന്ന പദമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — യഥാർഥത്തിൽ ഉള്ളതാണ് അറിയേണ്ടത്, ഭയംകൊണ്ടു സങ്കല്പിക്കുന്നതല്ല.

ലക്ഷ്മണൻ തിടുക്കത്തിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ഒരു സാലവൃക്ഷത്തിൽ കയറി, എല്ലാ ദിക്കുകളും നോക്കിക്കൊണ്ട് കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്കു നോക്കി. പിന്നെ വടക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞപ്പോൾ ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, സജ്ജരായ കാലാളുകളോടുകൂടിയ ഒരു മഹാസൈന്യത്തെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ, രഥങ്ങളിലെ കൊടികളാൽ അലംകൃതമായ ആ സൈന്യത്തെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം രാമനെ അറിയിച്ചു; ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു: ‘ആര്യൻ തീയണയ്ക്കട്ടെ, സീത ഗുഹയിൽ അഭയം തേടട്ടെ; അങ്ങ് വില്ലിനു ഞാണേറ്റൂ, അമ്പുകളും കവചവും എടുക്കൂ.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ആദ്യപ്രതികരണംതന്നെ യുദ്ധസന്നാഹമാണ്. പുക സൈന്യത്തെ ആകർഷിച്ചേക്കും എന്ന ഭയത്താലാണ് അദ്ദേഹം തീയണയ്ക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നത് — ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജാഗ്രതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, രോഷം മാത്രമല്ല. സീതയുടെ ഗുഹാപ്രവേശം, വില്ലിനു ഞാണേറ്റൽ, കവചധാരണം — ഇവ മൂന്നും ക്രമമായി രക്ഷയുടെ മൂന്നു പടവുകളാണ്. ഇവിടെ കവി ലക്ഷ്മണന്റെ വീരത്വത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ പിന്നീട് രാമൻ ശമിപ്പിക്കേണ്ടിവരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അതിവേഗത്തിലുള്ള നിർണയം കാണിക്കുന്നു. ‘സജ്ജരായ കാലാളുകൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ സന്നദ്ധത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു ലക്ഷ്മണന്റെ ശങ്ക വർധിപ്പിക്കുന്നു.

പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, അടയാളങ്ങൾ ശ്രദ്ധിച്ചുനോക്കൂ; ഈ സൈന്യം ആരുടേതാണെന്നു നീ കരുതുന്നു?’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ട ലക്ഷ്മണൻ കോപിച്ച അഗ്നിപോലെ, ആ സൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ, പറഞ്ഞു: ‘അഭിഷേകം നേടിയശേഷം സമ്പന്നമായ രാജ്യം ആഗ്രഹിച്ച്, കൈകേയിയുടെ പുത്രനായ ഭരതൻ നമ്മളെ രണ്ടുപേരെയും കൊല്ലാൻ വരികയാണ് എന്നു വ്യക്തം. ഇതാ, അതിമഹത്തായ, ശോഭയുള്ള ഒരു വൃക്ഷം തെളിഞ്ഞുകാണുന്നു — രഥത്തിൽ ഉജ്ജ്വലമായ തണ്ടുള്ള കോവിദാരക്കൊടി വിളങ്ങുന്നു. ഇവർ വേഗമേറിയ കുതിരകളിൽ കയറി ഇഷ്ടംപോലെ നീങ്ങുന്നു; ഇവരാകട്ടെ ആനകളിൽ കയറിയ, അത്യധികം സന്തുഷ്ടരായ സവാരിക്കാർ, ശോഭിക്കുന്നു.’ കൊടിയിലെ കോവിദാരച്ചിഹ്നമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഒരേയൊരു തെളിവ് — ചിഹ്നം സത്യമാണ്, എന്നാൽ അതിൽനിന്നു നിഷ്പാദിപ്പിച്ച അർഥം അസത്യമാണ്. തെളിവു കാണുമ്പോഴും മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ഭയത്തിനനുസരിച്ചാണ് അതിന് അർഥം കല്പിക്കുന്നത് എന്ന് കവി ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടി മുന്നിലുള്ള സൈന്യത്തെ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ, പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി വരുന്ന സഹോദരനെയല്ല. ‘അടയാളങ്ങൾ ശ്രദ്ധിച്ചുനോക്കൂ’ എന്ന രാമന്റെ വാക്കും ശാന്തമാണ് — അദ്ദേഹം പരിശോധന ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണനോ നേരെ നിർണയത്തിലെത്തുന്നു.

പിന്നെ അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിന്റെ രീതിതന്നെ ആസൂത്രണം ചെയ്യുന്നു: ‘വില്ലേന്തിയ നാം പർവതത്തിൽ അഭയം തേടാം; അല്ലെങ്കിൽ ഇവിടെത്തന്നെ സന്നദ്ധരായി ആയുധമുയർത്തി നിൽക്കാം. കോവിദാരക്കൊടി യുദ്ധത്തിൽ നമ്മുടെ വശത്താകുമാറാകട്ടെ! രാഘവാ, ആർ കാരണമാണോ അങ്ങും സീതയും ഞാനും ഈ മഹാവിപത്തിലകപ്പെട്ടത്, ആർ നിമിത്തമാണോ അങ്ങ് ശാശ്വതമായ രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായത്, ആ ഭരതനെ ഞാൻ കാണുമാറാകട്ടെ. ഈ ശത്രു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു, ഇവൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവൻതന്നെ. ഭരതനെ വധിക്കുന്നതിൽ ഞാൻ ദോഷമൊന്നും കാണുന്നില്ല; മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവനെ കൊന്നാൽ അധർമമുണ്ടാകുന്നില്ല. ഭരതൻ മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവനാണ്; അവനെ വിട്ടയയ്ക്കുന്നതിലാണ് അധർമം.’ ലക്ഷ്മണൻ ഇവിടെ ധർമശാസ്ത്രത്തെയും തന്റെ പക്ഷത്തു ചേർക്കുന്നു — മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവനെ വധിക്കുന്നതിൽ ദോഷമില്ല എന്ന നീതിവാക്യം അദ്ദേഹം ജ്യേഷ്ഠനോടു പ്രയോഗിക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘ഭരതൻ മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവനാണ്’ എന്ന മൂലപ്രതിജ്ഞതന്നെ തെളിയിക്കപ്പെടാത്തതാണ്; ഭരതൻ ഒരപകാരവും ചെയ്തിട്ടില്ല, കൈകേയിയാണ് ചെയ്തത്. ഈ തർക്കദോഷംതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ തുറന്നുകാട്ടുന്നത്. ഇവിടെ കവി ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘രാഘവാ’ എന്ന സംബോധന വീണ്ടും വീണ്ടും ചേർക്കുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രോഷം ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഹിതം ലക്ഷ്യമാക്കിത്തന്നെയാണ് ഉണർന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഇവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ അങ്ങ് ഭൂമി മുഴുവൻ ഭരിക്കും. രാജ്യം കൊതിക്കുന്ന കൈകേയി ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ കൊന്ന പുത്രനെ കാണട്ടെ — ആന ഒടിച്ച മരത്തെയെന്നപോലെ, അത്യന്തം ദുഃഖാർത്തയായി. കൈകേയിയെയും അവളുടെ അനുയായികളോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം ഞാൻ വധിക്കും; ഇന്നു ഭൂമി മഹത്തായ ഈ കളങ്കത്തിൽനിന്നു മുക്തമാകട്ടെ. മാനദാ, അടക്കിവച്ച ഈ ക്രോധവും അപമാനവും ഇന്നു ഞാൻ ശത്രുസൈന്യങ്ങളിൽ, ഉണക്കപ്പുല്ലിൽ അഗ്നിയെയെന്നപോലെ, അഴിച്ചുവിടും. മൂർച്ചയേറിയ അമ്പുകളാൽ ശത്രുശരീരങ്ങൾ മുറിച്ച് ഇന്നുതന്നെ ചിത്രകൂടത്തിലെ കാനനം ചോരയിൽ കുതിർക്കും. ഞാൻ കൊന്ന ആനകളെയും കുതിരകളെയും മനുഷ്യരെയും ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ വലിച്ചിഴയ്ക്കട്ടെ. ഈ മഹാവനത്തിൽ ഭരതനെ സൈന്യസമേതം കൊന്ന് അമ്പുകളോടും വില്ലിനോടുമുള്ള കടം ഞാൻ വീട്ടും — ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ഈ വാക്കുകളോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധം ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം സന്നാഹം, പിന്നെ വധനിശ്ചയം, പിന്നെ അവന്റെ അമ്മയെപ്പോലും വധിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ, ഒടുവിൽ സൈന്യത്തെയാകെ ദഹിപ്പിക്കൽ. അവസാനശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ള, ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകമാണ്; അവിടെയാണ് ക്രോധത്തിന്റെ കൊടുമുടി. രാമന്റെ ഉത്തരമാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ. ‘മാനദ’ (മാനം നൽകുന്നവനേ) എന്ന സംബോധനയിലൂടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ മാനം നൽകുന്നവനായി വിളിക്കുന്നു, താനാകട്ടെ മാനഭംഗത്തിനു പ്രതികാരം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ മൂലപ്രേരണ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥ ९६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക