സർഗ്ഗം
ദശരഥന്റെ പാപസ്മരണവും ശാപവൃത്താന്തവും പ്രാണത്യാഗവും
മുനികുമാരന്റെ വധത്തിനുശേഷമുള്ള സംഭവങ്ങൾ, അന്ധരായ മാതാപിതാക്കളുടെ വിലാപം, മുനിയുടെ ശാപം, അർധരാത്രിയിൽ ദശരഥന്റെ മരണം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ ശബ്ദവേധിയായ ബാണം പ്രയോഗിച്ചതും മുനികുമാരന്റെ വധവും കൗസല്യയോടു പറഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ കർമത്തിന്റെ പരിണാമം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. ആ മഹർഷിയുടെ അതുല്യമായ വധം ഓർത്ത് വിലപിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ കൗസല്യയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അറിവില്ലായ്മയാൽ മഹാപാപം ചെയ്ത്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനായി, ഒറ്റയ്ക്കു ഞാൻ ആലോചിച്ചു — ഇനി എങ്ങനെയാണ് നന്മ വരിക എന്ന്.’ ഇവിടെ ‘ഒറ്റയ്ക്ക്’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ആ നിമിഷത്തിൽ മന്ത്രിയോ സാരഥിയോ ഇല്ല; തീരുമാനം അദ്ദേഹത്തിന്റേതു മാത്രമായിരുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ആ കുടം നല്ല വെള്ളംകൊണ്ടു നിറച്ച്, മുനികുമാരൻ പറഞ്ഞുകൊടുത്ത വഴി പിന്തുടർന്ന് ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി. കൊല്ലപ്പെട്ട ബാലന്റെ ജോലിതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം നിർവഹിക്കുന്നത് — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പ്രായശ്ചിത്തശ്രമം. അവിടെ അദ്ദേഹം അവന്റെ മാതാപിതാക്കളെ കണ്ടു — ദുർബലരും അന്ധരും വൃദ്ധരും വഴികാട്ടിയില്ലാത്തവരുമായി, ചിറകരിയപ്പെട്ട രണ്ടു പക്ഷികളെപ്പോലെ നിസ്സഹായരായി. ചിറകരിഞ്ഞ പക്ഷികളുടെ ഉപമ അത്യന്തം ഉചിതമാണ് — ചിറകറ്റ പക്ഷികൾക്കു പറക്കാനാവാത്തതുപോലെ, ഇവർക്കു മകനില്ലാതെ നടക്കാൻപോലും കഴിയില്ല. അവർ മകനെക്കുറിച്ചുള്ള വർത്തമാനങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു; സംസാരത്തിൽ മുഴുകിയതിനാൽ ക്ഷീണം അവർ അറിഞ്ഞില്ല; ഞാൻ കാരണം ആശ്രയമറ്റവരായിട്ടും മകൻ വരുമെന്ന ആ പ്രതീക്ഷയെ അനാഥരെപ്പോലെ അവർ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ ഒരൊറ്റ ചിത്രംകൊണ്ടുതന്നെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന ശോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭൂമികയും ഒരുക്കുന്നു — മകനെത്തന്നെ ജീവനായി കരുതുന്ന അവരുടെ മുമ്പിൽ ഇപ്പോൾ മകനെ കൊന്നവൻതന്നെ ജലകുംഭവുമായി വന്നുനിൽക്കുന്നു. സർഗാരംഭത്തിലെ ‘വിലപിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഥ ശാന്തമായ മനസ്സോടെയല്ല, കരച്ചിലിനിടയിലാണ് പറയപ്പെടുന്നത്; അതുകൊണ്ട് വാക്യങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നുമുണ്ട്. നിറഞ്ഞ കുടം ഒരു വൈരുധ്യചിത്രവും രചിക്കുന്നു — വെള്ളം കൊണ്ടുവന്നു, പക്ഷേ ആർക്കുവേണ്ടി കൊണ്ടുവന്നുവോ അവൻതന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം ശാന്തമാണ്, എന്നാൽ ഇടിമിന്നൽ വീഴുന്നതിനു മുമ്പുള്ള നിശ്ശബ്ദതപോലെ ഭയാനകവുമാണ്.
ശോകത്താൽ മനസ്സു തകർന്നവനും ഭയത്താൽ ബോധം നടുങ്ങിയവനുമായ ദശരഥൻ ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി വീണ്ടും ശോകത്തിലാണ്ടു — മുമ്പ് വധത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ശോകം, ഇപ്പോഴാകട്ടെ കാഴ്ചയിൽനിന്നുണ്ടായ ഭയവും. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലൊച്ച കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ മുനി മകൻതന്നെ വന്നു എന്നു കരുതി പറഞ്ഞു: ‘മകനേ, എന്തേ വൈകുന്നു? വേഗം കുടിവെള്ളം കൊണ്ടുവരൂ. നീ ഏറെനേരം വെള്ളത്തിൽ കളിച്ചതുകൊണ്ടുതന്നെ നിന്റെ അമ്മ ഉത്കണ്ഠപ്പെടുന്നു; വേഗം ആശ്രമത്തിലേക്കു കടന്നുവരൂ. നിന്റെ അമ്മയോ ഞാനോ എന്തെങ്കിലും അപ്രിയം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, തപസ്വിയായ നീ അതു മനസ്സിൽ വയ്ക്കരുത്.’ അന്ധനായ പിതാവ് മകന്റെ മൗനത്തെ കോപമായി കരുതുന്നു; മാപ്പപേക്ഷിച്ച് അവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ഗതിയില്ലാത്തവർക്കു നീയാണ് ഗതി, കണ്ണില്ലാത്തവർക്കു നീയാണ് കണ്ണ്; ഞങ്ങളുടെ പ്രാണൻ നിന്നിലാണ് ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നത് — എന്തേ നീ മിണ്ടാത്തത്?’ ഈ വാത്സല്യവാക്കുകൾതന്നെ ദശരഥന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അമ്പുപോലെ തറയ്ക്കുന്നു; മകനെ തുളച്ച അമ്പ് ഇപ്പോൾ കൊന്നവനെത്തന്നെ തുളയ്ക്കുന്നു. മുനിയെ നോക്കി, അവ്യക്തവും ഇടറുന്നതും അക്ഷരങ്ങൾ തെളിയാത്തതുമായ വാക്കുകളിൽ, ഭയന്ന മനസ്സോടെയെന്നപോലെ അദ്ദേഹം സംസാരിച്ചു. ‘ഇടറുന്ന വാക്ക്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി തൊണ്ടയടഞ്ഞതും, ‘ഹീനവ്യഞ്ജന’ — വ്യഞ്ജനങ്ങൾ തെളിയാത്ത — എന്നതുകൊണ്ട് അക്ഷരങ്ങളുടെ അവ്യക്തതയും കാണിക്കുന്നു. ശ്രമപൂർവം മനസ്സിനെ പിടിച്ചുനിർത്തി വാക്കിനു ബലം വരുത്തി അദ്ദേഹം പുത്രവിപത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ആ ഭയം അദ്ദേഹത്തോടു വെളിപ്പെടുത്തി. ആദ്യം അദ്ദേഹം സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ഞാൻ ക്ഷത്രിയനായ ദശരഥനാണ്, മഹാത്മാവായ അങ്ങയുടെ മകനല്ല; സജ്ജനങ്ങൾ നിന്ദിക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം എന്റെ സ്വന്തം കർമത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, അതാണ് എനിക്കു വന്നുചേർന്നത്.’ ആത്മനിന്ദയോടെതന്നെ സത്യം പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു എന്നതിൽ രാജാവിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ സൂചിതമാകുന്നു. ഇവിടെ ഒരു കാര്യം ശ്രദ്ധിക്കണം — മുനി ഇപ്പോഴും മകന്റെ മരണം അറിയുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളെല്ലാം ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മകനെ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളവയാണ്. ഈ നാടകീയവൈരുധ്യമാണ് ശ്രോതാവിന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നത്; കാരണം ശ്രോതാവിനു സത്യമറിയാം, പറയുന്നയാൾക്കറിയില്ല. ‘സ്വകർമജം’ — സ്വന്തം കർമത്തിൽനിന്നുണ്ടായത് — എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം വിധിയെയല്ല, തന്നെത്തന്നെയാണ് കുറ്റക്കാരനാക്കുന്നത്.
പിന്നെ അദ്ദേഹം എല്ലാം ഉള്ളതുപോലെ പറയുന്നു, ഒന്നും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. ‘ഭഗവാനേ, വില്ലും കൈയിലേന്തി ഞാൻ സരയുതീരത്തു വന്നു, കുടിനീർക്കടവിൽ വരുന്ന ഏതെങ്കിലും കാട്ടുമൃഗത്തെയോ ആനയെയോ കൊല്ലണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ. അപ്പോൾ വെള്ളത്തിൽ കുടം നിറയുന്ന ശബ്ദം ഞാൻ കേട്ടു; ഇത് ആനയാണെന്നു കരുതി ഞാൻ അതിനെ ബാണംകൊണ്ട് എയ്തു. പിന്നെ ആ നദിയുടെ തീരത്തുചെന്നപ്പോൾ, ഹൃദയം അമ്പേറ്റു പിളർന്ന്, പ്രാണൻ പോകാറായി നിലത്തുകിടക്കുന്ന ഒരു താപസനെ ഞാൻ കണ്ടു. അവന്റെതന്നെ വാക്കനുസരിച്ച് അടുത്തുചെന്ന്, പരിതപിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ ആ അമ്പ് പെട്ടെന്ന് മർമത്തിൽനിന്നു വലിച്ചൂരി. അമ്പ് ഊരിയപ്പോൾ അവൻ ഉടൻതന്നെ സ്വർഗം പൂകി, ‘എന്റെ പൂജ്യരായ മാതാപിതാക്കൾ ഇരുവരും അന്ധരാണ്’ എന്നു ദുഃഖിച്ചു വിലപിച്ചുകൊണ്ട്.’ മരണസമയത്തുപോലും അവന്റെ ചിന്ത തന്നെക്കുറിച്ചല്ല, മാതാപിതാക്കളെക്കുറിച്ചായിരുന്നു. ‘അറിവില്ലായ്മയാൽ അങ്ങയുടെ മകൻ എന്നാൽ പെട്ടെന്നു വധിക്കപ്പെട്ടു; ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ച സ്ഥിതിക്ക് ഇനി ബാക്കിയുള്ളതെന്തോ, അതിൽ മുനി എന്നോടു പ്രസാദിക്കണം.’ ‘ബാക്കിയുള്ളത്’ എന്ന പദത്താൽ, ശാപമായാലും ദണ്ഡമായാലും ഇഷ്ടംപോലെ സ്വീകരിക്കാൻ താൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം അറിയിക്കുന്നു. സ്വന്തം പാപം ഏറ്റുപറഞ്ഞ ഞാൻ പറഞ്ഞ ആ ക്രൂരവചനം കേട്ടിട്ടും ആ ഭഗവാനായ ഋഷി കഠിനമായ ആയാസത്തിനു — അതായത്, കോപത്താൽ എന്നെ ഉടൻ ഭസ്മമാക്കുന്നതിന് — തുനിഞ്ഞില്ല. ഇതാണ് മുനിയുടെ മഹത്ത്വം — ശോകമുണ്ട്, ശപിക്കാനുള്ള ശക്തിയുമുണ്ട്, പക്ഷേ തപസ്സിനാൽ സംയമിതനായ അദ്ദേഹം പ്രഹരിക്കുന്നില്ല. ‘അഘശംസി’ — സ്വന്തം പാപം ഏറ്റുപറയുന്നവൻ — എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: സ്വന്തം പാപം സ്വയം ഏറ്റുപറയുന്നവനെ തപസ്വി വധിക്കരുത്. കഥനക്രമവും നിപുണമാണ് — ആദ്യം കാരണം, പിന്നെ ശബ്ദം കേൾക്കൽ, പിന്നെ അമ്പെയ്ത്ത്, പിന്നെ കാഴ്ച, പിന്നെ അമ്പൂരൽ, ഒടുവിൽ മരണം; ഒരു പടിപോലും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല. സത്യത്തിന്റെ ഈ പൂർണതതന്നെ രാജാവിനു രക്ഷയായി. തപസ്വിയുടെ ഈ സംയമംതന്നെ മുന്നോട്ട് ഉച്ചരിക്കപ്പെടാനിരിക്കുന്ന ശാപത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, നെടുവീർപ്പിട്ട്, ശോകത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി കൈകൂപ്പിനിന്ന എന്നോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ അശുഭകർമം നീ സ്വയം എന്നോടു പറഞ്ഞിരുന്നില്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ശിരസ്സ് ഉടൻതന്നെ ലക്ഷം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടിത്തെറിക്കുമായിരുന്നു.’ ഈ വാക്കിനാൽതന്നെ സത്യം പറയുന്നതിന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — മറച്ചുവയ്ക്കലായിരുന്നു ഇവിടെ മരണകാരണമാകുമായിരുന്നത്. ‘രാജാവേ, ക്ഷത്രിയൻ അറിഞ്ഞുകൊണ്ടു ചെയ്യുന്ന വധം, വിശേഷിച്ച് ഒരു വാനപ്രസ്ഥന്റേത്, വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും സ്വസ്ഥാനത്തുനിന്നു വീഴ്ത്തും. തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അത്തരമൊരു ബ്രഹ്മവാദിയുടെ നേർക്ക് അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് ആയുധം പ്രയോഗിക്കുന്നവന്റെ ശിരസ്സ് ഏഴായി പിളരും. നീ ഇത് അറിവില്ലായ്മയാൽ ചെയ്തതുകൊണ്ടുമാത്രമാണ് നീ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നത്; അല്ലെങ്കിൽ രാഘവന്മാരുടെ കുലംപോലും ശേഷിക്കുമായിരുന്നില്ല, പിന്നെ നിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ ഇവിടെ മുനി ദണ്ഡത്തിന്റെ രണ്ടു തരങ്ങളെ വേർതിരിക്കുന്നു — അറിഞ്ഞു ചെയ്ത കർമവും അറിയാതെ ചെയ്ത കർമവും; അജ്ഞാനം ദണ്ഡത്തെ ഒഴിവാക്കുന്നില്ല, പക്ഷേ അതിന്റെ തീവ്രത കുറയ്ക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം എന്നോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഞങ്ങളെ ആ സ്ഥലത്തേക്കു കൊണ്ടുപോകൂ; ഇന്നു ഞങ്ങൾ ആ മകനെ അവസാനമായി കാണാൻ — പശ്ചിമദർശനത്തിനായി — ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘പശ്ചിമദർശനം’ — അന്ത്യദർശനം — എന്ന പദം കരുണരസത്തിന്റെ കൊടുമുടിയാണ്; ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത മകനെ അന്ധരായ മാതാപിതാക്കൾ അവസാനമായി ‘കാണുന്നത്’ സ്പർശത്തിലൂടെ മാത്രമായിരിക്കും. ആ മകൻ ദേഹമാകെ ചോരയിൽ കുളിച്ച്, മാൻതോൽവസ്ത്രം ചിതറി, ബോധമറ്റു നിലത്തുകിടന്ന്, ധർമരാജന്റെ വശത്തായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. അപ്പോൾ ഒറ്റയ്ക്കു ഞാൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതരായ ആ രണ്ടുപേരെയും ആ സ്ഥലത്തേക്കു കൊണ്ടുചെന്ന് മുനിയെയും പത്നിയെയും ആ മകനെ സ്പർശിപ്പിച്ചു. ആ തപസ്വികൾ തങ്ങളുടെ മകനെ തൊട്ടറിഞ്ഞ്, അവനെ പ്രാപിച്ച്, അവന്റെ ദേഹത്തിലേക്കു വീണു; പിന്നെ പിതാവ് അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. തപസ്വികൾ ദേഹത്തിലേക്കു വീണു എന്നു വർണിക്കുമ്പോൾ കവി വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ അവരുടെ അന്ധതയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കാഴ്ചയില്ലാത്തവർ സ്പർശംകൊണ്ടു മകനെ തേടി അവിടെത്തന്നെ വീഴുന്നു. ഈ ദൃശ്യംതന്നെ ദശരഥന്റെ ഓർമയിൽ ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു. രാജാവുതന്നെ അവരെ കൊണ്ടുചെന്നു — ഇതും പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെ ഒരംശമാണ്.
പിതാവിന്റെ വിലാപമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം; അദ്ദേഹം മകനെ മരിച്ചവനെപ്പോലെയല്ല, ഉറങ്ങുന്നവനെപ്പോലെയാണ് വിളിക്കുന്നത്. ‘ഇന്നു നീ എന്നെ വന്ദിക്കുന്നില്ല, എന്നോടു മിണ്ടുന്നുമില്ല; എന്തിനാണ് നിലത്തു കിടക്കുന്നത്, കുഞ്ഞേ, നീ കോപിച്ചിരിക്കുകയാണോ? ഞാൻ നിനക്ക് അപ്രിയനാണെന്നിരിക്കട്ടെ; എങ്കിൽ ധർമിഷ്ഠയായ നിന്റെ അമ്മയെ നോക്കൂ. എന്തേ കെട്ടിപ്പിടിക്കാത്തത്, സുകുമാരാ, ഒരു വാക്കു പറയൂ.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ദിനചര്യകൾ ഓരോന്നായി ഓർക്കുന്നു, അവ ചെയ്തിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ഇല്ല. ‘നീ ഉരുവിടുന്ന മധുരമായ ശാസ്ത്രമോ, ഹൃദയത്തിൽ തട്ടുന്ന മറ്റെന്തെങ്കിലുമോ രാത്രിയുടെ അന്ത്യയാമത്തിൽ ഇനി ആരിൽനിന്നാണ് ഞാൻ കേൾക്കുക? കുളിച്ച് അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച് സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്ത് അടുത്തിരുന്ന്, പുത്രശോകഭയത്താൽ വലയുന്ന എന്നെ ഇനി ആര് ആശ്വസിപ്പിക്കും? കിഴങ്ങും വേരും പഴവും കൊണ്ടുവന്ന്, പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെയെന്നപോലെ, ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിവില്ലാത്തവനും ആശ്രയമില്ലാത്തവനും നയിക്കാനാളില്ലാത്തവനുമായ എന്നെ ഇനി ആര് ഊട്ടും?’ ഇവിടെ വൃദ്ധൻ തന്നെത്തന്നെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ വർണിക്കുന്നു — കർമത്തിനു കഴിവില്ലാത്തവൻ, ആശ്രയമില്ലാത്തവൻ, നായകനില്ലാത്തവൻ. ‘അന്ധയും വൃദ്ധയും ദീനയും മകനെ കൊതിക്കുന്നവളുമായ നിന്റെ ഈ അമ്മയെ ഞാൻ എങ്ങനെ പോറ്റും?’ സ്വന്തം ദുഃഖത്തെക്കാൾ പത്നിയുടെ ദുഃഖമാണ് അദ്ദേഹത്തെ അലട്ടുന്നത്. പിന്നെ അദ്ദേഹം മകനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു: ‘നിൽക്കൂ മകനേ, യമന്റെ സദനത്തിലേക്കു പോകരുതേ; നാളെ എന്നോടും അമ്മയോടുമൊപ്പം നീ പോകും. ശോകാർത്തരും അനാഥരും ദീനരുമായ ഞങ്ങളും നീയില്ലാതെ കാട്ടിൽ വേഗംതന്നെ യമലോകത്തേക്കു പോകും. പിന്നെ വൈവസ്വതനെ കണ്ട് ഞാൻ അദ്ദേഹത്തോട് ഈ വാക്കു പറയും — ധർമരാജൻ എന്നോടു ക്ഷമിക്കണം, ഇവൻ മാതാപിതാക്കളെ പോറ്റട്ടെ.’ യമനെപ്പോലും അദ്ദേഹം ശത്രുവായല്ല, ന്യായാധിപനായാണ് സംബോധന ചെയ്യുന്നത് — ഇതാണ് വാനപ്രസ്ഥന്റെ ധർമദൃഷ്ടി. വിലാപത്തിന്റെ ശൈലി ചോദ്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ് — ‘എന്തേ മിണ്ടാത്തത്’, ‘നീ കോപിച്ചിരിക്കുകയാണോ’, ‘ആര് എന്നെ ഊട്ടും’ എന്നിങ്ങനെ; ഉത്തരം എവിടെനിന്നും വരുന്നില്ല, ഈ മൗനംതന്നെ ശോകത്തിന്റെ ആഴം കൂട്ടുന്നു. വൃദ്ധരുടെ ദുഃഖം പുത്രവിയോഗത്തിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, പോറ്റാനാളില്ലാത്തതിൽനിന്നുമുണ്ട് — ഇതാണ് വാർധക്യത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം.
വിലാപം പിന്നീട് പ്രാർഥനയായി മാറുന്നു; ശോകത്തിൽനിന്ന് ആശീർവാദം ജനിക്കുന്നു. ‘ധർമാത്മാവും മഹായശസ്വിയുമായ ലോകപാലൻ ഇത്തരക്കാരനായ എനിക്ക് അക്ഷയമായ ഒരു അഭയദക്ഷിണ നൽകാൻ അർഹനാണ്. മകനേ, പാപമില്ലാത്ത നീ പാപകർമിയാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന ആ സത്യത്താൽ, ആയുധമേന്തി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്കുള്ള ലോകങ്ങളിലേക്കു നീ വേഗം പോകൂ.’ ഇവിടെ സത്യക്രിയ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — മകന്റെ നിഷ്പാപത്വംതന്നെ പ്രമാണമാക്കി ഉത്തമലോകങ്ങൾ പ്രാർഥിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്ത ശൂരന്മാർ ഏതു ഗതി പ്രാപിക്കുന്നുവോ, മുഖാമുഖം നിന്നു കൊല്ലപ്പെട്ടവർ ഏതു നേടുന്നുവോ, ആ പരമഗതിയിലേക്കു പോകൂ. സഗരനും ശൈബ്യനും ദിലീപനും ജനമേജയനും നഹുഷനും ധുന്ധുമാരനും ഏതു ഗതി പ്രാപിച്ചുവോ, അവിടേക്കു പോകൂ, കുഞ്ഞേ. സർവഭൂതങ്ങൾക്കും സ്വാധ്യായത്താലും തപസ്സാലും ലഭിക്കുന്ന ഗതി, ഭൂദാനം ചെയ്യുന്നവനും അഗ്നിഹോത്രിക്കും ഏകപത്നീവ്രതനും ലഭിക്കുന്ന ഗതി, ആയിരം പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്യുന്നവർക്കും ഗുരുശുശ്രൂഷ ചെയ്യുന്നവർക്കും ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്കും ലഭിക്കുന്ന ഗതി — ആ ഗതിയിലേക്കു പോകൂ.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാജർഷിമാരുടെ പേരുകളും ദാനധർമങ്ങളും യജ്ഞധർമങ്ങളും വ്രതധർമങ്ങളും ക്രമമായി എണ്ണപ്പെടുന്നു — പിതാവ് എല്ലാ പുണ്യവും സമാഹരിച്ചു മകനു നൽകുന്നതുപോലെ. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ കുലത്തിലുള്ള വിശ്വാസം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ഈ കുലത്തിൽ ജനിച്ച ആരും ദുർഗതി പ്രാപിക്കുന്നില്ല; എന്റെ ബന്ധുവായ നിന്നെ കൊന്നവനാണ് ആ ഗതിയിലേക്കു പോകുക.’ ഇങ്ങനെ പിതാവ് ശാപത്തെപ്പോലും ആശീർവാദംകൊണ്ടു പൊതിയുന്നു — മകന് ഉത്തമലോകങ്ങൾ, കൊന്നവന് അധമഗതി. ഈ വാക്കുതന്നെ ദശരഥന്റെ ഭാവിയെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ഇവിടെ എണ്ണപ്പെടുന്ന സഗരാദിരാജാക്കന്മാരും ദാനശീലരും അഗ്നിഹോത്രികളും ഏകപത്നീവ്രതരും — എല്ലാവരും ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ ആദർശങ്ങളാണ്; തപസ്വിയുടെ മകനുവേണ്ടി അവരുടെ ഗതിതന്നെ പ്രാർഥിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് സവിശേഷത. ഈ ആശീർവാദത്തിൽത്തന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന ശാപത്തിന്റെ വിത്ത് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ദീനമായി വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചു; പിന്നെ ഭാര്യയോടൊപ്പം മകന് ഉദകക്രിയ ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. ആ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ ധർമജ്ഞനായ ആ മുനിപുത്രൻ സ്വന്തം കർമങ്ങളാൽ ദിവ്യരൂപം പൂണ്ട് ശക്രനോടൊപ്പം വേഗം സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറി. ‘സ്വകർമങ്ങളാൽ’ എന്ന പദം നിർണായകമാണ് — പിതാവിന്റെ ശോകത്താലല്ല, രാജാവിന്റെ പ്രായശ്ചിത്തത്താലുമല്ല, സ്വന്തം തപസ്സാൽതന്നെയാണ് അവൻ ഗതി നേടുന്നത്. ആ താപസൻ ശക്രനോടൊപ്പം നിന്ന് ആ വൃദ്ധരോടു സംസാരിച്ചു; ഒരു നിമിഷം ആശ്വസിപ്പിച്ചിട്ട് പിതാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങയെയും അമ്മയെയും ശുശ്രൂഷിച്ചതിനാൽ ഞാൻ മഹത്തായ സ്ഥാനം നേടി; നിങ്ങളും വേഗം എന്റെ അടുക്കലെത്തും.’ മാതാപിതാക്കളുടെ ശുശ്രൂഷതന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ തപസ്സ് എന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ജിതേന്ദ്രിയനായ ആ മുനിപുത്രൻ ശോഭയേറിയ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ വേഗം ദേവലോകത്തേക്കു കയറി. ഇവിടെ കവി ശോകത്തിനു നടുവിൽ ഒരു പ്രകാശകിരണം സ്ഥാപിക്കുന്നു — കൊല്ലപ്പെട്ടിട്ടും ആ ബാലൻ സ്വകർമങ്ങളാൽതന്നെ ഉത്തമസ്ഥാനം പ്രാപിക്കുന്നു; ദുഃഖം ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ആ രണ്ടുപേർക്കു മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. പിന്നെ ആ മഹാതേജസ്വിയായ താപസൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം വേഗം ഉദകക്രിയ ചെയ്തിട്ട് കൈകൂപ്പിനിന്ന എന്നോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഇന്നുതന്നെ എന്നെ കൊല്ലുക; മരണത്തിൽ എനിക്കു വ്യഥയില്ല. ഏകപുത്രനായിരുന്ന എന്നെ അമ്പുകൊണ്ടു പുത്രനില്ലാത്തവനാക്കിയ നിന്റെ കൈകൊണ്ടുതന്നെ മരിക്കുന്നതാണ് ഭേദം.’ ഈ യാചനതന്നെ ശാപത്തെക്കാൾ തീവ്രമാണ് — മരണമാണ് വരം എന്നു പറയുന്നവന്റെ ജീവിതം മരണത്തെക്കാൾ ദുഃഖമയമാണ്. ഇന്ദ്രനോടൊപ്പമുള്ള വരവിനും അർഥമുണ്ട് — ദേവരാജൻ സ്വയം വന്ന് അവനെ കൊണ്ടുപോകുന്നു; ഇതിലൂടെ അവന്റെ പിതൃശുശ്രൂഷയുടെ ഫലം പ്രത്യക്ഷമാക്കപ്പെടുന്നു; മാതാപിതാക്കളാകട്ടെ മകന്റെ ഗതി കേട്ടിട്ടും ശോകത്തിൽനിന്നു പിന്മാറുന്നില്ല. മുനിയുടെ ദുഃഖം അതുകൊണ്ടുതന്നെ വർധിക്കുന്നു, കാരണം മകൻ സുഖിയാണ്, മാതാപിതാക്കളോ നിരാശ്രയരും.
പിന്നെ ആ ശാപം ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു — മുഴുവൻ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെയും മൂലമായത്. ‘നീ അറിവില്ലായ്മയാലാണെങ്കിലും എന്റെ ആ ബാലനെ കൊന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാനും നിന്നെ അതിദുഃഖകരവും അതിദാരുണവുമായ ഒരു ശാപത്താൽ ശപിക്കും. പുത്രവിപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഏതു ദുഃഖം ഇപ്പോൾ എനിക്കുണ്ടോ, അതുപോലെതന്നെ നീയും പുത്രശോകത്താൽ മരിക്കും.’ ശാപത്തിന്റെ രൂപം ഇവിടെ വിചിത്രമാണ് — പുതിയൊരു ദുഃഖം കല്പിക്കപ്പെടുന്നില്ല, മുനി അനുഭവിക്കുന്ന ദുഃഖംതന്നെ തിരിച്ചുവരുന്നു. ‘ക്ഷത്രിയനായ നീ അറിവില്ലായ്മയാൽ മുനിയെ കൊന്നതുകൊണ്ട്, നരാധിപാ, ബ്രഹ്മഹത്യ നിന്നെ ഉടനെ ബാധിക്കുന്നില്ല.’ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനപ്രകാരം ആ താപസൻ ബ്രാഹ്മണനായിരുന്നില്ല, അതിനാൽ ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷം പറ്റുന്നില്ല; എന്നാൽ ദണ്ഡം മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ വരുന്നു. ‘ദാതാവിനെ ദക്ഷിണയെന്നപോലെ, ജീവനൊടുക്കുന്ന അത്തരമൊരു ഘോരാവസ്ഥ നിന്നെയും വേഗംതന്നെ പ്രാപിക്കും.’ ദക്ഷിണയുടെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — നൽകിയ ദക്ഷിണ ഫലമായി ദാതാവിനെ തീർച്ചയായും പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, ചെയ്ത കർമം കർത്താവിനെയും. ഇങ്ങനെ എന്റെമേൽ ശാപം ചുമത്തി, ദീനമായി ഏറെ വിലപിച്ച്, ആ ദമ്പതികൾ ചിതയിൽ ദേഹം അർപ്പിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. പിന്നെ ദശരഥൻ കൗസല്യയോടു നിഗമനം പറയുന്നു: ‘ദേവീ, ആലോചിച്ചപ്പോൾ ഈ പാപം എനിക്കുതന്നെ ഓർമവന്നു — അന്നു ബാല്യചാപല്യത്താൽ ശബ്ദവേധിയായി വില്ലുകുലച്ച് ഞാൻ ചെയ്തത്. ആ കർമത്തിന്റെ ഈ വിപാകം ഇപ്പോൾ വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു — അപഥ്യങ്ങളോടൊപ്പം ഭക്ഷിച്ച അന്നരസത്തിൽനിന്നു രോഗമെന്നപോലെ.’ ഉപമ പ്രായോഗികമാണ് — രോഗം ഭക്ഷണസമയത്തല്ല, കാലാന്തരത്തിലാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. ശാപം ഉച്ചരിച്ചശേഷം ആ വൃദ്ധർ കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല — മകനില്ലാത്ത ജീവിതം നിരർഥകമെന്നു കരുതി ഉടൻതന്നെ ചിതയിലേറുന്നു. ഇതിലൂടെ ദശരഥന്റെ ഭാവിയും സൂചിതമാകുന്നു. ദശരഥന്റെ ദീർഘകാലത്തെ മൗനത്തിന്റെ കാരണവും ഇവിടെത്തന്നെ വ്യക്തമാകുന്നു.
‘അതുകൊണ്ട്, ഭദ്രേ, ആ ഉദാരന്റെ ആ വാക്ക് ഇപ്പോൾ എന്നിൽ വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു’ — എന്നു പറഞ്ഞ് ആ ഭൂപാലൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ടും നടുങ്ങിക്കൊണ്ടും ഭാര്യയോടു പറഞ്ഞു: ‘പുത്രശോകത്താൽ ഞാൻ ജീവൻ വെടിയാൻ പോകുന്നു എന്നത് ആ ശാപത്തിന്റെതന്നെ ഫലമാണ്. കൗസല്യേ, കണ്ണുകൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല; നീ എന്നെ തൊടൂ.’ കാഴ്ച നശിക്കുമ്പോൾ സ്പർശം മാത്രമാണ് ബാക്കിയുള്ള ബന്ധം — മുനിദമ്പതികൾ മകനെ സ്പർശത്താൽമാത്രം അറിഞ്ഞതുപോലെ, ഇപ്പോൾ രാജാവും. ‘യമലോകത്തെത്തിയ മനുഷ്യർ ബന്ധുക്കളെ കാണുകയില്ല. രാമൻ എന്നെ തൊടുകയോ ഒരിക്കലെങ്കിലും പിടിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, ധനമോ യൗവരാജ്യമോ സ്വീകരിച്ചാൽ, ഞാൻ ജീവിക്കുമെന്നാണ് എന്റെ വിചാരം.’ മരണാസന്നനായിട്ടും അദ്ദേഹം ഒരു പ്രതീക്ഷ മാത്രം പുലർത്തുന്നു — മകന്റെ സ്പർശം. പിന്നെ അദ്ദേഹം സ്വയം നിന്ദിക്കുന്നു: ‘ദേവീ, ഞാൻ രാഘവനോടു ചെയ്തത് എനിക്കു ചേർന്നതായിരുന്നില്ല; അവൻ എന്നോടു ചെയ്തതാകട്ടെ അവനു ചേർന്നതുതന്നെ.’ അതായത്, പിതാവിന്റെ പെരുമാറ്റം അയോഗ്യം, മകന്റേത് സർവഥാ യോഗ്യം. ‘ഭൂമിയിൽ വിവേകമുള്ള ആരാണ് ദുർവൃത്തനായ മകനെപ്പോലും ഉപേക്ഷിക്കുക? നാടുകടത്തപ്പെടുന്ന ഏതു മകനാണ് പിതാവിനോട് അസൂയ — വിദ്വേഷം — കാട്ടാതിരിക്കുക?’ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം സ്വന്തം അപരാധവും രാമന്റെ മഹത്ത്വവും ഒരുമിച്ചു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘കണ്ണുകൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല, എന്റെ ഓർമ മാഞ്ഞുപോകുന്നു; ഇതാ വൈവസ്വതന്റെ ദൂതന്മാർ എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു, കൗസല്യേ. ജീവിതം ഒടുങ്ങുമ്പോൾ സത്യപരാക്രമനും ധർമജ്ഞനുമായ രാമനെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല എന്നതിനെക്കാൾ ദുഃഖകരമായി മറ്റെന്തുണ്ട്?’ ‘യമലോകത്തെത്തിയ മനുഷ്യർ ബന്ധുക്കളെ കാണുകയില്ല’ എന്ന വാക്കിനാൽ അദ്ദേഹം തന്റെ മരണം വന്നെത്തിയതായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതുപോലെയാണ്; പക്ഷേ അതിനുശേഷം വീണ്ടും രാമന്റെ സ്പർശംതന്നെ പ്രാർഥിക്കുന്നു — ഇതാണ് മരണാസന്നന്റെ ആടിയുലയുന്ന മനോനില. ഈ വാക്കുകളാൽ അദ്ദേഹം കൗസല്യയുടെ കോപവും ശമിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
അവസാനവാക്കുകളിൽ രാജാവ് സ്വന്തം ദുഃഖത്തിൽനിന്നു പുറത്തുകടന്ന് മറ്റുള്ളവരുടെ സൗഭാഗ്യം ഓർക്കുന്നു; ഇതാണ് ഈ വിലാപത്തിന്റെ സവിശേഷത. ‘പ്രതികാരം ചെയ്യാത്ത ആ മകനെ കാണാത്തതിൽനിന്നുണ്ടായ ശോകം, വെയിൽ അല്പജലത്തെയെന്നപോലെ, എന്റെ പ്രാണനെ വറ്റിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം വർഷത്തിൽ വീണ്ടും രാമന്റെ മനോഹരമായ ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ മുഖം കാണുന്നവർ മനുഷ്യരല്ല, ദേവന്മാർതന്നെയാണ്.’ തന്റെ ആയുസ്സ് പതിന്നാലു വർഷം നീളില്ലെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം; അതിനാൽ ആ ദർശനം ദേവന്മാർക്കുമാത്രം യോഗ്യമെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. ‘താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും നല്ല പുരികങ്ങളും നല്ല പല്ലുകളും മനോഹരമായ നാസികയുമുള്ള, ചന്ദ്രനു സമമായ ആ മുഖം കാണുന്നവർ ധന്യരാണ്. ശരത്കാലചന്ദ്രനും വിടർന്ന താമരയ്ക്കും സദൃശമായ, സുഗന്ധമുള്ള എന്റെ രാമന്റെ മുഖം കാണുന്നവർ ധന്യരാണ്; വനവാസം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും അയോധ്യയിലെത്തിയ രാമനെ, തന്റെ സഞ്ചാരപഥത്തിലെത്തിയ ശുക്രനെയെന്നപോലെ, സുഖികളായ ജനങ്ങൾ കാണും.’ ശുക്രന്റെ ഉപമയാൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — തന്റെ മാർഗത്തിലെത്തിയ ശുക്രൻ ക്ഷേമസൂചകമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, തിരിച്ചെത്തിയ രാമൻ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ കല്യാണമാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ അന്ത്യംതന്നെ വർണിക്കുന്നു: ‘കൗസല്യേ, മനോമോഹത്താൽ ഹൃദയം അത്യന്തം തളരുന്നു; ശബ്ദവും സ്പർശവും രസവും എന്നോടു ചേർന്നിട്ടും ഞാൻ അവയെ അറിയുന്നില്ല. ബോധം നശിക്കുന്നതിനാൽ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും കെട്ടുപോകുന്നു, എണ്ണ തീർന്ന ദീപത്തിന്റെ ചുവന്ന രശ്മികൾപോലെ. സ്വയം ഉണ്ടാക്കിയ ഈ ശോകം, നദീപ്രവാഹം കരയെയെന്നപോലെ, അനാഥനും അചേതനനുമായ എന്നെ വേഗത്തിൽ തകർക്കുന്നു.’ ‘ആത്മഭവം’ — തന്നിൽനിന്നുതന്നെ ഉണ്ടായത് — എന്ന പദത്താൽ ശോകത്തിന്റെ കാരണവും താൻതന്നെ എന്ന് അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘കാണും’ എന്ന ക്രിയാപദം അഞ്ചുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; തനിക്കു സ്വയം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തതിനെ അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും മറ്റുള്ളവരിൽ ആരോപിക്കുന്നു. ഈ ആവർത്തനംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമദുഃഖത്തിന്റെ സ്വരൂപം. ദീപോപമയും അത്യന്തം യഥാർഥമാണ് — എണ്ണ തീരുമ്പോൾ പ്രഭ ചുവന്ന് അണയുന്നു.
ഒടുവിൽ വാക്യഘടനതന്നെ തകരുന്നു; വിളികൾ മാത്രം ബാക്കിയാകുന്നു. ‘ഹാ രാഘവാ, മഹാബാഹോ, ഹാ എന്റെ ക്ലേശം നീക്കുന്നവനേ, ഹാ പിതൃപ്രിയാ, ഹാ എന്റെ നാഥാ, നീ എന്നെ വിട്ടുപോയല്ലോ, മകനേ. ഹാ കൗസല്യേ, ഞാൻ കാണുന്നില്ല; ഹാ തപസ്വിനിയായ സുമിത്രേ; ഹാ ക്രൂരേ, എന്റെ ശത്രുവേ, കുലത്തിനു കളങ്കമായ കൈകേയീ.’ മൂന്നു പേരുകളിലും ക്രമം അർഥവത്താണ് — ആദ്യം മകൻ, പിന്നെ രണ്ടു ദേവിമാർ, ഒടുവിൽ കൈകേയി; അവസാനവാക്ക് നിന്ദയാണ് ഏറ്റെടുക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ അമ്മയായ കൗസല്യയുടെയും സുമിത്രയുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ട് ദശരഥരാജാവ് ജീവിതാന്ത്യം പ്രാപിച്ചു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത് — പ്രിയപുത്രന്റെ നാടുകടത്തലിൽ ആതുരനായ ആ നരാധിപൻ അങ്ങനെ ദീനനായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ, അർധരാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അത്യന്തം ദുഃഖപീഡിതനായി, ഉദാരദർശനനായ അദ്ദേഹം പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ ശബ്ദവേധിയായ ബാണത്തിന്റെ ഫലം അനേകവർഷങ്ങൾക്കുശേഷം പൂർണമാകുന്നു; മുനിയുടെ ശാപം അക്ഷരംപ്രതി സത്യമായി. സർഗാന്ത്യത്തിൽ അയോധ്യ അനാഥ, രാമൻ വനത്തിൽ, രാജാവ് സ്വർഗത്തിൽ — മൂന്നു ദുഃഖങ്ങളും ഒരേ അർധരാത്രിയിൽ പൂർത്തിയായി. അടുത്ത സർഗം പ്രഭാതത്തിൽ വന്ദികളുടെ സ്തുതിപാഠത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു — തങ്ങൾ സ്തുതിക്കുന്നയാൾ ഇല്ലെന്ന് അവർ അറിയുന്നില്ല. ‘ഉദാരദർശനൻ’ എന്ന അന്തിമവിശേഷണം കവി ബോധപൂർവം വച്ചതാണ് — കൈകേയിയുടെ വരത്താൽ ബന്ധിതനായി മകനെ നാടുകടത്തിയവൻ ഒടുവിലും ഉദാരനായിത്തന്നെ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ ഈ സർഗം മഹാകാവ്യത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വഴിത്തിരിവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥