॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 65-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

വന്ദിജനസ്തുതിയും ദശരഥന്റെ ദേഹവിയോഗം അറിയലും

പ്രഭാതത്തിൽ സൂതമാഗധവന്ദികളുടെ സ്തുതിപാഠം, സ്നാനസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കൽ, അന്തഃപുരസ്ത്രീകൾ രാജാവിന്റെ മരണം അറിയൽ, രാജ്ഞിമാരുടെ കരുണവിലാപം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ അർധരാത്രിയിൽ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ കവി രാത്രിക്കുശേഷമുള്ള പ്രഭാതത്തിന്റെ വർണനയോടെ ആരംഭിക്കുന്നു; പക്ഷേ ഇതെല്ലാം ആർക്കുവേണ്ടി ചെയ്യപ്പെടുന്നുവോ അദ്ദേഹം ഇല്ല എന്ന് പ്രഭാതം അറിയുന്നില്ല. രാത്രി കഴിഞ്ഞ്, അടുത്ത ദിവസം പുലർച്ചെതന്നെ വന്ദികൾ ആ രാജമന്ദിരത്തിലെത്തി. അത്യന്തം സംസ്കാരസമ്പന്നരായ സൂതന്മാരും ഉത്തമശ്രുതരായ മാഗധന്മാരും ശ്രുതിയിൽ നിഷ്ണാതരായ ഗായകരും വെവ്വേറെ യശോഗാനം ചെയ്തുകൊണ്ടു വന്നുചേർന്നു. ഉദാത്തസ്വരത്തിൽ ആശീർവചനങ്ങൾ ചൊല്ലുന്ന അവരുടെ സ്തുതിശബ്ദം കൊട്ടാരത്തിന്റെ വിശാലമായ അകത്തളങ്ങളിൽ നിറഞ്ഞു. പിന്നെ സ്തുതിക്കുന്ന സൂതന്മാരോടൊപ്പം കൈകൊട്ടുന്നവർ വീരകൃത്യങ്ങൾ ഉദാഹരിച്ചുകൊണ്ട് താളമിട്ടു. ആ ശബ്ദം കേട്ട് മരക്കൊമ്പുകളിലും കൂടുകളിലും വസിക്കുന്ന, രാജകുലത്തിൽ ചുറ്റിനടക്കുന്ന പക്ഷികൾ ഉണർന്നു ചിലച്ചു. ഇങ്ങനെ പുണ്യശബ്ദങ്ങളും വീണകളുടെ നാദവും ഗാഥകളുടെ ആശീർഗാനവും ആ ഭവനം നിറച്ചു. വായനക്കാരൻ സുഖത്തിന്റെ പൂർണചിത്രം കാണാനായി കവി ഇതെല്ലാം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — പിന്നീട് അതിന്റെ തകർച്ച കൂടുതൽ തീവ്രമാകാൻ. ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ ശൈലി — ശോകത്തിനുമുമ്പ് സൗന്ദര്യം. വർണനയുടെ ക്രമവും സൂക്ഷ്മമാണ് — ആദ്യം മനുഷ്യസ്വരങ്ങൾ, പിന്നെ വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം, പിന്നെ പക്ഷികളുടെ കൂജനം; ഇങ്ങനെ ശബ്ദം ക്രമേണ ഭവനം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു. വാസ്തവത്തിൽ ഈ സ്തുതി മരിച്ച രാജാവിനുവേണ്ടിയാണ് നടക്കുന്നതെന്ന് അറിയുമ്പോൾ വായനക്കാരൻ സ്വയം ശോകം അനുഭവിക്കുന്നു; കവിയാകട്ടെ ഒരൊറ്റ ശോകവാക്കുപോലും പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല.

പിന്നെ ശുചിയായ ആചാരമുള്ളവരും പരിചരണത്തിൽ നിപുണരും, ഏറെയും സ്ത്രീകളും അന്തഃപുരപാലകരായ ഷണ്ഡന്മാരുമായ പരിചാരകർ പതിവുപോലെ വന്നുചേർന്നു. ‘പതിവുപോലെ’ എന്ന പദംതന്നെ കരുണമാണ് — നിത്യക്രമം നടക്കുന്നു, പക്ഷേ ഇന്ന് ആ ക്രമം നിഷ്ഫലമാണ്. സ്നാനവിധി അറിയുന്നവർ സ്വർണകുംഭങ്ങളിൽ ഹരിചന്ദനം ചേർത്ത വെള്ളം യഥാസമയം യഥാവിധി കൊണ്ടുവന്നു. പുണ്യവതികളായ, ഏറെയും കന്യകമാരായ സ്ത്രീകൾ മംഗളകരമായി സ്പർശിക്കേണ്ടവയും പാനം ചെയ്യേണ്ടവയും ഉപകരണങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു — അതായത്, തൊടാനുള്ള മംഗളദ്രവ്യങ്ങളും കുടിക്കാനുള്ളവയും കണ്ണാടി, ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയും. ആ ‘ആഭിഹാരികം’ എല്ലാം സർവലക്ഷണങ്ങളും തികഞ്ഞതും വിധിപോലെ പൂജിക്കപ്പെട്ടതും ഗുണസമ്പന്നവും ശോഭയുള്ളതുമായിരുന്നു. പിന്നെ സൂര്യോദയംവരെ എല്ലാവരും അത്യുത്സുകരായി, രാജാവിന്റെ അടുത്തെത്താൻ കഴിയാതെ നിന്നു — ‘എന്താണാവോ’ എന്ന ആശങ്കയോടെ. ഒരൊറ്റ ശ്ലോകംകൊണ്ടുതന്നെ കവി കാത്തിരിപ്പിൽനിന്നു സംശയത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം കാണിക്കുന്നു; സൂര്യൻ ഉദിച്ചു, രാജാവാകട്ടെ പുറത്തുവന്നില്ല. സാമഗ്രികൾ തയ്യാർ, സേവകർ തയ്യാർ, പക്ഷേ സേവിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ മാത്രം ഇല്ല — ഇതാണ് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ മർമം. ‘ആഭിഹാരികം’ എന്ന വാക്ക് പ്രത്യേകം അറിയേണ്ടതാണ് — പ്രഭാതത്തിൽ രാജാവിനു സമർപ്പിക്കുന്ന മംഗളദ്രവ്യത്തിന്റെ പേരാണിത്. കവി നാലു വിശേഷണങ്ങളാൽ അതിന്റെ പൂർണത കാണിക്കുന്നു; പിന്നെ ‘അനുപസമ്പ്രാപ്തം’ — അടുത്തെത്താനാവാതെ — എന്ന ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് എല്ലാം വ്യർഥമാക്കുന്നു. ഈ വൈരുധ്യരചനതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ശില്പം.

അപ്പോൾ കോസലേന്ദ്രന്റെ ശയ്യയ്ക്ക് ഏറ്റവും അടുത്തുണ്ടായിരുന്ന സ്ത്രീകൾ ഒത്തുചേർന്ന് ഭർത്താവിനെ ഉണർത്താൻ ശ്രമിച്ചു. ഉചിതമായ പെരുമാറ്റമുള്ള അവർ വിനയത്തോടെയും മര്യാദയോടെയും ശയ്യയിൽ തൊട്ടുനോക്കിയിട്ടും ഒന്നും അറിഞ്ഞില്ല — അതായത്, ജീവന്റെ ഒരു ലക്ഷണവും കണ്ടില്ല. ഉറങ്ങുന്ന പുരുഷന്റെ ചേഷ്ടകൾ ചലനം മുതലായവയിൽനിന്ന് അറിയാൻ ആ സ്ത്രീകൾ കുശലരായിരുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ സംശയം ബലപ്പെട്ടു, വിറയലോടെ അവർ രാജാവിന്റെ പ്രാണനെക്കുറിച്ച് ആശങ്കപ്പെട്ടു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ഒഴുക്കിനെതിരെ നിൽക്കുന്ന പുല്ലിൻതുമ്പുകൾപോലെ അവർ കാണപ്പെട്ടു, അതായത്, പ്രവാഹത്തിനു പ്രതികൂലമായി നിൽക്കുന്ന പുൽനാമ്പുകളെപ്പോലെ വിറയ്ക്കുന്നവരായി; പിന്നെ സംശയിച്ചുനിന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് രാജാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ, ആശങ്കിച്ച ആ അനർഥത്തെക്കുറിച്ച് ഉറപ്പുണ്ടായി. അപ്പോൾത്തന്നെ കൗസല്യയും സുമിത്രയും, പുത്രശോകത്താൽ തോല്പിക്കപ്പെട്ട്, മരിച്ചവരെപ്പോലെ ഉറങ്ങിക്കിടന്നു, ഉണർന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ശയ്യകളിൽ മൂന്നുപേർ ചലനമറ്റവർ — ഒരാൾ മരിച്ചവൻ, രണ്ടുപേർ ശോകമൂർച്ഛിതർ. ‘ശയ്യയിൽ തൊട്ടിട്ടും ഒന്നും അറിഞ്ഞില്ല’ എന്ന വാക്യം മെല്ലെ സത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സ്ത്രീകൾ അനുഭവജ്ഞരാണ്, അതിനാൽ അവരുടെ സംശയംതന്നെ പ്രമാണം. ആറു പാദമുള്ള ശ്ലോകത്താൽ കവി സംശയത്തിൽനിന്ന് ഉറപ്പിലേക്കുള്ള ഗതി വിസ്തരിക്കുന്നു — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ ഭയത്തിന്റെ ക്രമമായ വളർച്ച കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

കവി ഇവിടെ രണ്ടു ദേവിമാരുടെയും അവസ്ഥ വെവ്വേറെ വർണിക്കുന്നു. പ്രഭ മങ്ങി, നിറം കെട്ട്, ശോകത്താൽ തളർന്ന്, കുനിഞ്ഞിരുന്ന കൗസല്യ ഇരുൾമൂടിയ നക്ഷത്രംപോലെ ശോഭിച്ചില്ല — വെളിച്ചമുണ്ട്, പക്ഷേ ഇരുട്ടിനാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാജാവിനടുത്ത് കൗസല്യ, കൗസല്യയ്ക്കടുത്ത് സുമിത്ര — ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ കിടന്ന ദേവിയുടെ മുഖം ശോകാശ്രുക്കളാൽ കലങ്ങിയിരുന്നു; അതിനാൽ അവളും ശോഭിച്ചില്ല. ഈ ദൃശ്യം കണ്ട് അന്തഃപുരം മറ്റൊന്നാണ് ധരിച്ചത് — ആ രണ്ടു ദേവിമാരെയും ആ രാജാവിനെയും ഉറങ്ങുന്നതായി കണ്ട്, ‘ഉറക്കത്തിൽത്തന്നെ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രാണൻ പോയിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അവർ ഉറപ്പിച്ചു. പിന്നെ ആ സുന്ദരിമാർ ദീനരായി ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു — കാട്ടിൽ, കൂട്ടത്തലവൻ സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനായ പിടിയാനകളെപ്പോലെ. ആനക്കൂട്ടത്തലവന്റെ ഉപമ അത്യന്തം അർഥവത്താണ് — കൂട്ടത്തലവൻ പോയാൽ പിടിയാനകൾ ദിക്കുകളിലേക്കു ചിതറി കരയുന്നതുപോലെ, രാജാവു പോയപ്പോൾ അന്തഃപുരസ്ത്രീകൾ. ഒരൊറ്റ ഉപമാനംകൊണ്ട് കവി നായകനില്ലാത്ത സമൂഹത്തിന്റെ ഭയവും ദൈന്യവും കാണിക്കുന്നു. രണ്ടു ദേവിമാരുടെയും ഉറക്കംപോലും ശോകജന്യമായിരുന്നു, വിശ്രമജന്യമല്ല; അതിനാൽ അവർ രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ അറിഞ്ഞില്ല. കവി അവരുടെ വൈവർണ്യം വെവ്വേറെ വർണിച്ചിട്ട് അന്തഃപുരത്തിലെ എല്ലാ സ്ത്രീകളുടെയും കരച്ചിൽ ഒന്നിച്ച് അവതരിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് സ്തുതിശബ്ദത്താൽ നിറഞ്ഞിരുന്ന അതേ ഭവനം ഇപ്പോൾ ആർത്തനാദത്താൽ നിറയുന്നു.

അവരുടെ നിലവിളിശബ്ദത്താൽ പെട്ടെന്നു ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് കൗസല്യയും സുമിത്രയും ഉറക്കമുണർന്നു. ഇരുവരും രാജാവിനെ കണ്ട്, തൊട്ടുനോക്കി, ‘ഹാ നാഥാ’ എന്നു നിലവിളിച്ച് നിലത്തുവീണു. കോസലരാജപുത്രിയായ കൗസല്യ നിലത്തുകിടന്നു പിടഞ്ഞ്, പൊടിപുരണ്ട്, ആകാശത്തുനിന്നു വീണ നക്ഷത്രംപോലെ ശോഭിച്ചില്ല — മുൻശ്ലോകത്തിൽ ഇരുൾമൂടിയ നക്ഷത്രം, ഇവിടെ ആകാശത്തുനിന്നു വീണ നക്ഷത്രം; ഒരേ ഉപമതന്നെ ക്രമേണ ആഴമേറിയതാകുന്നു. രാജാവ് ‘ശാന്തഗുണ’നായപ്പോൾ — അതായത്, ദേഹത്തിന്റെ ചൂട് ശമിച്ചപ്പോൾ — നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന കൗസല്യയെ ആ സ്ത്രീകളെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ട നാഗവധുവിനെപ്പോലെ കണ്ടു. പിന്നെ കൈകേയി മുതലായ രാജാവിന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരും കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ശോകത്താൽ പൊള്ളി, ബോധമറ്റു വീണു. ‘കൈകേയി മുതലായ’ എന്ന പദത്താൽ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മവൈരുധ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ഈ ദുഃഖത്തിനെല്ലാം മൂലമായവളും ഇന്ന് കരയുന്നവരുടെ കൂട്ടത്തിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു. ‘ശാന്തഗുണ’ എന്ന പദം മൃദുവായ പ്രയോഗത്താൽ മരണംതന്നെ പറയുന്നു — ദേഹത്തിന്റെ ഊഷ്മാവ് ശമിച്ചു എന്ന്. കൗസല്യയുടെ പതനം കൊല്ലപ്പെട്ട നാഗവധുവിന്റെ ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതു മുമ്പു പറഞ്ഞ നക്ഷത്രോപമയിൽനിന്നു ഭിന്നമാണ് — അവിടെ ജ്യോതിസ്സിന്റെ നാശം, ഇവിടെ ഒരു ജീവിയുടെ നിശ്ചേഷ്ടത. രണ്ട് ഉപമകൾകൊണ്ട് കവി ഒരേ ദേവിയുടെ രണ്ട് അവസ്ഥകൾ കാണിക്കുന്നു.

നിലവിളിക്കുന്ന അവരാൽ ഏറ്റുപിടിക്കപ്പെട്ട ആ ശക്തമായ നാദം പെരുകി ആ ഗൃഹത്തെ വീണ്ടും മുഴക്കി. പിന്നെ കവി ഭവനത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു — ആ സദനം ഭയന്നും പരിഭ്രമിച്ചും ഉത്കണ്ഠപ്പെട്ടും നിൽക്കുന്ന ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു, എങ്ങും തുമുലമായ നിലവിളി, പരിതാപത്താൽ വലയുന്ന ബന്ധുക്കൾ, ആനന്ദം പെട്ടെന്നു നിലംപൊത്തിയത്, ദീനവും വിഹ്വലവുമായ കാഴ്ചയുള്ളത് — വിധിയുടെ അന്ത്യം പ്രാപിച്ച നരദേവന്റെ ആ ഗൃഹം ഇങ്ങനെയായി. നാലു വിശേഷണസമാസങ്ങൾ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ നിബദ്ധമാണ് — ത്രാസം, ആക്രന്ദം, ബന്ധുക്കളുടെ പരിതാപം, ആനന്ദത്തിന്റെ പെട്ടെന്നുള്ള പതനം. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് — രാജശ്രേഷ്ഠനും യശസ്വിയുമായ അദ്ദേഹം കടന്നുപോയെന്ന് അറിഞ്ഞ് പത്നിമാർ ചുറ്റുംകൂടി, ഉറക്കെ കരഞ്ഞ്, ദീനമായി, അതിദുഃഖിതരായി, കൈകൾ പിടിച്ച് അനാഥരെപ്പോലെ വിലപിച്ചു. ‘അനാഥരെപ്പോലെ’ എന്ന പദം ഇവിടെ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മുനിയുടെ മാതാപിതാക്കളെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇപ്പോൾ രാജാവിന്റെ പത്നിമാരെക്കുറിച്ച്; ഇങ്ങനെ കവി ശാപത്തിന്റെ വൃത്തം പൂർണമാകുന്നതു കാണിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ ആരുമില്ല — മന്ത്രിയില്ല, പുരോഹിതനില്ല, മകനില്ല; സ്ത്രീകൾ മാത്രം ചുറ്റുംകൂടി കരയുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഭൂമികയും ഒരുക്കുന്നു, അവിടെ കൗസല്യയുടെ വിലാപവും കൈകേയിയെ ശകാരിക്കലും ആരംഭിക്കുന്നു. രാജാവു പോയി, രാജപുത്രന്മാർ ദൂരെ, രാജ്യം അനാഥം — ഇതാണ് അയോധ്യയുടെ അന്നത്തെ ദുർദശാബിന്ദു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക