॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 67-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

മാർക്കണ്ഡേയാദികൾ അരാജകത്വത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ വർണിക്കുന്നു

രാത്രിയുടെ അവസാനം, രാജാവിനെ വാഴിക്കാൻ അധികാരമുള്ള ദ്വിജന്മാരുടെ സഭ, രാജാവില്ലാത്ത നാടിന്റെ ദോഷങ്ങളുടെ ദീർഘവർണന, ‘അങ്ങുതന്നെ രാജാവിനെ അഭിഷേകം ചെയ്യുക’ എന്ന് വസിഷ്ഠനോടുള്ള പ്രാർഥന

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥന്റെ മരണവാർത്തയാൽ അയോധ്യ മുഴുവൻ ശോകാകുലമായി; പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും കൂട്ടംകൂട്ടമായി ഒത്തുചേർന്ന് കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ ശോകരാത്രിതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു. നഗരം നിലവിളികളാൽ മുഴങ്ങി, ആനന്ദമറ്റിരുന്നു, കണ്ണീരിൽ തൊണ്ടയിടറുന്ന ജനങ്ങളാൽ കലങ്ങിയിരുന്നു; ദുഃഖത്താൽ നീണ്ടുപോയ ആ രാത്രി ഒരുവിധം കടന്നുപോയി. രാത്രിയുടെ വർണനയിൽ കവി മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ചേർക്കുന്നു — നിലവിളി, ആനന്ദമില്ലായ്മ, കണ്ണീരിനാലുള്ള കലക്കം; ഇവയാൽ നഗരത്തിന്റെ സമഗ്രാവസ്ഥ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ കാണിക്കപ്പെട്ടു. രാത്രി കഴിഞ്ഞ് സൂര്യനുദിച്ചപ്പോൾ രാജകർത്താക്കളായ ദ്വിജന്മാർ ഒത്തുചേർന്ന് സഭയിലെത്തി. മാർക്കണ്ഡേയൻ, മൗദ്ഗല്യൻ, വാമദേവൻ, കാശ്യപൻ, കാത്യായനൻ, ഗൗതമൻ, മഹായശസ്വിയായ ജാബാലി — ഈ ദ്വിജന്മാർ അമാത്യന്മാരോടൊപ്പം ശ്രേഷ്ഠനായ രാജപുരോഹിതൻ വസിഷ്ഠനെത്തന്നെ അഭിമുഖീകരിച്ച് ഓരോരുത്തരായി വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു. ‘രാജകർത്താക്കൾ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ രാജ്യത്തിൽ രാജാവിനെ വാഴിക്കാൻ ആർക്ക് അധികാരമുണ്ടോ അവർതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഒത്തുകൂടിയത്; ഇതൊരു സാധാരണ സഭയല്ല, രാജ്യാഭിഷേകം നിർണയിക്കുന്ന സമിതിയാണ്. ‘ഓരോരുത്തരായി വാക്കുച്ചരിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ സൂചിതമാകുന്നു — ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സമ്മതി പറഞ്ഞു, പക്ഷേ എല്ലാവരുടെയും ആശയം ഒന്നുതന്നെയായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശോകത്തിൽനിന്നു രാജ്യചിന്തയിലേക്കുള്ള സംക്രമണം കാണിക്കുന്നു; ഇനിമുതൽ കഥ വിലാപം വിട്ട് രാജ്യാഭിഷേകത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തെ പിന്തുടരുന്നു. ഇവിടെ കവി ബ്രാഹ്മണരുടെ പേരുകൾ വിസ്തരിച്ച് എണ്ണുന്നു; അതിലൂടെ ഈ തീരുമാനം ഏതെങ്കിലും ഒരാളുടേതല്ല, സമഗ്രമായ വിദ്വത്സമൂഹത്തിന്റേതാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.

ആ ബ്രാഹ്മണർ ആദ്യം നിലവിലുള്ള അവസ്ഥ അറിയിക്കുന്നു. ‘ഞങ്ങൾക്ക് നൂറുവർഷംപോലെ തോന്നിയ രാത്രി ദുഃഖത്തോടെ കടന്നുപോയി; ഈ രാജാവ് പുത്രശോകത്താൽ മരണം പ്രാപിച്ചു’ — എന്നു പറഞ്ഞ് രാജാവിന്റെ മരണവും പുത്രവിയോഗത്തിന്റെതന്നെ ഫലമാണെന്ന് അവർ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവർ നാലു രാജപുത്രന്മാരുടെയും അസാന്നിധ്യം എണ്ണിപ്പറയുന്നു: ‘മഹാരാജാവ് സ്വർഗസ്ഥനായി, രാമൻ വനം പൂകി, തേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണനും രാമനോടൊപ്പം പോയി; ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും കേകയദേശത്ത് മനോഹരമായ രാജഗൃഹനഗരത്തിൽ മാതാമഹന്റെ ഭവനത്തിൽ വസിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ സിംഹാസനം ശൂന്യമാണെന്നും അവകാശികളെല്ലാം ദൂരെയാണെന്നുമുള്ള സ്ഥിതി വ്യക്തമാക്കിയിട്ട് അവർ പ്രാർഥിക്കുന്നു: ‘ഇക്ഷ്വാകുക്കളിൽ ആരെയെങ്കിലും ഇന്നുതന്നെ ഇവിടെ രാജാവാക്കണം; രാജാവില്ലാത്ത നമ്മുടെ രാഷ്ട്രം നാശം പ്രാപിക്കും.’ ‘ഇന്നുതന്നെ’ എന്ന പദത്തിൽ അവരുടെ ഉത്കണ്ഠയും ഭയവും പ്രകടമാകുന്നു; രാജാവില്ലായ്മ ഒരു ദിവസംപോലും സഹിക്കാനാവില്ലെന്നാണ് അവരുടെ മതം. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ മൂലപ്രതിജ്ഞ. തുടർന്നുവരുന്ന ദീർഘവർണനയെല്ലാം ഈ പ്രതിജ്ഞയുടെ സമർഥനമാണ് — രാജാവില്ലാത്ത നാട്ടിൽ എന്തെല്ലാം സംഭവിക്കുന്നില്ല എന്ന് എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് രാജാവിന്റെ അനിവാര്യത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. രാജധർമത്തിന്റെ സാമൂഹികമൂലം കാണിക്കുന്ന, വാല്മീകിയുടെ രാജനീതിവിഷയകമായ പ്രസിദ്ധ പ്രകരണമാണിത്. ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യം — അവർ ഭരതന്റെ പേരു പറയുന്നുണ്ട്, പക്ഷേ ‘ഭരതൻ രാജാവാകട്ടെ’ എന്നു പറയുന്നില്ല; ‘ഇക്ഷ്വാകുക്കളിൽ ആരെയെങ്കിലും’ എന്നു പൊതുവായി മാത്രമാണ് പറഞ്ഞത്. തീരുമാനം വസിഷ്ഠന്റേതാണ് എന്നാണ് അവരുടെ ആശയം.

ഇവിടെനിന്ന് ഒൻപതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘രാജാവില്ലാത്ത നാട്ടിൽ’ എന്ന പദം ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് കവി അരാജകത്വത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ എണ്ണുന്നു. ഈ ആവർത്തനം കാവ്യത്തിൽ ബോധപൂർവമുള്ളതാണ് — ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും അതേ പദം കേൾക്കുമ്പോൾ രാജാവില്ലായ്മയാണ് എല്ലാ അനർഥങ്ങൾക്കും മൂലമെന്ന് ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറയ്ക്കുന്നു. രാജാവില്ലാത്ത നാട്ടിൽ മിന്നൽമാലയണിഞ്ഞ് ഇടിമുഴക്കുന്ന മേഘം ദിവ്യജലത്താൽ ഭൂമിയെ നനയ്ക്കുന്നില്ല; പ്രകൃതിപോലും രാജാവിന്റെ ധർമത്തെ പിന്തുടരുന്നു എന്ന പ്രാചീനവിശ്വാസം ഇവിടെ പ്രകടമാണ്. അവിടെ ഒരുപിടി വിത്തുപോലും വിതയ്ക്കപ്പെടുന്നില്ല; മകൻ പിതാവിനു വഴങ്ങുന്നില്ല, ഭാര്യ ഭർത്താവിനും വഴങ്ങിനിൽക്കുന്നില്ല. അവിടെ ധനം സ്വന്തമല്ല, ഭാര്യയും സ്വന്തമല്ല; ഇതിനെക്കാൾ വലിയ ആപത്ത് ഇതാണ് — രാജാവില്ലാത്തിടത്ത് സത്യം എവിടെനിന്ന്? സ്വന്തമായതുപോലും സംരക്ഷിക്കപ്പെടാത്തിടത്ത് സത്യവ്യവഹാരവും സാധ്യമല്ല എന്നാണ് ഭാവം. അവിടെ മനുഷ്യർ സഭകൾ പണിയുന്നില്ല, മനോഹരമായ ഉദ്യാനങ്ങളും പുണ്യഗൃഹങ്ങളും സന്തോഷത്തോടെ നിർമിക്കുന്നില്ല. യജ്ഞശീലരും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹികളും കഠിനവ്രതരുമായ ദ്വിജന്മാർ — ബ്രാഹ്മണർ — സത്രങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നില്ല; മഹായജ്ഞങ്ങളിൽ ധനസമ്പന്നരായ യജമാനന്മാർ ഋത്വിക്കുകൾക്ക് സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണ നൽകുന്നില്ല, കാരണം ധനം പ്രദർശിപ്പിച്ചാൽ കള്ളന്മാരെ ഭയം. രാഷ്ട്രത്തെ വളർത്തുന്ന ഉത്സവങ്ങളും, സന്തുഷ്ടരായ നടന്മാരും നർത്തകരുമുള്ള സമാജങ്ങളും വളരുന്നില്ല; വ്യാപാരികൾ ലക്ഷ്യം നേടുന്നില്ല; കഥ പറയുന്നവർ കഥ കേൾക്കാനിഷ്ടമുള്ളവരെ കഥകളാൽ രസിപ്പിക്കുന്നില്ല. സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ കന്യകമാർ സന്ധ്യയ്ക്കു കളിക്കാൻ ഒത്തുചേർന്ന് ഉദ്യാനങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ മഴ, കൃഷി, കുലമര്യാദ, ധനം, സത്യം, ലോകസംഗ്രഹം, യജ്ഞം, ഉത്സവം, വ്യാപാരം, വിനോദം — എല്ലാം രാജാവുള്ളപ്പോൾ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ എന്ന് കവി ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദോഷങ്ങൾ യാദൃച്ഛികമല്ല; മഴ മുതൽ കന്യകമാരുടെ നിർഭയമായ വിനോദംവരെ ജീവിതത്തിന്റെ തലങ്ങൾ ക്രമമായി എടുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘നാരാജകേ’ എന്നും ‘അരാജകേ’ എന്നും രണ്ടു പ്രയോഗങ്ങളും അച്ചടിയിൽ കാണാം; അർഥഭേദമില്ല, ഛന്ദസ്സിന്റെ ആവശ്യാനുസരണമാണ് ഭേദം.

രണ്ടാമത്തെ എണ്ണലിൽ കവി പ്രത്യേകിച്ച് സംരക്ഷണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദോഷങ്ങൾ വർണിക്കുന്നു; ഇവിടെ എല്ലായിടത്തും ഭയംതന്നെയാണ് മൂലകാരണം. രാജാവില്ലാത്ത നാട്ടിൽ ധനികർ സുരക്ഷിതരല്ല; കൃഷിയും പശുപാലനവുംകൊണ്ടു ജീവിക്കുന്നവർ വാതിൽ തുറന്നിട്ട് ഉറങ്ങുന്നില്ല, കാരണം കള്ളന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം രാത്രിയിലും ഒഴിയുന്നില്ല. വേഗമേറിയ വാഹനങ്ങളിൽ കാമുകന്മാർ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം കാടുകളിലേക്കു പോകുന്നില്ല — നിർഭയമായ വിഹാരംതന്നെയാണ് സുഭരണത്തിന്റെ ലക്ഷണം. മണികെട്ടിയ, അറുപതു വയസ്സായ, കൊമ്പുള്ള ആനകൾ രാജവീഥികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; ആനകൾ രാജാവിന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണമാണല്ലോ. അമ്പും അസ്ത്രവും അഭ്യസിക്കുന്നിടത്ത് നിരന്തരം അമ്പെയ്യുന്ന വീരന്മാരുടെ ഞാൺവലിയുടെ ഒച്ച കേൾക്കുന്നില്ല — ആയുധാഭ്യാസത്തിനും ഭരണാധികാരിയുടെ പ്രോത്സാഹനം വേണം. ധാരാളം ചരക്കുകളുമായി ദൂരേക്കു പോകുന്ന വ്യാപാരികൾ സുരക്ഷിതമായി വഴിനടക്കുന്നില്ല, കാരണം വഴികളുടെ സംരക്ഷണം രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യമാണ്. സന്ധ്യയാകുന്നിടം വീടാക്കുന്നവനും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹിയും ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നവനും ആത്മാവിനാൽ ആത്മാവിനെ ധ്യാനിക്കുന്നവനുമായ മുനി സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഇവിടെ കാരണം വ്യക്തമാക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിനു ഭിക്ഷ നൽകാൻ ആരും ശേഷിക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം പറയപ്പെടുന്നു — രാജാവില്ലാത്തിടത്ത് യോഗക്ഷേമം നടക്കുന്നില്ല, സൈന്യം യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ചെറുക്കുന്നില്ല. ‘യോഗക്ഷേമം’ എന്ന പദത്താൽ ലഭിക്കാത്തതു നേടലും ലഭിച്ചതു കാക്കലും — രണ്ടും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; അതുതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ മുഖ്യകർമം എന്ന ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തം ഇവിടെ സൂചിതമാകുന്നു. സൈന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശത്താൽ ബാഹ്യവും ആന്തരികവുമായ സംരക്ഷണം രണ്ടും രാജാവിനെ ആശ്രയിച്ചാണെന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും ഓരോ ജനവിഭാഗം എടുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ധനികൻ, കർഷകൻ, കാമുകൻ, ആനപ്പാപ്പാൻ, വില്ലാളി, വ്യാപാരി, മുനി, സൈനികൻ; ഇങ്ങനെ സമൂഹം മുഴുവൻ ക്രമമായി സ്പർശിക്കപ്പെട്ടു; ഒരു വിഭാഗവും അരാജകത്വത്തിന്റെ പീഡയ്ക്കു പുറത്തല്ല എന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടു.

മൂന്നാമത്തെ എണ്ണലിൽ ലോകവ്യവഹാരത്തിന്റെ ശോഭതന്നെ മാഞ്ഞുപോകുന്നു; ഇവിടെ ദോഷങ്ങൾ ഭയമൂലം മാത്രമല്ല, സംസ്കാരത്തിന്റെ ക്ഷയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നവയുമാണ്. രാജാവില്ലാത്തിടത്ത് മനുഷ്യർ സന്തുഷ്ടമായ ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളാലും രഥങ്ങളാലും അലംകൃതരായി ആവേശത്തോടെ പുറപ്പെടുന്നില്ല. ശാസ്ത്രവിശാരദന്മാർ വനങ്ങളിലോ ഉപവനങ്ങളിലോ ഒത്തുചേർന്ന് സംവദിക്കുന്നില്ല — വിദ്യയുടെ ചർച്ചയ്ക്കും ശാന്തി വേണം. നിയമനിഷ്ഠരായ ജനങ്ങൾ ദേവതാർച്ചനയ്ക്കായി മാലകളും മോദകങ്ങളും ദക്ഷിണകളും ഒരുക്കുന്നില്ല; ദേവപൂജപോലും അരാജകത്വത്താൽ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു. ചന്ദനവും അകിലും പൂശിയ രാജകുമാരന്മാർ വസന്തത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നില്ല. തുടർന്ന് മൂന്ന് ഉപമകളാൽ എല്ലാറ്റിന്റെയും സാരം പറയപ്പെടുന്നു — വെള്ളമില്ലാത്ത നദികൾപോലെ, പുല്ലില്ലാത്ത കാടുപോലെ, ഇടയനില്ലാത്ത പശുക്കൾപോലെയാണ് രാജാവില്ലാത്ത രാഷ്ട്രം; മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളിലും രൂപം ബാക്കിയുണ്ട്, പക്ഷേ പ്രാണൻ നഷ്ടമായി എന്നതാണ് സാമ്യം. പിന്നെ മർമസ്പർശിയായ ഒരു ഉപമാനം — കൊടി രഥത്തിന്റെ അടയാളം, പുക അഗ്നിയുടെ അടയാളം; അവയ്ക്കിടയിൽ നമ്മുടെ കൊടിയായിരുന്ന രാജാവ് ഇവിടെനിന്നു ദേവത്വം പ്രാപിച്ചു. ഇതിലൂടെ ദ്വിജന്മാർ തങ്ങളുടെ ശോകം രാജനീതിചർച്ചയിൽത്തന്നെ നിവേശിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പ്രസിദ്ധമായ മത്സ്യന്യായം പറയപ്പെടുന്നു — രാജാവില്ലാത്തിടത്ത് ആർക്കും ഒന്നും സ്വന്തമല്ല, ജനങ്ങൾ മത്സ്യങ്ങളെപ്പോലെ നിത്യം പരസ്പരം തിന്നുന്നു. ബലവാൻ ദുർബലനെ വിഴുങ്ങുന്നു എന്നതാണ് അരാജകത്വത്തിന്റെ അന്തിമഫലം; ദണ്ഡനീതിയുടെ പ്രയോജനം കാണിക്കാൻ അർഥശാസ്ത്രത്തിലും ഈ ദൃഷ്ടാന്തം പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘അവയ്ക്കിടയിൽ നമ്മുടെ കൊടിയായിരുന്ന രാജാവ്’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ‘നമ്മുടെ’ എന്ന പദത്താൽ അവർ തങ്ങളെ രാജാവുമായി ചേർക്കുന്നു; രാജാവ് ഭരണാധികാരി മാത്രമല്ല, പ്രജകളുടെ ആത്മപരിചയത്തിന്റെ ചിഹ്നംകൂടിയാണ് എന്നാണ് ഭാവം.

അവസാനഭാഗത്ത് നിന്ദയിൽനിന്നു സ്തുതിയിലേക്കു ഗതി മാറുന്നു — എത്രത്തോളം അരാജകത്വം നിന്ദിക്കപ്പെട്ടുവോ അത്രത്തോളംതന്നെ രാജാവ് സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. മര്യാദ ലംഘിച്ചവരും നാസ്തികരും സംശയങ്ങൾ മുറിച്ചുകളഞ്ഞവരുമായവർപോലും രാജദണ്ഡത്താൽ അമർത്തപ്പെടുമ്പോൾ കല്യാണത്തിനു പ്രാപ്തരാകുന്നു — ദണ്ഡമാണ് അവരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, ഉപദേശമല്ല. കണ്ണ് എന്നും ശരീരത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ, നരേന്ദ്രൻ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സത്യത്തിനും ധർമത്തിനും ഉറവിടമാണ്; കണ്ണിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ രാജാവ് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു അധികാരിയല്ല, രാഷ്ട്രശരീരത്തിന്റെ അവയവംതന്നെയാണ് എന്നു സൂചിതമാകുന്നു. രാജാവാണ് സത്യം, രാജാവാണ് ധർമം, കുലീനരുടെ കുലം രാജാവാണ്, രാജാവ് അമ്മയും അച്ഛനുമാണ്, രാജാവ് മനുഷ്യർക്കു ഹിതം ചെയ്യുന്നവനാണ്. മഹത്തായ ചര്യയാൽ അദ്ദേഹം യമനെയും വൈശ്രവണനെയും ശക്രനെയും വരുണനെയുംകാൾ വിശിഷ്ടനാണ് — യമൻ ദണ്ഡം നൽകുന്നു, കുബേരൻ ധനം, ഇന്ദ്രൻ പാലനം, വരുണൻ നിയന്ത്രണം; രാജാവിലാകട്ടെ ഇവയെല്ലാം സമ്മേളിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ നല്ലതും ചീത്തയും വേർതിരിക്കുന്ന രാജാവ് ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഇതെല്ലാം അന്ധകാരംപോലെയാകും, ഒന്നും തിരിച്ചറിയാനാവില്ല. ഒടുവിൽ അവർ ആദരത്തോടെ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാരാജാവ് ജീവിച്ചിരുന്നപ്പോഴും ഞങ്ങളെല്ലാവരും അങ്ങയുടെ വാക്കു ലംഘിച്ചിട്ടില്ല, കരയെത്തിയ സമുദ്രമെന്നപോലെ.’ ഇതിലൂടെ അവർ വസിഷ്ഠന്റെ അധികാരം സ്വയം അംഗീകരിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രാർഥന: ‘ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഞങ്ങളുടെ അവസ്ഥയും രാജാവില്ലാതെ കാടായിത്തീർന്ന രാഷ്ട്രവും കണ്ട്, അങ്ങുതന്നെ ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ ഒരു കുമാരനെയോ മറ്റാരെയെങ്കിലുമോ ഇവിടെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യുക.’ ഇങ്ങനെ തീരുമാനത്തിന്റെ ഭാരം വസിഷ്ഠനിൽ ഏല്പിക്കപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ഭരതനെ കൊണ്ടുവരാൻ ദൂതരെ അയയ്ക്കുന്നു. കരയും സമുദ്രവും എന്ന ദൃഷ്ടാന്തം ഇവിടെ നന്നായി ചേർത്തിരിക്കുന്നു — സമുദ്രം സ്വഭാവേന ഇളകിമറിയുന്നതാണ്, എങ്കിലും കര കടന്നുപോകുന്നില്ല; അതുപോലെ അമാത്യന്മാരും ബ്രാഹ്മണരും ബലവാന്മാരായിട്ടും പുരോഹിതന്റെ വാക്കു ലംഘിക്കുന്നില്ല.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക