॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 66-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

കൗസല്യയുടെ വിലാപവും അയോധ്യയുടെ ശ്രീഹീനതയും

കൗസല്യയുടെ വിലാപവും കൈകേയിയെ ശകാരിക്കലും, എണ്ണത്തോണിയിൽ ശരീരം സൂക്ഷിക്കൽ, രാജ്ഞിമാരുടെ വിലാപം, നഗരത്തിന്റെയും നഗരവാസികളുടെയും ശോകം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ പത്നിമാർ ദശരഥനെ ചുറ്റി വിലപിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കൗസല്യയുടെ വാക്കുകൾ വേറിട്ട് ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. കെട്ടടങ്ങിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ, വെള്ളമില്ലാത്ത സമുദ്രത്തെപ്പോലെ, പ്രഭ മാഞ്ഞ സൂര്യനെപ്പോലെ സ്വർഗസ്ഥനായ ആ ഭൂപനെ നോക്കി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, പലവിധം ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച കൗസല്യ രാജാവിന്റെ ശിരസ്സ് മടിയിലെടുത്ത് കൈകേയിയോടു പറഞ്ഞു. ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് ഉപമകൾ — അഗ്നി, സമുദ്രം, സൂര്യൻ; മൂന്നും മഹത്തുക്കൾ, മൂന്നും ഇപ്പോൾ ശേഷിപ്പില്ലാത്തവ. ‘കൈകേയീ, നിന്റെ ആഗ്രഹം സഫലമാകട്ടെ; മുള്ളില്ലാത്ത രാജ്യം അനുഭവിച്ചുകൊള്ളൂ. ക്രൂരേ, ദുഷ്ടചാരിണീ, രാജാവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഏകാഗ്രയായിരിക്കൂ.’ ഇവിടെ ‘ഏകാഗ്ര’ എന്ന വാക്ക് മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — തടസ്സമൊന്നുമില്ലാതെ അനുഭവിച്ചുകൊള്ളൂ എന്ന വ്യംഗ്യം. ‘രാമൻ എന്നെ വിട്ടുപോയി, എന്റെ ഭർത്താവ് സ്വർഗം പൂകി; വഴിതെറ്റി സംഘം നഷ്ടപ്പെട്ടവളെപ്പോലെ ജീവിക്കാൻ എനിക്കു ധൈര്യമില്ല. തന്റെ ദൈവമായ ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ധർമം കൈവിട്ട കൈകേയിയല്ലാതെ മറ്റേതു സ്ത്രീ ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കും? അത്യാഗ്രഹി കിമ്പാകഫലം തിന്നുന്നതുപോലെ ദോഷങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല; കൂനിയെച്ചൊല്ലി കൈകേയി രാഘവന്മാരുടെ കുലം നശിപ്പിച്ചു.’ കിമ്പാകഫലത്തിന്റെ ഉപമ പ്രസിദ്ധമാണ് — കാഴ്ചയിൽ മധുരം, ഫലത്തിൽ മാരകം. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — കൗസല്യ ശോകംകൊണ്ടുമാത്രം സംസാരിക്കുന്നില്ല, കുറ്റാരോപണം നടത്തുകയാണ്; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ കൈകേയിയുടെ മുഖത്തുനോക്കി ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്ന ആദ്യത്തെ പ്രത്യക്ഷശകാരം ഇതാണ്. ‘രാജാവിന്റെ ശിരസ്സ് മടിയിലെടുത്ത്’ എന്ന പദത്താൽ കവി അവളുടെ സ്നേഹവും കോപവും ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു — മരിച്ചവന്റെ ശിരസ്സ് മടിയിൽ വച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവൾ സപത്നിയെ ഭർത്സിക്കുന്നു.

കൗസല്യയുടെ ശോകം സ്വന്തം അതിരുകൾ കടന്ന് മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖത്തെയും തൊടുന്നു. ‘നിയോഗിക്കാൻ പാടില്ലാത്ത കാര്യത്തിൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട രാജാവ് രാമനെ ഭാര്യയോടൊപ്പം നാടുകടത്തിയെന്നു കേട്ട് ജനകനും എന്നെപ്പോലെതന്നെ പരിതപിക്കും. ധാർമികനും താമരയിതൾക്കണ്ണനുമായ ആ രാമൻ ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ ഇവിടെനിന്നു നഷ്ടനായി; അനാഥയും വിധവയുമായ എന്നെ അവൻ ഇന്ന് അറിയുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ‘ജീവിച്ചിരിക്കെ നഷ്ടനായി’ എന്ന വിരോധാഭാസം — ജീവിച്ചിരുന്നിട്ടും കാണാമറയത്ത്. പിന്നെ അവൾ സീതയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു: ‘വിദേഹരാജന്റെ മകളും മനോഹരിയായ തപസ്വിനിയും ദുഃഖത്തിന് അർഹയല്ലാത്തവളുമായ അവൾ വനത്തിൽ ദുഃഖമനുഭവിച്ച് ഭയപ്പെടും; രാത്രികളിൽ ഭീകരമായി ശബ്ദിക്കുന്ന മൃഗപക്ഷികളുടെ നാദം കേട്ട് നടുങ്ങി അവൾ രാഘവനെത്തന്നെ അഭയം പ്രാപിക്കും.’ പിന്നെ വീണ്ടും ജനകനെ ഓർക്കുന്നു: ‘വൃദ്ധനും അല്പസന്താനനുമായ അദ്ദേഹം വൈദേഹിയെ ഓർത്ത് ശോകത്തിലാണ്ട് തീർച്ചയായും ജീവൻ വെടിയും.’ ഒടുവിൽ അവൾ തന്റെ നിശ്ചയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: ‘പതിവ്രതയായ ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ അന്ത്യം പ്രാപിക്കും; ഈ ശരീരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും.’ സഹമരണത്തിന്റെ ഈ സങ്കല്പമാണ് അടുത്ത ഭാഗത്തിനു ഹേതു — മന്ത്രിമാർ അവളെ തടയുന്നു. ‘ജനകൻ കേട്ട് ഭാര്യയോടൊപ്പം പരിതപിക്കും’ എന്ന വാക്കിനാൽ കൗസല്യ തന്റെ ദുഃഖത്തെ ജനകന്റെ ദുഃഖത്തോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു; ഇരുവരും വൃദ്ധർ, ഇരുവരുടെയും സന്താനങ്ങൾ വനത്തിൽ. അഗ്നിപ്രവേശസങ്കല്പം വെറും ശോകവാക്കല്ല, യഥാർഥനിശ്ചയമാണ്; കാരണം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ മന്ത്രിമാർ അവളെ ബലമായി മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു.

പിന്നെ വ്യാവഹാരികന്മാർ — അതായത്, രാജകാര്യങ്ങൾ നടത്തുന്നവർ — വിലപിക്കുന്നവളും അതിദുഃഖാർത്തയുമായ ആ തപസ്വിനി കൗസല്യയെ ചേർത്തുപിടിച്ച് ആ സ്ഥലത്തുനിന്നു മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു. തുടർന്ന് അമാത്യന്മാർ ജഗദീശനെ എണ്ണത്തോണിയിൽ കിടത്തി, രാജാവിനുവേണ്ടി വിധിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ കർമങ്ങളും ചെയ്തു. എന്നാൽ സർവജ്ഞരായ ആ മന്ത്രിമാർ മകനില്ലാതെ രാജാവിന്റെ സംകാലനം — അതായത്, ദാഹസംസ്കാരം — നടത്താൻ ആഗ്രഹിച്ചില്ല; അതിനാൽ അവർ ഭൂപന്റെ ശരീരം സൂക്ഷിച്ചുവച്ചു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ പ്രായോഗികമായ തീരുമാനം, അത് മുന്നോട്ട് ഭരതനെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്നതിലേക്കു നയിക്കുന്നു — ശവം എണ്ണയിൽ സൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, സംസ്കാരം കാത്തിരിക്കുന്നു. സചിവന്മാർ എണ്ണത്തോണിയിൽ കിടത്തിയ ആ നരാധിപനെ കണ്ട്, ‘ഹാ, ഇദ്ദേഹം മരിച്ചുപോയി’ എന്നറിഞ്ഞ് ആ സ്ത്രീകൾ വിലപിച്ചു. ദീനരായ അവർ കൈകളുയർത്തി, കണ്ണുകൾ ഉറവകളെപ്പോലെയാക്കി, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ശോകത്താൽ പൊള്ളി, കരുണമായി വിലപിച്ചു. അവരുടെ വാക്ക്: ‘ഹാ മഹാരാജാ, എന്നും പ്രിയം പറയുന്നവനും സത്യസന്ധനുമായ രാമനെ ഞങ്ങൾക്കു നഷ്ടമായി; എന്തിനാണ് അങ്ങും ഞങ്ങളെ വിട്ടുപോകുന്നത്?’ ഒരേ വാക്യത്തിൽ രണ്ടു വിയോഗങ്ങൾ കോർത്തിണക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — മകന്റേതും ഭർത്താവിന്റേതും. ‘മകനില്ലാതെ സംസ്കാരമില്ല’ എന്ന തീരുമാനം ശാസ്ത്രീയംതന്നെ — അഗ്നി നൽകുന്നത് മകന്റെ അധികാരമാണ്; ഇതിലൂടെ കഥയുടെ അടുത്ത പടി — ഭരതനെ വിളിക്കാൻ ദൂതരെ അയയ്ക്കൽ — നിശ്ചിതമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരു പ്രായോഗികതീരുമാനംപോലും കാവ്യത്തിന്റെ ഗതിയെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നു.

സ്ത്രീകളുടെ വിലാപം ഇപ്പോൾ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയമായി മാറുന്നു. ‘ദുഷ്ടമനസ്സുള്ള കൈകേയി കാരണം രാഘവനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഞങ്ങൾ വിധവകളായി സപത്നിയുടെ അടുത്ത് എങ്ങനെ കഴിയും?’ ഇതാണ് അവരുടെ യഥാർഥഭയം — ശോകം മാത്രമല്ല, ശരണമില്ലായ്മയും. ‘ആത്മവാനും ശ്രീമാനുമായ ആ രാമൻ ഞങ്ങളുടെയും അങ്ങയുടെയും നാഥനും പ്രഭുവുമായിരുന്നു; അവനാകട്ടെ രാജശ്രീ ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിലേക്കു പോയി. അങ്ങും ആ വീരനുമില്ലാതെ, വിപത്തിൽ മോഹിതരായി, കൈകേയിയാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ട് ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ ജീവിക്കും?’ ‘വിദൂഷിതാഃ’ — അപമാനിക്കപ്പെട്ടവർ — എന്ന പദത്താൽ അപമാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക സൂചിതമാകുന്നു. ഒടുവിൽ അവർ കൈകേയിയുടെ സ്വഭാവംതന്നെ സംഗ്രഹിക്കുന്നു: ‘സീതയോടൊപ്പം രാജാവിനെയും മഹാബലനായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഉപേക്ഷിച്ചവൾ മറ്റാരെയാണ് ഉപേക്ഷിക്കാത്തത്?’ ഈ ചോദ്യംതന്നെയാണ് ഉത്തരം — ഇത്രയുംപേരെ ഉപേക്ഷിച്ചവൾ ആരെയും രക്ഷിക്കില്ല. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘എങ്ങനെ കഴിയും’, ‘എങ്ങനെ ജീവിക്കും’ എന്ന ചോദ്യം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — ഇരിപ്പിടമില്ലായ്മതന്നെയാണ് അവരുടെ ചിന്ത. രാജപത്നിമാരുടെ അവസ്ഥ ഇവിടെ സാധാരണ വിധവകളുടേതിൽനിന്നു ഭിന്നമല്ലെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രാഘവന്റെ ആ ശ്രേഷ്ഠപത്നിമാർ കണ്ണീരിലും വലിയ ശോകത്തിലും പൊതിഞ്ഞ് ആനന്ദമറ്റവരായി പിടഞ്ഞു. പിന്നെ കവി ദൃഷ്ടി ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറത്ത് നഗരത്തിലേക്കു തിരിക്കുന്നു. മഹാത്മാവായ രാജാവില്ലാത്ത അയോധ്യ ശോഭിച്ചില്ല — നക്ഷത്രങ്ങളില്ലാത്ത രാത്രിയെപ്പോലെ, ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീയെപ്പോലെ. രണ്ട് ഉപമകളും വൈധവ്യത്തിന്റേതാണ് — ഒന്ന് ആകാശത്തിന്റേത്, മറ്റേത് സ്ത്രീയുടേത്. കണ്ണീരിൽ കലങ്ങിയ ജനങ്ങളും ‘ഹാ ഹാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുന്ന കുലസ്ത്രീകളും ശൂന്യമായ നാൽക്കവലകളും വീട്ടുമുറ്റങ്ങളുമുള്ള ആ നഗരി പഴയതുപോലെ ശോഭിച്ചില്ല. ‘ശൂന്യചത്വരവേശ്മാന്ത’ എന്ന പദത്തെ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഇങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു: നാൽക്കവലകളിലും വീട്ടുവാതിൽക്കലും നിത്യം ചെയ്യാറുള്ള അടിച്ചുതളി, മെഴുകൽ, ബലിയർപ്പണം തുടങ്ങിയ ക്രിയകൾ ഇന്നു ചെയ്യപ്പെട്ടില്ല; അതിനാൽ അവ ശൂന്യമായി തോന്നി. ഇങ്ങനെ ശോകം അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു നഗരത്തിലേക്കു വ്യാപിക്കുന്നു — ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ ക്രമവിസ്താരശില്പം. നഗരവർണനയിൽ കവി ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെയും പേരു പറയുന്നില്ല; ശൂന്യത മാത്രമാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. ഇതിലൂടെ ശോകം വ്യക്തിപരമായതിൽനിന്ന് സാർവജനികമായ രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു; അത് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടും.

അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ശോകത്താൽ നരാധിപൻ ദേവലോകം പൂകിയപ്പോൾ, രാജപത്നിമാർ നിലത്തു കിടക്കുമ്പോൾ, പെട്ടെന്ന് സഞ്ചാരം നിർത്തിയ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, സഞ്ചാരം തുടങ്ങിയ രാത്രി വന്നെത്തി. സൂര്യനെ ‘സഞ്ചാരം നിലച്ചവൻ’ എന്നും രാത്രിയെ ‘സഞ്ചാരം തുടങ്ങിയവൾ’ എന്നും വിരുദ്ധപദങ്ങളാൽ വിശേഷിപ്പിച്ച് കവി പകലിന്റെ അന്ത്യത്തെ രാജാവിന്റെ അന്ത്യവുമായി കൂട്ടിയിണക്കുന്നു. ഒത്തുചേർന്ന സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് മകനില്ലാതെ രാജാവിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നത് ഇഷ്ടമായില്ല; അതിനാൽ ‘ഇങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, ചിന്തിക്കാനാവാത്ത ദർശനമുള്ള രാജാവിനെക്കുറിച്ചോർത്ത് അദ്ദേഹത്തെ ആ ശയ്യയിൽ കിടത്തി. പിന്നെ നഗരത്തിന്റെ അന്തിമചിത്രം — സൂര്യനില്ലാതെ പ്രഭയറ്റ ആകാശംപോലെ, നക്ഷത്രഗണങ്ങൾ മാഞ്ഞ രാത്രിപോലെ, മഹാത്മാവില്ലാത്ത ആ നഗരി, തൊണ്ടയിടറുന്ന കണ്ണീരുമായി നിൽക്കുന്നവരാൽ നിറഞ്ഞ വഴികളും നാൽക്കവലകളുമായി കാണപ്പെട്ടു. ഒടുവിൽ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും കൂട്ടംകൂട്ടമായി ഒത്തുചേർന്ന് ഭരതന്റെ അമ്മയെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട്, നരദേവന്റെ നിര്യാണത്തിൽ അന്നു നഗരത്തിൽ ദുഃഖിതരായി; അവർക്ക് ഒരു സ്വസ്ഥതയും ലഭിച്ചില്ല. സർഗം ജനരോഷത്തോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു — കുറ്റം കൈകേയിയുടേതാണെന്ന് എല്ലാവരും ഏകസ്വരത്തിൽ പറയുന്നു. അന്തിമശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭരതന്റെ അമ്മ’ എന്ന പദപ്രയോഗം സൂക്ഷ്മമാണ് — കൈകേയി എന്ന പേരുകൊണ്ടല്ല, മകനുമായുള്ള ബന്ധംകൊണ്ടാണ് അവൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്; ഇതിലൂടെ നിർദോഷനായിട്ടും അമ്മയുടെ കർമത്താൽ നിന്ദിക്കപ്പെടാനിരിക്കുന്ന ഭരതന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിപത്തും സൂചിതമാകുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക